ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿ ಸಾಯಣಭಾಷ್ಯವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ರೂಪದಿಂದ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

प्रत्येकं सूक्तस्य सायणभाष्यं व्याख्यारूपेण प्रदत्तम् अस्ति ।


अतः स्वर्गफलम् अनित्यम्।

इसलिए स्वर्गफल भी अनित्य है।


निरुक्तस्य एकमात्रप्रतिनिधित्वेन निरुक्तग्रन्थस्य सर्वातिशायि महत्त्वम् अस्ति।

निरुक्त का एकमात्र प्रतिनिधि होने से निरुक्त ग्रन्थ का सबसे अधिक महत्त्व है।


मोक्तुम् इच्छति इति मुमुक्षुः।

ಮುಕ್ತನಾಗಲು ಇಷ್ಟ ಪಡುವನೆಂಬುದು ಮುಮುಕ್ಷು.


षष्ठी समास निषेधक “न निर्धारणे “* पूरणगुणसुहितार्थसदग्ययलव्यसमानाधिकरणेन'', “क्तेन च पूजायाम्'' ` अधिकरणवाचिना च'', “* कर्मणि च'', “ तृजकायञ्यांकर्त्तरि”', ` कर्त्तरिच'' इन सात सूत्रों “ प्रतिपदविधान से षष्ठी समास नहीं होता है “प्रतिपदविधाना षष्ठी न समस्यते” वार्तिक की व्याख्या की गई है।

ಷಷ್ಠೀ ಸಮಾಸ ನಿಷೇಧಕ ಸೂತ್ರಗಳು ಇವಾಗಿವೆ -  "ನ ನಿರ್ಧಾರಣೆ", "ಪೂರಣಗುಣಸುಹಿತಾರ್ಥಸದವ್ಯಯತವ್ಯಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇನ", "ಕ್ತೇನ ಚ ಪೂಜಾಯಾಮ್", "ಅಧಿಕರಣವಾಚಿನಾ ಚ", "ಕರ್ಮಣಿ ಚ", "ತೃಜಕಾಭ್ಯಾಂ ಕರ್ತರಿ", "ಕರ್ತರಿ ಚ", ಎಂಬ ಈ  ಏಳು ಸೂತ್ರಗಳು "ಪ್ರತಿಪದವಿಧಿನಾ ಷಷ್ಠೀ ನ ಸಮಸ್ಯತೆ" ಎಂಬ ವಾರ್ತಿಕವನ್ನು ಕೂಡ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದ್ದಾರೆ.


सरलार्थ - इस पुरुष की महानता है कि यह पुरुष महिमा और ऐश्वर्य से बृहत् है।

ಸರಳವಾದ ಅರ್ಥ- ಈ ಪುರುಷನ ಗರಿಮೆಯಾಗಿದೆ ಈ ಪುರುಷನ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದ ಬೃಹತ್ ಆಗಿದೆ.


ನಿತ್ಯ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯವಾಯದ ಅಪ್ರಾಪ್ತಿಯು. ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧದ ಅಕರಣದಿಂದ ಅನಿಷ್ಠಶರೀರಾನುಪಪತ್ತಿಯು, ಕಾಮ್ಯಗಳ ವರ್ಜನೆಯಿಂದ ಇಷ್ಟ ಅಶರೀರಾನುಪಪತ್ತಿಯು, ವರ್ತಮಾನಶರೀರಾರಂಭಕದ ಕರ್ಮದಿಂದ ಫಲೋಪಭೋಗಕ್ಷಯದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವ ಈ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ದೇಹಾಂತರೋಪತ್ತಿಯು ಕಾರಣಾಭಾವದಿಂದ ಆತ್ಮದ ರಾಗಾದಿಗಳ ಅಕರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವರೂಪಾವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿಯೇ ಕೈವಲ್ಯವೆಂದು ಅಯತ್ನಸಿದ್ಧವಾದದ್ದು ಕೈವಲ್ಯವು ಎಂದು.

नित्यकर्मों के अनुष्ठान से प्रत्यवाय की अप्राप्ति;तथा प्रतिषिद्ध के अकरण से अनिष्टशरीर की अनुपपत्ति, काम्यों को छोड़ने से इष्टशरीर की अनुपपप्ति, वर्तमान शरीर आरम्भक कर्मों को फलोपगों का क्षय होने पर पतित इस शरीर के पतित होने पर देहान्तर उपपत्ति और कारणाभाव से आत्मक के रागादि के अकरण में स्वरूपावस्थान ही कैवल्य अर्थात् अयत्नसिद्ध कहलाता है।


ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಸೂತ್ರಾರ್ಥವು ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ - ಪ್ರಕಾರಾದಿ ಶಬ್ದಗಳು ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಪ್ರಕಾರಾದಿಗಳ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಅಚ್ ಉದಾತ್ತ ಸ್ವರವಾಗಿರುತ್ತದೆ .

एवञ्च अत्र सूत्रार्थो लभ्यते - प्रकारादिशब्दानां द्विरुक्तौ सत्यां तत्र द्वितीयस्य प्रकारादेः अन्तस्य अचः उदात्तस्वरः भवति इति।


वे स्तुति प्रशंसा वचनों से वाणी को संतुष्ट करके अपने पक्ष में करना चाहते थे।

ते स्तुतिप्रशंसावचनैः वाचं सन्तोष्य स्वपक्षे कर्त्तुमैच्छन्।


ಹಾಗೆಯೇ ಅವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಅಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಯಾವ ಬ್ರಹ್ಮ ಸ್ವರೂಪವಿರುತ್ತದೆಯೋ ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

एवमविद्यया अप्राप्तं यत् ब्रह्मस्वरूपमस्ति तस्य प्राप्तिस्तु भवति विद्यया।


स्यान्तस्योपोत्तमं च इति वार्तिकेन स्यान्तपदस्य अन्तस्य अन्तात् पूर्वस्य च उदात्तस्वरः भवति।

"ಸ್ಯಾಂತಸ್ಯೋಪೋತ್ತಮಂ ಚ" ಎಂಬ ವಾರ್ತಿಕದಿಂದ 'ಸ್ಯಾಂತ'ಪದದ ಅಂತ್ಯಕ್ಕೂ ಹಾಗೂ ಅಂತ್ಯದ ಮುಂದಿರುವುದಕ್ಕೂ ಉದಾತ್ತಸ್ವರವು ವಿಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.


जैसा दण्डि ने कहा - “इदमन्धतमः कृत्स्नं जायेत भुवनत्रयम्।

ಹೇಗೆ ದಂಡಿಯು ಹೇಳಿದ್ದರೋ - "ಇದಮಂಧತಮಃ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಜಾಯೇತ ಭುವನತ್ರಯಮ್".


बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम् इति सूत्रात् प्रकृत्या इति पूर्वपदम् इति च पदद्वयम् अनुवर्तते।

बहुव्रीहो प्रकृत्या पूर्वपदम् इस सूत्र से प्रकृत्या और पूर्वपदम् इन दो पदों की यहाँ अनुवृति आ रही है।


सुपा इत्यस्य तदन्तविधौ व्याघ्रादिभिः इत्यनेनान्वयात् सुबन्तैः इति लभ्यते।

सुपा का तदन्तविधि में व्याघ्र आदि अन्वय से सुबन्तैः पद प्राप्त होता है।


ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಸಂಜ್ಞಾ - ಪರಿಭಾಷಾ-ವಿಧಿ-ನಿಯಮ-ಅತಿದೇಶ-ಅಧಿಕಾರಗಳೆಂಬ ಆರು ರೀತಿಯ ಪಾಣಿನೀಯ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ವಿಧಿ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.

सूत्र की व्याख्या- संज्ञा-परिभाषा-विधि-नियम-अतिदेश-अधिकार छः प्रकार के पाणिनीय सूत्रों में यह विधिसूत्र है।


೨. ಕರ್ಮದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳಿಗೆ ಅನಿತ್ಯತ್ವದಿಂದ ದೃಷ್ಟಾನುಶ್ರವಿಕಭೋಗಗಳಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಿವೃತ್ತಿಯು ವೈರಾಗ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

२. कर्मजन्यानां समेषामपि भोगानाम् अनित्यत्वात् दृष्टानुश्रविकभोग्यभ्यः नितरां विरतिः वैराग्यम्।


सुब्रह्मण्यायाम् इत्यस्य सुब्रह्मण्यनामके यजुर्वेदस्य मन्त्रविशेषे इत्यर्थः।

’ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಾಯಾಮ್’ ಎಂದರೆ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯನಾಮಕವಾದ ಯಜುರ್ವೇದದ ಮಂತ್ರವಿಶೇಷದಲ್ಲಿ ಎಂದರ್ಥ.


ಆದ್ದರಿಂದ ಉದಾತ್ತ-ಅನುದಾತ್ತ-ಸ್ವರಿತಸ್ವರಗಳ ಶ್ರುತಿಯು ಒಂದೇ ತರ ಕೇಳುವ ಹಾಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂತ್ರಾರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

अतः उदात्त अनुदात्त स्वरित स्वरों की एक अभिन्न श्रुति होती है ऐसा अर्थ यहाँ पर समझना चाहिए।


यश्च पादद्वयविशिष्टस्य पादचतुष्टयविशिष्टस्य च इश्वरः तं विहाय कं हविषा पूजयेम अथवा प्रजापतिं हविषा पूजयेम।

और दो पैर वाले और चार पैर वाले विशिष्ट प्राणियों का ईश्वर है उसको छोड़कर हम किसकी हवि के द्वारा पूजा करें अथवा प्रजापति को हवि के द्वारा पूजें।


इस कारण उनके उच्चारण के लिए छन्द का ज्ञान अत्यन्त आवश्यक है।

अतः तेषाम् उच्चारणाय छन्दोज्ञानम् अत्यन्तम् आवश्यकम्।


ಉದಾಹರಣೆ - ಈ ಸೂತ್ರದ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ ತಾವತ್ ಆಶ್ಚರ್ಯೋ ಗವಾಂ ದೋಹೋಽಗೋಪೇನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು, ಗವಾಮ್ ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ತಾನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಷಷ್ಠೀ ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ "ಉಭಯ ಪ್ರಾಪ್ತೌ ಕರ್ಮಣಿ" ಇದರಿಂದ ಷಷ್ಠೀ ವಿಭಕ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

उदाहरण -इस सूत्र का उदाहरण है तावत् आश्चर्यो गवां दोहोऽगोपेन इत्यादि गवाम् इस पद पर कर्त्ता और कर्म में षष्ठी प्राप्त होने पर “उभय प्राप्तौकर्मणि'' इससे कर्म में षष्ठी विभक्ति होती है।


पृथिव्याः सर्वाः इमे प्रजाः देशान्तरं प्रापयिता।

ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಜೆಗಳು ದೇಶಾಂತರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.


ततः पौर्वशाला इत्यस्य  "यचि भम्" इत्यनेन भसंज्ञायां "यस्येति च" इति सूत्रेण भसंज्ञकस्य आकारस्य लोपे पौर्वशाल् अ इति जाते सर्वसंयोगे निष्पन्नस्य पौर्वशालशब्दस्य प्रातिपदिकत्वात् ततः सौ विभक्तिकार्ये पौर्वशालः इति रूपं सिद्धम्।

इसके बाद पौर्वशाला इसका “यचिभम्'' इसमें भ संज्ञा होने पर ““यस्थेति च'' इस सूत्र से जसंज़्क आकार का लोप होने पर पौर्वशाल् अ होने पर सर्वसंयोग होने पर निष्पन्न पौर्वशालशब्द के प्रातिपदिकत्व से इसके बाद सु विभक्ति कार्य होने पर पौर्वशालः रूप सिद्ध होता है।


और भयभीत होकर के निन्यानवे (९९) नदियों को और अन्तरिक्ष को बाज की तरह तैरकर चली गई।

ततश्च भीतः नवनवतिः(९९) नद्यः किञ्च अन्तरिक्षं श्येनपक्षी इव तीर्त्वा गतः।


ಕಲ್ಯಾಣಕಾರಿ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ದೇವರಪೂಜೆಯ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಲಸ್ತಂಭಗಳಂತಿರುವ ಮಧುರಥದ ಮೇಲೆ ಸೋಮರಸವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ.

कल्याणकारी स्थान में अथवा देवपूजित स्थान में निश्चल स्तम्भ के समान मधुमय रथ के ऊपर सोम रस को स्थापित करते है।


मनः बन्धस्य कारणमित्युक्तम्।

ಮನಸ್ಸೇ ಬಂಧದ ಕಾರಣವು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.


तदात्मना चरामि।

मैं उमके साथ विचरण करती हूँ।


राजकर्म विषय पर अथर्ववेद में जो कहा है उसे लिखिए।

राजकर्मविषये अथर्ववेदे यद् उक्तं तल्लिखत।


व्याकरणस्य सर्वाणि प्रयोजनानि उक्तानि महाभाष्ये - रक्षोहागमलघ्वसन्देहाः प्रयोजनम्।

ವ್ಯಾಕರಣದ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ಮಹಾಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ - ರಕ್ಷೋಹಾಗಮಲಘ್ವಸಂದೇಹಾಃ ಪ್ರಯೋಜನಮ್ ಎಂದು.


इसलिए यहाँ पर लक्षणा स्वीकार की जाती है।

अतः अत्र लक्षणा स्वीक्रियते।


आश्वालायनमतानुसारेण मन्त्रद्रष्टारः ऋषयो भवन्ति, ब्राह्मणद्रष्टारः आचार्याश्च।

ಆಶ್ವಲಾಯನನ ಮತಾನುಸಾರ ಮಂತ್ರವನ್ನು ನೋಡುವ ಋಷಿಯು ಇರುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನನ್ನು ನೋಡುವ ಆಚಾರ್ಯರು ಇರುತ್ತಾರೆ.


ಈ ಸೂತ್ರಾರ್ಥವು ಪ್ರತೀತವಾಗುತ್ತದೆ.

इति सूत्रार्थः प्रतीयते।


“समाहारे चापामिथ्यते'' इस सूत्रस्थ वार्तिक बल से।

"ಸಮಾಹಾರೆ ಚಾಪಾಮಿಥ್ಯತೆ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದ ವಾರ್ತಿಕ ಬಲದಿಂದ.


२०. "उपसर्जनं पूर्वम्" इति सूत्रस्य कः अर्थः?

೨೦. "ಉಪಸರ್ಜನಂ ಪೂರ್ವಮ್" ಈ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವು ಏನಾಗುತ್ತದೆ?


एवं तनुः इत्यत्रापि तनुशब्दस्य स्त्रीविषयत्वात् किञ्च ह्स्वान्तत्वात् प्रकृतसूत्रेण तस्य शब्दस्य आदेः स्वरस्य अकारस्य उदात्तत्वं विधीयते।

ಹಾಗೆಯೇ ತನುಃ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ತನು ಶಬ್ದವು ಸ್ತ್ರೀವಿಷಯ ಮತ್ತು ಹ್ರಸ್ವಾಂತವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಪ್ರಕೃತ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಆ ಶಬ್ದದ ಆದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅಕಾರವನ್ನು ಉದಾತ್ತವನ್ನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ .


अयमेव चित्रशब्दः लोके प्रचलितः अस्ति।

यह ही चित्रशब्द लोक में प्रचलित है।


ತತ್ಕಾಲ ಏತತ್ಕಾಲ ತದ್ದೇಶ ಏತದ್ದೇಶ ಆದಿ ವಿಶೇಷಣ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಚಕ ಪದಗಳ ಏಕದೇಶ ಏಕವಿಶೇಷ್ಯದಲ್ಲಿ ದೇವದತ್ತ ಸ್ವರೂಪ ಪಿಂಡಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಏನಾದರು ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಅವನು ಈ ದೇವದತ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಣದ ಯಾವುದೇ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು.

तत्काल एतत्काल तद् देश एतद्देश आदि विशेषण विशिष्ट वाचक पदों का एकदेश एक विशेष्य देवदत्तस्वरूपपिण्डमात्र में जो तात्पर्य होता है वह यह देवदत्त है इस प्रकार की लक्षणा का यहाँ पर आश्रय लेना चाहिए।


अत यह कह सकते है कि राजपुरोहितों को अथर्ववेद के मन्त्रों का तथा उससे सम्बद्धित अनुष्ठानों का ज्ञान आवश्यक होना चाहिए।

अतः एतत् कथयितुं शक्यते यद् राजपुरोहितानाम् अथर्ववेदस्य मन्त्राणां तथा तैः सम्बद्धानाम् अनुष्ठानानां ज्ञानम् अवश्यम् एव स्यात् इति।


एवमेव अणककुलालः इति अस्य सूत्रस्योदाहरणम् ।

इसी तरह अणककुलालः इसका उदाहरण है।


अतः मनोमयः नात्मा।

ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಮನೋಮಯಕೋಶವು ಆತ್ಮವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.


अनुयाज और पत्नीयाज के बाद यजमान के प्रतीक रूप में कुश निर्मित मूर्ति को अग्नि में निक्षिप्त की जाती है।

अनुयाजात् पत्नीयाजात् अनन्तरं यजमानस्य प्रतीकत्वेन कुशनिर्मिता मूर्तिः अग्नौ निक्षिप्यते।


अस्मिन् सूक्ते सृष्टिविषयकवर्णनम् अस्ति।

इस सूक्त में सृष्टि विषयक वर्णन है।


उसी प्रकार मन से बन्धन बनाये जाते हैं तथा फिर मन के द्वारा ही उनका निरास कर दिया जाता है।

एवं मनसा बन्धः आनीयते। ततः मनसा तस्य निरासश्च क्रियते।


ಐದನೇ ಪ್ರಪಾಠಕದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞದ ಸಂಕೇತಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

पाँचवे प्रपाठक में यज्ञों के सङ्केत नाम उपलब्ध होते हैं।


೨೪. ವೇದಾಂತಸಾರದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಸಮಾಧಿಯ ಸ್ವರೂಪ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಏನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ?

२४. वेदान्तसारे निर्विकल्पकसमाधेः स्वरूपविषये किमुक्तम्?


वह नियम है की शास्त्र के ज्ञाता के बिना शास्त्र में प्रवृत्त सम्भव नहीं होती है।

ಅದು - ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಜ್ಞಾತಾರಂ ವಿನಾ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ನೈವ ಸಂಭವತಿ | ಶಾಸ್ತ್ರ ತಿಳಿದವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರವ್ರುತ್ತಿಯು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು.


अतः करणानाम् अधिष्ठाता यश्चेतनावान् स किं विशेषणम् इति जिज्ञासोः प्रश्नः।

इसलिए कारणों का अधिष्ठान जो चेतनवान उसका क्या विशेषण हे इस प्रकार का जिज्ञासु का प्रश्‍न है।


ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ- ಕಿಮಃ ಲೋಪವಾದಾಗ ಕ್ರಿಯೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಅನುಪಸರ್ಗ ಅಪ್ರತಿಷಿದ್ದ ತಿಙಂತಕ್ಕೆ ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ಅನುದಾತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

सूत्र का अर्थ - किम का लोप होने पर क्रिया के प्रश्‍न में अनुपसर्ग अप्रतिषिद्ध तिङन्त को विकल्प करके अनुदात्त नहीं होता है।


विशेषः - अपादादौ इति पदाभावात् सूत्रस्य अर्थः भवति यत् पदात् परं विद्यमानस्य सम्पूर्णस्य आमन्त्रितस्य पदस्य अनुदात्तस्वरः भवति इति।

ವಿಶೇಷ - ’ಅಪಾದಾದೌ ಎಂಬ ಪದವು ಇಲ್ಲದೆ ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ - ಪದದ ಮುಂದಿರುವ ಆಮಂತ್ರಿತಸಂಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಪದಕ್ಕೆ ಅನುದಾತ್ತಸ್ವರವು ಅಗುತ್ತದೆ, ಎಂದು.


उदाहरणम् - अधिगोपा इति स्थिते अव्ययीभावसमाससंज्ञकस्य अस्य प्रकृतसूत्रेण नपुंसकसंज्ञायां "ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य" इत्यनेन आकारस्य ह्रस्वत्वे अधिगोप इति निष्पद्यते।

ಉದಾಹರಣೆ - ಅಧಿಗೋಪಾ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಯೀಭಾವ ಸಮಾಸ ಸಂಜ್ಞಕದ ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ನಪುಂಸಕಸಂಜ್ಞಾ ಆದಾಗ "ಹ್ರಸ್ವೋ ನಪುಂಸಕೆ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಸ್ಯ" ಇದರಿಂದ ಆಕಾರದ ಹ್ರಸ್ವಃ (ಲಘು) ಎಂದು ಆದಾಗ ಅಧಿಗೋಪ ಶಬ್ದವು ನಿಷ್ಪನ್ನವಾತ್ತದೆ.


गौ, अश्व, गधा, बकरा, भैसा, तिल, दाल मांस धन्य और जौ दक्षिणा के रूप में दीये जाते हैं।

ಗೋವು, ಕುದುರೆ, ಕತ್ತೆ, ಮೇಕೆ, ಎತ್ತು, ಎಳ್ಳು, ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯ, ಮಾಂಸ, ಧಾನ್ಯ, ಬಾರ್ಲಿಯನ್ನು ದಕ್ಷಿಣೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗುವುದು.


तस्मात् नेश्वरशासनमस्ति यद् अनेकमेव कारणं कार्यं जनयतीति।

इसलिए ईश्वर के शासन में ऐसा नहीं है की अनेक कारण कार्य को जन्म देते हो।


अत्यन्तम् आश्चर्यम् एतदवस्थायाः किमिति चेत् अपृष्ट्वा एव कस्यचित् सुषुप्तिकालीनः अनुभवः ज्ञातुं शक्यते।

ಈ ಅವಸ್ಥೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಆಶ್ಚರ್ಯವೆಂದರೆ ಕೇಳದಯೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಸುಷುಪ್ತಿಕಾಲೀನವಾದ ಅನುಭವವನ್ನು ತಿಳಿಯಬಹುದು.


ऋतेन आच्छादितं मित्रावरुणयोः वासस्थानभूतं सूर्यमण्डलम् अहम् अपश्यम्।

ऋत से ढके हुए मित्रवरुण का निवासस्थानभूत सूर्यमण्डल को मै देखता हूँ।


ಎರಡು, ಶೌನಕ ಶಾಖಾ ಮತ್ತು ಪಿಪ್ಪಲಾದ ಶಾಖಾ.

द्वे, शौनकशाखा पिप्पलादशाखा चेति।


ಶುಕ್ಲಯಜುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವಿದೆ.

शुक्लयजुर्वेद में एक ही ब्राह्मण विद्यमान है।


ऊङ्-तिभ्यां मिलिताश्चापि सन्त्यष्टौ प्रत्ययाः स्त्रियाम्॥

ಊಜ್ಞ್ - ತಿಭ್ಯಾಂ ಮಿಲಿತಾಶ್ಚಾಪಿ ಸಂತ್ಯಷ್ಟೌ ಪ್ರತ್ಯಯಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಾಮ್ ।।


6. अपूर्वत् किसे कहते है तथा वह कहाँ होती है?

೬. ಅಪೂರ್ವತೆ ಯಾವುದು ? ಎಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ ?


ದೇಹದ ವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಕ್ಷಯವು ಅನ್ನದ ವಿಕಾರತ್ವದ ಕಾರಣವೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

देह की वृद्धि तथा क्षय अन्न के विकारत्व के कारण ही होती है।


प्राण के और अपान के साथ।

प्राणेन अपानेन च सह।


ಐಕ್ಯಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮೋಕ್ಷವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ಸಂಸಾರದ ಆತ್ಯಂತಿಕನಿವೃತ್ತಿಯು ಆಗುತ್ತದೆ.

ऐक्यज्ञानेन मोक्षः सिध्यति। संसारस्य आत्यन्तिकनिवृत्तिः भवति।


ವಿಶ್ವಾ - ವಿಶ್ವ ಶಬ್ದದ ನಪುಂಸಕಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ದ್ವಿತೀಯಾಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾ ರೂಪ.

विश्वा- विश्वशब्दस्य नपुंसकलिङ्गे द्वितीयाबहुवचने विश्वा इति रूपम्।


तृतीयान्तार्थाकृत यही अर्थ है।

तृतीयान्तार्थाकृत इत्यर्थः।


उदाहरण -कारिका, बालिका इत्यादि उदाहरण है।

ಉದಾಹರಣೆ - ಕಾರಿಕಾ, ಬಾಲಿಕಾ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.


अक्रविहस्ता इसका क्या अर्थ है?

अक्रविहस्ता इत्यस्य कः अर्थः?


1. शिवसङ्कल्पसूक्त का ऋषि कौन है, छन्द क्या, और देवता कौन है?

೧. ಶಿವಸಂಕಲ್ಪಸೂಕ್ತದ ಋಷಿ ಯಾರು, ಛಂದಸ್ಸೇನು, ಮತ್ತು ದೇವತಾ ಯಾರು ?


तस्य कर्ता आत्मविद्।

ಅದರ ಕರ್ತಾ ಆತ್ಮವಿತ್


ಉಪಮನ್ಯು ಗೋತ್ರದ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರೀ ಖಗಪತಿ ಮಹೋದಯರ ಪುತ್ರ ಮಲ್ಲಶರ್ಮ ಈ ಹೆಸರಿನ ಯಾವುದೋ ಕಾನ್ಯಕುಬ್ಜ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು.

उपमन्यु गोत्र के अग्निहोत्री खगपति महोदय के पुत्र मल्लशर्मा इस नाम का कोई कान्यकुब्ज ब्राह्मण ने।


೪೦. ಸಂಖ್ಯಾಪೂರ್ವ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸವು ದ್ವಿಗು ಸಂಜ್ಞಾ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

४०. संख्यापूर्वः तत्पुरुषसमासो द्विगुसंज्ञां लभते।


ब्रह्माण्डाद्गहिरपि सर्वतो व्याप्यावस्थितः इत्यर्थः।

ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಿಂದ ಆಚೆಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯು ವ್ಯಾಪ್ಯವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ.


प्राचीन ऋषियों ने वर्षा के तथा गर्जन शक्ति वाले मूर्तिरूप पर्जन्यदेव के दर्शन को प्राप्त करते है।

ಪ್ರಾಚೀನ ಋಷಿಗಳು ವರ್ಷಾ ಮತ್ತು ಗರ್ಜನ ಶಕ್ತಿ ಇರುವ ಮೂರ್ತಿ ರೂಪ ಪರ್ಜನ್ಯದೇವನ ದರ್ಶನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.


मन का कथन था कि मेरे बिना बताये बात को वाणी प्रकट नहीं कर सकती है।

मनसः कथनम् आसीत् यन्मयाऽनभिगतवार्त्ता अर्थात् वाणी न उच्यते।


सूत्रार्थसमन्वयः- अयं पटु- शब्दः प्रकारादिगणे पठितः।

ಸೂತ್ರ ಅರ್ಥದ ಸಮನ್ವಯ - ಇಲ್ಲಿ ಪಟು ಶಬ್ದವು ಪ್ರಕಾರಾದಿ ಗಣದಲ್ಲಿ ಓದಲಾಗಿದೆ.


इसलिए सर्पप्रथम इनको सम्पादित करके ब्रह्म जिज्ञासा करनी चाहिए।

अत एतत् सम्पाद्य ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्या।


ಮೂರು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಬಾಧ್ಯ ವಸ್ತುವೇ ನಿತ್ಯ.

त्रिकालाबाध्यं वस्तु नित्यम्।


यहाँ “पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलाः समानाधिकरणेन" इस सूत्र से समानाधिकरणेन पद की अनुवृत्ति होती है।

ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಕಾಲೈಕಸರ್ವಜರತ್ಪುರಾಣನವಕೇವಲಾಃ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇನ ಪದದ ಅನುವೃತ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ.


वेदेन ज्ञाप्यमाना उपायाः प्रत्यक्षेण अनुमानेन वा प्रमाणेन अगम्याः सन्ति।

ವೇದದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿರುವ ಉಪಾಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದಿಂದ ಅಥವಾ ಅನುಮಾನ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.


೧೯. ಶ್ರವಣಾದಿಗಳ ಪ್ರತಿಬಂಧಕವು ಏನಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ನಿವೃತ್ತಿಯು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ?

१९. श्रवणादिकं प्रतिबन्धकानि कानि। कथं वा तन्निवृत्तिः।


ವೇದಗಳಲ್ಲಿ, ಔಷಧಿಗಳಲ್ಲಿ.

वेदेभ्यः ओषधिभ्यः।


ननु अहम् ईश्वरः न, अहं मनुष्यः इत्यादिप्रत्यक्षेण,, एकस्मिन् एव किञ्चिज्ञत्वसर्वज्ञत्वापरोक्षत्वपरोक्षत्वादिविरुद्धहेतुना जीवब्रह्मणोः भेदः स्पष्टः।

अब कहते हैं कि मैं ईश्वर नहीं हूँ, मैं मनुष्य हूँ, इत्यादि प्रत्यक्ष के द्वारा एक ही, किञ्चिसर्वज्ञत्वा परोक्षत्व परोक्षत्वादि विरुद्ध हेतु से जीव ब्रह्म का भेद स्पष्ट होता है।


यहाँ यह जानना चाहिए की जब जप में, न्यूङ्क में, और साम में मन्त्रों का प्रयोग होता है, तब प्रकृत सूत्र से यह एकश्रुति नहीं होती है।

ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯಬೇಕಾದ್ದು ಯಾವಾಗ ಜಪದಲ್ಲಿ ನ್ಯೂಂಖದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಮದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಆಗುತ್ತದೋ ಆವಾಗ ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ಈ ಏಕಶ್ರುತಿಯು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.


प्रत्येक पदार्थ में तीन गुण  होते हैं।

तत्र प्रत्येकं पदार्थे एते त्रयः गुणाः तिष्ठन्ति।


ಅಂತಃಕರಣವು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

9 अन्तः करण किससे उत्पन्न होता है?


सूत्रव्याख्या- इदं विधिसूत्रम्।

ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಇದು ವಿಧಿಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.


तस्य गुरोर्नाम कहौलः कौषीतकिः इति आसीत्।

उसके गुरु का नाम कहौल कौषीतकि था।


प्रकाणन्तर से लक्षणा के तीन भाग किये गये हैं।

ಪ್ರಕಾರಾಂತದಿಂದ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಿವೆ.


ತದ್ಧಿತ ಅರ್ಥ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಖ್ಯಾ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸದ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಷಾಣ್ಮಾತುರ ಎಂದು.

तद्धितार्थ विषये संख्यातत्पुरुषसमासस्योदाहरणं यथा षाण्मातुर इति।


इस प्रकार के ब्रह्म का प्रतिपादन नहीं किया जा सकता है।

ಈ ಪ್ರಕಾರವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.


मुमुक्षुत्वं मोक्षेच्छा।

ಮುಮುಕ್ಷುತ್ವ ಅಂದರೆ ಮೋಕ್ಷದ ಆಸೆ.


ऋग्वेद की संहिता में किस छन्द की अधिकता दिखाई देती है?

ಋಗ್ವೇದದ ಸಂಹಿತೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಛಂದಸ್ಸು ಅಧಿಕವಾಗಿದೆ?


शतुरनुमो नद्यजादी इति सूत्रात् नद्यजादी इति प्रथमान्तं पदम् अनुवर्तते।

ಶತುರನುಮೋ ನದ್ಯಜಾದಿ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ನದ್ಯಜಾದಿ ಈ ಪ್ರಥಮಾಂತ ಪದದ ಅನುವೃತ್ತಿ ಇಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿದೆ.


ರುದ್ರಾಯ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇದೆ?

रुद्राय इत्यत्र कस्मिन्नर्थे चतुर्थी।


भूतपूर्वे चरडिति निर्देशात्।

भूतपूर्वे चरट् (भूतपूर्व में चरट्) इस निर्देश से।


तथापि समीप्यात् पुष्पस्य रक्तिमा स्फटिके प्रतिबम्बते।

फिर भी सामीप्य से पुष्प की रक्तिमा स्फटिक में प्रतिबिम्बित होती है।


ಅಲ್ಲಿ ನ ಎಂಬುದು ಅವ್ಯಯ ಪದವಾಗಿದೆ , ಗೋಶ್ವನ್ಸಾವವರ್ಣರಾಡಂಕ್ರುಂಕೃದ್ಭ್ಯಃ ಎಂಬುದು ಸಮಸ್ತ ಪದ ಪಂಚಮೀ ಬಹುವಚನಾಂತಪದವಾಗಿದೆ.

वहाँ न यह अव्यय पद है, गोश्वन्साववर्णराडङक्रुङकृद्भ्यः यह समस्त पद पञ्चमी बहुवचनान्त है।


तब अन्तःकरण प्रकाश होता हुआ अज्ञान का नाश करता है।

तदा अन्तःकरणं प्रकाशशीलं सत् अज्ञानं नाशयति।


आनुश्रविक अर्थात् श्रुतियों के माध्यम से ज्ञात पारलौकिक, आमुष्मिक तथा वेदादि विहित कर्म के द्वारा लभ्य होते हैं।

आनुश्रविकश्च श्रुतिप्रमाणाद् ज्ञातः, पारलौकिकः, आमुष्मिकः, वेदादिविहितकर्मणा लभ्यः।


ಹತವಾದ ಪಶುವಿನ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಪುರೋಹಿತನು ಸಮಾನವಾಗಿ ವಿಭಾಗ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

निहत पशु के अङग पुरोहित समान रूप में काटता है।


व्याख्या - जिस परमात्मा से सब कला काष्ठ काल आदि के अवयव अधिकतर उत्पन्न होते है।

ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಯಾವ ಪರಮಾತ್ಮನಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಲೆಯ ಕಾಷ್ಠ ಕಾಲ ಆದಿಗಳ ಅವಯವಗಳು ಅಧಿಕವಾಗಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ.


श्रवण ही ब्रह्मरूपी आत्मा में तत्वमसि वाक्य का उस शाब्दपर्यायलोचन के द्वारा तात्पर्यागम होता हे।

ಶ್ರವಣವು ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮದಲ್ಲಿ ತತ್ವಮಸಿ ವಾಕ್ಯದ ತಚ್ಛಬ್ದಶೃತಿಯ ಆದಿಪರ್ಯಾಲೋಚನೆಯಿಂದ ತಾತ್ಪರ್ಯ ತಿಳಿಯುವುದು.


अतः प्रकृत सूत्र से विश्व शब्द अन्तोदात्त होता है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ವಿಶ್ವಶಬ್ದವು ಅಂತೋದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.


ನೀಲೋತ್ಪಲಮ್ ಇಲ್ಲಿ ನೀಲ ಶಬ್ದದ ವಿಶೇಷ್ಯವು ಏಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ?

नीलोत्पलम् इत्यत्र नीलशब्दस्य विशेष्यत्वं कुतः न ?


ಇದು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ.

अयम् ऐतिहासिकदृष्ट्या वैज्ञानिकदृष्ट्या च महत्त्वपूर्णः अस्ति।


ಹಾಗೆಯೇ ಯಾವುದು ಕೃತಕವೋ ಅದು ಅನಿತ್ಯವು ಎಂಬ ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಕಾಮ್ಯಫಲವು ಅನಿತ್ಯವು ಎಂದು.

एवञ्च यत् कृतकं तदनित्यम् इति न्यायात् काम्यफलमनित्यम्।


तदायासदुःखेनैव काम्याग्निहोत्रादिफलम् उपक्षीणं स्यात् ।

तब आयासदुःख के द्वारा ही काम्याग्निहोत्रादिफल तत्तन्त्रत्व से उपक्षीण होते है।


ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ಥೂಲಪ್ರಪಂಚವು ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

उसी से वस्तुतः सम्पूर्ण स्थूलप्रपज्च की उत्पत्ति होती है।


और ईयते यह तिङन्त पद है।

’ಈಯತೇ’ ಎಂಬುದು ತಿಙ್-ಅಂತಪದವಾಗಿದೆ.


ಹಾಗೆಯೇ ತನುಃ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ತನು ಶಬ್ದವು ಸ್ತ್ರೀವಿಷಯ ಮತ್ತು ಹ್ರಸ್ವಾಂತವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಪ್ರಕೃತ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಆ ಶಬ್ದದ ಆದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅಕಾರವನ್ನು ಉದಾತ್ತವನ್ನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ .

एवं तनुः इत्यत्रापि तनुशब्दस्य स्त्रीविषयत्वात् किञ्च ह्स्वान्तत्वात् प्रकृतसूत्रेण तस्य शब्दस्य आदेः स्वरस्य अकारस्य उदात्तत्वं विधीयते।


अथ यह निगद क्या है?

अथ कोऽयं निगदः ?


ईशावास्य उपनिषद् प्राचीन पद्य उपनिषद् में स्थान युक्त नहीं है, उसका प्रमाण वाक्य लिखिए।

ಇಶಾವಾಸ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ಪ್ರಾಚೀನ ಗದ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಉತ್ತರಿಸಿ.


अतः कहा गया है- श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यश्चोपपत्तिभिः।

ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ - ಶ್ರೋತವ್ಯಃ ಶೃತಿವಾಕ್ಯೇಭ್ಯೋ ಮಂತವ್ಯಶ್ಚೋಪಪತ್ತಿಭಿಃ |


स्तुतेरपेक्षया गायनं प्रति अधिकाकृष्टाः भवन्ति।

स्तुति की अपेक्षा गायन के प्रति अधिक आकृष्ट होते है।


भलेही अज्ञान भावरूप होता है।

ಆದರು ಅಜ್ಞಾನವು ಭಾವರೂಪವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.


ಕುರು ಲೌಕಿಕ ರೂಪವಾಗಿದೆ.


ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮನೋನಿಗ್ರವಾಗಿದ್ದರೆ ವೇದಾಂತಶ್ರವಣವೂ ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.

यदि सम्पूर्ण मन का निग्रह सभी विषयों से हो जाए तो वेदान्त श्रवण भी नहीं हो ।


ಈ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತೀಯವಾಗುವ ಉಪದೇಶದ ಬಗ್ಗೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದ ಮತವೆಂದರೆ, ಇಂದಿಗೂ ಸ್ತ್ರೀ ಸ್ತುತಿಯ ಅಪೇಕ್ಷೆಗಿಂತ ಗಾಯನದ ಕಡೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಆಕರ್ಷಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ.

इस कथा के प्रतीयमान उपदेश के ऊपर ब्राह्मण का मत है की आज भी स्त्री स्तुति की अपेक्षा से गायन के प्रति अधिक आकर्षित होती है।


अस्मासु दयां कुरुत ।

हम पर दया करो।


मन्त्र और ब्राह्मण भाग का एक ही जगह मिश्रण कृष्ण यजुर्वेद के कृष्णत्व का कारण है।

मन्त्रब्राह्मणयोर्भागस्य एकत्र मिश्रणमेव कृष्णयजुर्वेदस्य कृष्णत्वस्य कारणमस्ति।


ಆರಣ್ಯಕದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪರಿಚಯವು ಆರಣ್ಯಕ ಮತ್ತು ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಗ್ರಂಥಗಳ ಸಮಾನವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ.

आरण्यक का सामान्य परिचय आरण्यक और उपनिषद् ब्राह्मणों के परिशिष्ट ग्रन्थ के समान होते हैं।


ಸಮುದಾಯದ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಸಂಜ್ಞಾ ಆಗುವಾಗ "ಸುಪೋಧಾತುಪ್ರಾತಿಪದಿಕಯೋಃ" ಇದರಿಂದ ಸುಪ್ ಇದರ ಜ್ಞಸ್ ಮತ್ತು ಸು ಇದರ ಲೋಪವಾದಾಗ ರಾಜನ್ ಪುರುಷ ಎಂದು ಆಗುತ್ತದೆ.

समुदायस्य प्रातिपदिकसंज्ञायां "सुपो धातुप्रातिपदिकयोः" इत्यनेन सुपः ङसः सोश्च लुकि राजन् पुरुष इति भवति।


ಅಂದರೆ ನಮಸ್ಕಾರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಈ ಅರ್ಥವು ಆಗುತ್ತದೆ.

अर्थात् नमस्कार को पूर्ण करते हुए यह अर्थ है।


आदित्य के कार्य या गुणों के आधार पर देवों के नाम हुए।

ಆದಿತ್ಯನ ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಗುಣವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ದೇವತೆಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಉಂಟಾಗಿವೆ.


सप्तहोता सप्तहोतारो देवानाम् आह्वातारो होतृमैत्रावरुणादयो यत्र स सप्तहोता।

ಸಪ್ತಹೋತಾ  ಏಳು ಹೋತೃಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅಂದರೆ ಹೋತೃ ಮೈತ್ರಾವರುಣ ಆದಿಗಳು ಏಳು ದೇವತೆಗಳಿರುತ್ತಾರೆ.


ईश्वरेच्छया भोगायतनानां स्थूलशरीराणां सृष्टये पञ्चीकरणं सम्भवति।

ईश्वर की इच्छा से भोगायत नाना स्थूल शरीरों की सृष्टि के लिए पञ्चीकरण सम्भव होता है।


अनुकरण मन्त्र अथवा उपांशु प्रयोग जप है।

ಅನುಕರಣಮಂತ್ರ ಅಥವಾ ಉಪಾಂಶುಪ್ರಯೋಗವು ಜಪವಾಗಿದೆ.


इस प्रकार से पञज्चकोशों का भी अपवाद करके हेय तथा उपादेय रहित जो जाना जाता है वह ब्रह्म कहलाता है।

एवं पञ्चकोशानाम् अपवादं कृत्वा हेयोपादेयरहितं यत् ज्ञायते तदेव ब्रह्म इति बुध्यते।


(ಮೋ.ಧ. ೩೨೯.೪೦) ೧. ಬ್ರಹ್ಮಜಿಜ್ಞಾಸೆಯು ಯಾವಾಗ ಆಗುತ್ತದೆ.

(मो.ध. 329. 40)1. ब्रह्मजिज्ञासा कब करनी चाहिए?


ब्रह्मावयवभूताय ब्रह्मपुरुषापत्याय वा।।

ಬ್ರಹ್ಮನ ಅವಯವ ಭೂತ ಅಥವಾ ಬ್ರಹ್ಮಪುರುಷನ ಪುತ್ರನಿಗಾಗಿ.


१) उपक्रमोपसंहारौ, २) अभ्यासः, ३) अपूर्वता, ४) फलम्, ५) अर्थवादः, ६) उपपत्तिः चेति षट् तात्पर्यग्राहकलिङ्गानि।

1 ) उपक्रम उपसंहार, 2 ) अभ्यास, 3) अपूर्वता, 4) फल, 5) अर्थवाद, 6 ) उपपत्ति इस प्रकार से ये छः तात्पर्यग्राहकलिङ्ग होते हैं।


यहाँ उषादेवी के कोमल भावों का, कठोर भावों का, और शीत स्पर्श का वैसे ही मनोहर वर्णन किया जिससे पाठकों के मन में निरंतर उल्लास बना रहे।

ಉಷಾ ದೇವಿಯ ಮೃದು ಭಾವನೆಗಳು, ಕಠಿಣ ಭಾವನೆಗಳು ಮತ್ತು ಶೀತಲ ಸ್ಪರ್ಶದ ಬಗ್ಗೆ ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಓದುಗರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಮೂಡಿಸುತ್ತದೆ.


ಬಾಹೂ ಯಾರಾಗಿದ್ದರು?

कौ बाहू अभूताम्।


ಕವಿಗಳು ಆ ರಸವನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಕಾವ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾರೆ.

कविः तम् एव रसं साधयितुं काव्यं रचयति।


1.4 “प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम्'' सूत्रार्थ-समासविधायकशास्त्र में प्रथमान्त बोधित पद में उपसर्जन संज्ञा होती है।

१.४ "प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम्" सूत्रार्थः - समासविधायकशास्त्रे यत् प्रथमान्तं तद्भोध्यम् उपसर्जनसंज्ञं भवति।


क्षुद्रशक्तिमतः ससीमस्य मानवस्य युगपत् ऊर्ध्वम् अधः च अवस्थानं न सम्भवम्।

ಸ್ವಲ್ಪ ಶಕ್ತಿ ಹೊಂದಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಗೆ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.


(ವಾ. 654) ವಾರ್ತಿಕಾರ್ಥ - ಸ್ಯಾಂತ-ನಾಮಧೇಯದ ಉಪೋತ್ತಮವರ್ಣಕ್ಕೆ ಉದಾತ್ತಸ್ವರವು ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

(वा. ६५४) वार्तिकार्थः - स्यान्तस्य नामधेयस्य उपोत्तममुदात्तं वा स्यात्।


ಅಂತರಿಕ್ಷದ ದೇವತೆಗಳು ಯಾವುವು?

अन्तरिक्षस्य देवाः के ?


यहाँ “प्राक्कडारात्समासः”', ** सहसुपा'', “तत्पुरुषः” ये अधिकृत सूत्र हैं।

अत्र "प्राक्कडारात्समासः", "सह सुपा", "तत्पुरुषः" इत्येतानि अधिक्रियन्ते।


"तृजकाभ्यां कर्तरि" इति सूत्रस्य तृचा निषेधे किम् उदाहरणम्?

ತೃಜಕಾಭ್ಯಾಂ ಕರ್ತರಿ ಎಂಬ ಸೂತ್ರದ ತೃಚಾ ನಿಷೇಧವಾದಾಗ ಯಾವ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ?


प्रातः सायं च अग्नौ दुग्धाज्येन हवनस्य विधानम् अस्ति - 'प्रातर्जुहोति ,सायं जुहोति ( तै.ब्रा. २।१।२)।

प्रातः और शाम को अग्नि में दुग्ध आज्य के साथ हवन का विधान है - “प्रातर्जुहोति, सायं जुहोति' ( तै.ब्रा. २।१।२)।


ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ಪಂಚದಶೀ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ನಿಧಿಧ್ಯಾಸನದ ಲಕ್ಷಣ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ - "ತಾಭ್ಯಾಂ ನಿರ್ವಿಚಿಕಿತ್ಸೇಽರ್ಥೇ ಚೇತಸಃ ಸ್ಥಾಪಿತಸ್ಯ ಯತ್".

विद्यारण्यस्वामी ने पञ्चदशी ग्रन्थ में निदिध्यासन का लक्षण इस श्लोक में कहा है “ताभ्यां निर्विचिकित्सेऽर्थे चेतसः स्थापितस्य यत्।


द्वन्द्वसमास के लक्षण में प्रायेण पद क्यों लिया गया है?

५१. द्वन्द्वसमासलक्षणे प्रायेण इति पदं किमर्थम्?


और वे खण्ड अष्टक शब्द से और काण्ड शब्द से प्रयोग करते हैं।

ಅಷ್ಟಕ ಮತ್ತು ಕಾಂಡ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತಾರೆ.


स्यन्दमानाः - स्यन्द्-धातोः शानचि स्यन्दमाना इति रूपम्।

ಸ್ಯಂದಮಾನಾಃ - ಸ್ಯಂದ್ - ಧಾತುವಿನಿಂದ ಶಾನಚ್ ಮಾಡಿದಾಗ ಸ್ಯಂದಮಾನಾ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.


ಲಾಓ ಈಗ ಕೈ ತೊಳೆಯಲು ಜಲವನ್ನು ತಂದನು.

आजहृुः आनीतवन्तः परिचारकाः।


अब माता उसे समझाती है जिससे बालक की जाने की सम्भावना ही नहीं होती है।

अधुना माता बालं तथा बोधयति येन बालस्य गमनसम्भावना एव नास्ति।


द्युत अर्थ में वर्तमान अक्ष शब्द को उदात नहीं होता है।

ದೇವನಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಅಕ್ಷಶಬ್ದದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ.


अक्षसूक्तमपि एतादृशमेकं सूक्तं यत्र अक्षक्रीडायाः दुष्परिणामो वर्णितो वर्तते ।

अक्षसूक्त भी इसी प्रकार का एक सूक्त है जहाँ अक्षक्रीडा के दुष्परिणाम का वर्णन किया है।


जो जुआरी प्रातःकाल में घोड़े की सवारी कर आता है, वाही संध्या के समय दरिद्र के समान जाडे से बचने के लिए आग से तपाता है, उसके शरीर पर वस्त्र भी नही रहता है।

पुनः पूर्वाह्णे प्रातःकाले बभ्रून् बभ्रूवर्णान् अश्वान् व्यापकानक्षान् युयुजे युनक्ति । पुनश्च वृषलः वृषलकर्मा सः कितवो रात्रौ अग्नेरन्ते समीपे पपाद शीतार्तः सन् शेते ।


ಅವನ ಮುಖ ಮತ್ತು ಹಿಂಭಾಗ ಘ್ರತವರ್ಣದಲ್ಲಿದೆ.

तस्य आननं पृष्ठदेशश्च घृतवर्णयुतः।


ಆ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವಿಶಿಷ್ಟಪ್ರಯೋಗಗಳು ಪಾಣಿನಿಯಿಂದ ನಿರ್ದಿಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ.

उन सूत्रों में कुछ विशिष्ट प्रयोग पाणिनि के द्वारा निर्देश नहीं किया है।


ಧಾತು ಮತ್ತು ಪ್ರಾತಿಪಾದಿಕದ ಸಮಾಸಪದ "ಧಾತು ಪ್ರಾತಿಪದಿಕೆ" ಎಂದಾಗಿದೆ.

धातु और प्रतिपदिक का समासपद “धातु प्रातिपदिके” है।


अतः सूत्रस्यास्यार्थस्तावत् - " सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः सुबन्ताः पूज्यमानैः समानाधिकरणैः सुबन्तैः सह वा समस्यन्ते, तत्पुरुषसंज्ञकश्च भवति " इति ।

अतः इस सूत्र का अर्थ है-(सन्यहत्परमोन्तमोत्कृष्टाः) सत्, महत्, परम, उत्तम, उत्कृष्ट आदि सुबन्त समान अधिकरण से सुबन्तों के साथ विकल्प से समास होता है और तत्पुरुषसंज्ञक होता है।


ಶಬರಸ್ವಾಮಿಗಳು ಶಾಬರಭಾಷ್ಯವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.

शबर स्वामी ने शबर भाष्य को लिखा।


ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ವಿವಿದಿಶಾ ಮತ್ತು ವಿದ್ವತ್, ಸಂನ್ಯಾಸ ಭೇದದಿಂದ ಸಂನ್ಯಾಸದ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರಗಳಿರುತ್ತವೆ.

इसलिए विविदिषा तथा विद्वत्, सन्यास के भेद से सन्यास दो प्रकार का होता है।


याज्ञिकानाम् ऋषीणां स्तुतौ हिरण्यगर्भः इत्थं वर्णितः- संसारसृष्टिवेलायां अग्रे हिरण्यगर्भरूपेण परमात्मा एव आविर्भूतः।

याज्ञिक ऋषियों की स्तुति में हिरण्यगर्भ इस प्रकार वर्णित है -संसार की उत्पत्ति के समय प्रथम हिरण्यगर्भरूप परमात्मा ही आविर्भूत हुआ।


२. प्रजापतिः कः?

2. प्रजापति कौन है?


೬. ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಗೊಳಿಸಿ.

6. श्रद्धा को स्पष्ट कीजिए।


अज्ञानस्य निवृत्तिः ज्ञानेनैव भवति।

ಅಜ್ಞಾನದ ನಿವೃತ್ತಿಯೂ ಜ್ಞಾನಡಿಂದಲೆ ಆಗುತ್ತದೆ.


उपाधिश्च विज्ञानमयकोशः अनादिर्भवति।

ಉಪಾಧಿ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನಮಯ ಕೋಶವು ಅನಾದಿ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.


ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸದ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯೇಣ ಪದವನ್ನು ಏತಕ್ಕಾಗಿ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ ?


ಮೊದಲು ಅವನಿಗೆ ವಾರಾಣಸಿಗೆ ಹೋಗಲು ಇಷ್ಟವಿದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

प्रथमन्तु तस्य वारणसीगमने इच्छा अस्ति न वा।


भाषाविदामियं मान्यता अस्ति यत् संस्कृतभाषा यथैव विकसिता भवति तथैव तस्यां भाषायां रेफस्य स्थाने लकारस्य प्रयोगो वर्द्धते, यथा जलवाचकस्य सलिल-शब्दस्य प्राचीनरूपं सरिर इति पदं गोत्रमण्डलेषु प्रयुक्तम् अस्ति।

भाषा विद्वानों की यह मान्यता है की संस्कृत भाषा जैसे विकसित होती वैसे ही उसकी भाषा में रेफ के स्थान में लकार का प्रयोग बढ़ता गया है, जैसे जल वाचक के सलिल-शब्द का प्राचीन रूप सरिर ऐसा पद गोत्र मण्डलों में प्रयुक्त है।


इसके बाद शतृ के शित्व से तिङ्शित्सार्वधातुकम्  सूत्र से सार्वध तुक संज्ञा होने पर कर्न्तरिशप् इस सूत्र से शप् प्रत्यय होने पर भू शप् अत् होता है।

ततः शतुः शित्त्वात् तिङ्शित्सार्वधातुकम् इति सूत्रेण सार्वधातुकसंज्ञायाम्, कर्तरि शप् इति सूत्रेण शप्प्रत्यये सति भू शप् अत् इति जायते।


वह सूर्यरूपी इन्द्र दिन में नागरुपी बादलों को मारता है।

ಆ ಸೂರ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಇಂದ್ರನು ದಿನದಲ್ಲಿ ನಾಗರೂಪೀ ಮೋಡಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾರೆ.


तस्मात् ब्रह्म प्रकाशयितुं चिदाभासस्य उपयोगः एव नास्ति।

ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ರೀತಿಯಾದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸಲು ಚಿದಾಭಾಸದ ಉಪಯೋಗವು ಆಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ.


ಕರ್ಮಯೋಗದ ಅನಂತರವೇ ಉಪಾಸನೆಯ ಅನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಕಾರಣವೇನು ?

कर्मयोगानन्तरमेव उपासनाया अनुष्ठाने को हेतुः।


ಆ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಶಾಂತಸಂಕಲ್ಪವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

उस प्रकार का मेरा मन शान्तसङ्कल्प वाला हो।


ಇಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಹೇಳಿದೆ.

अत्र यत् समाधानम् उच्यते ।


य ब्राह्मणः हे आदित्य तुझे इस उक्तविधि से उत्पन्न किया उस आदित्य के वश में देव रहते हैं।

ಯೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ ಹೇ ಆದಿತ್ಯ ನಿನಗೆ ಈ ಉಕ್ತವಿಧಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಿದರು ಆ ಆದಿತ್ಯನ ವಶದಲ್ಲಿ ದೇವನು ಇರುತ್ತಾರೆ.


चित्त मे मल है इसे कैसे जाना जाता है।

ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಮಲವು ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.


यह शरीर एक प्रकार से कायारूपी नौका है।

इदं शरीरं कायरूपिणी नौका।


सूत्रव्याख्या - षड्विधेषु पाणिनीयसूत्रेषु इदं विधिसूत्रम् ।

सूत्र की व्याख्या - छः प्रकार के पाणिनीय सूत्रों में यह विधि सूत्र है।


व्याख्या - हिरण्यगर्भ हिरण्मय अण्डे का गर्भ भूत प्रजापतिर्हिरण्यगर्भ है।

ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ಹಿರಣ್ಮಯ ಮೊಟ್ಟೆಯ ಗರ್ಭ ಭೂತ ಪ್ರಜಾಪತಿಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭವಾಗಿದೆ.


बिम्ब व्यतिरेक से प्रतिबिम्ब के निरपेक्ष सत्व के अभाव से प्रतिबिम्ब बिम्ब से भिन्न होता है।

ಬಿಂಬವ್ಯತಿರೇಕದಿಂದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದ ನಿರಪೇಕ್ಷಸತ್ವಾಭಾವದಿಂದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವು ಬಿಂಬಾಭಿನ್ನವು.


ಅಜ್ಞಾನವು ನಾಶವಾದಾಗ ಚೈತನ್ಯವು ಮಾತ್ರ ಇರುತ್ತದೆ.

अज्ञान के नष्ट हो जाने पर चैतन्य मात्र तो रूकता है।


ಬಾಲ್ಯ ಯೌವನಾದಿಗಳು ದೇಹದ ಧರ್ಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

बाल्ययौवनादिकं देहस्य धर्मः।


तदुक्तं विवेकचूडामणौ ।

जिसे विवेकचूडामणी में इस प्रकार से कहा गया है।


ಮತ್ತು ಆ ಯಜ್ಞಗಳಿಗೆ ಯಾರು ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ?

के च तेषां यज्ञानाम् अधिकारिणः।


स एव त्रयी इत्युच्यते।

और वह ही त्रयी कहलाते है।


रथारूढः स्वामी इव गच्छन् स्वस्य दूतान् मेघान् प्रकटीकरोति ।

ರಥದ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಸ್ವಾಮಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾ ಇದ್ದ ತನ್ನ ದೂತನಾದ ಮೋಡಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ.


अर्थाद् यस्मिन् तत्पुरुषे समस्यमानानि पदानि समानविभक्तिकानि न सन्ति।

अर्थात् जिस पुरुष में समस्यमान पदों की समान विभक्तियाँ नहीं होती है।


ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇಳಿದೆ "ಆತ್ಮೀಯೈಃ ಸ್ಮೃತೀಚ್ಛಾಪ್ರಯತ್ನೈಃ ಕರ್ಮಹೇತುಭಿರಾತ್ಮಾ ಕರ್ಮ ಕರೋತಿ" ಎಂದು. ಅವುಗಳ ಮಿಥ್ಯಾಪ್ರತ್ಯಯಪೂರ್ವಕತ್ವದಿಂದಲ್ಲ.

यच्च आहुः “आत्मीयैः स्मृतीच्छाप्रयत्नैः कर्महेतुभिरात्मा कर्म करोति” इति, न; तेषां मिथ्याप्रत्ययपूर्वकत्वात्।


पदविधियों में अन्यतम का समास होता है।

ಪದವಿಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ಯತಮವಾದದ್ದು ಸಮಾಸವಾಗಿರುತ್ತದೆ.


ಛಂದಾಂಸಿ ಛಾದನಾತ್' (ನಿಂ ೭.೧೯) ಇದರ ಅರ್ಥದ ಪುಷ್ಟಿಗಾಗಿ ದುರ್ಗಾಚಾರ್ಯರ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ವಾಕ್ಯವಿದೆ.

छन्दांसि छादनात्' (नि० ७।१९) इसके ही अर्थ की पुष्टि के लिए दुर्गाचार्य का पूर्वोक्त वाक्य है।


"ಪೂರಣಗುಣಸುಹಿತಾರ್ಥಸದವ್ಯಯತವ್ಯ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇನ". (೨.೨.೧೧) ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ - ಪೂರಣಾದಿಗಳ ಅರ್ಥದಿಂದ ಮತ್ತು ಸದಾದಿಗಳಿಂದ ಷಷ್ಠ್ಯಂತ ಸುಬಂತಕ್ಕೆ ಸಮಾಸ ಸಂಜ್ಞಾ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಆರು ಪ್ರಕಾರವಾದ ಪಾಣಿನೀಯ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ವಿಧಿ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.

“पूरणगुणसुहितार्थसदव्ययतव्य समानाधिकरणेन '' सूत्रार्थ-पूरण आदि अर्थों से और सदादि से षष्ठयन्त सुबन्त को समास संज्ञा नहीं होती है सूत्र व्याख्या-छः प्रकार के पाणिनीय सूत्रों में यह विधिसूत्र है।


ततश्च येन विधिस्तदन्तस्य इति सूत्रेण अत्र तदन्तविधिः भवति।

ಇದರ ನಂತರ ಯೇನ ವಿಧಿಸ್ತದಂತಸ್ಯ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ತದಂತ ವಿಧಿ ಆಗುತ್ತದೆ.


ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಎಷ್ಟು ದಿನ ಅಥವಾ ತಿಥಿ ದೋಣಿಗಳ ರಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು, ದೋಣಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿ ಮೀನುಗಳ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು.

व्याख्या - जितने दिन अथवा तिथि नाव आदि की रचना करने के लिए, नाव आदि की रचना कर और मछली को स्मरण किया।


प्रायश्चित्तकर्माणि निषिद्धजन्यस्य पापस्य प्रतिबन्धकानि भवन्ति।

ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷಿದ್ದವಾದ ಪಾಪದ ಪ್ರತಿಬಂಧಕಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ.


इस अक्षसूक्त में मूलरूप से अक्ष खेलने के बुरे फल को ही कहा गया है।

अस्मिन् अक्षसूक्ते मूलतः अक्षक्रीडनस्य कुफलम् एव उक्तम् ।


ಸ್ವರಸಂಜ್ಞಾವಿಧಾಯಕ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ ಸಮಾಹಾರಃ ಸ್ವರಿತಃ ಎಂದು.

स्वरितसंज्ञाविधायकं सूत्रं हि समाहारः स्वरितः इति।


अस्मिन् स्त्रे द्वे पदे विद्येते।

ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪದಗಳಿವೆ.


ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ - ಚ,ವ,ಹ,ಅಹ ಮತ್ತು ಏವ ಈ ತಿಙಂತದಲ್ಲಿ ಅನುದಾತ್ತವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

सूत्र का अर्थ - च, वा आदि चादियों के परे रहते भी गति भिन्न पद से उत्तर तिङन्त को अनुदात्त नहीं होता है।


ಸಮಾಸ ವಿಧಾಯಕ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವಾಗ ತುಂಬಾ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ "ಸಮಸ್ಯತೆ" ಎಂಬ ಪದದ ಪ್ರಯೋಗವಿದೆ.

समास विधायक सूत्रार्थ लेखन अवसर पर बहुत "समस्यते'' इस पद का प्रयोग है।


"पञ्चमी भयेन" इति सूत्रस्यार्थः कः।

“पञ्चमी भयेन'' इस सूत्र का क्या अर्थ है?


तथा च श्लोकः -  ' मृगयाक्षः सुरापानं दिवास्वप्नः स्त्रियो मदः ।

और श्लोक भी है - “मृगयाक्षः सुरापानं दिवास्वप्नः स्त्रियो मदः।


निद्रा ङ्स अति यह अलौकिक विग्रह है।

ನಿದ್ರಾ ಜ್ಞಸ್ ಅತಿ ಇದು ಅಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹವಾಗಿದೆ.


एवमत्र तात्पर्य यत् पाणिनिना सूत्रैः येषां समाससंज्ञा कृता ते एव समासपदबोध्याः।

एवम् यहाँ तात्पर्य यह है कि पाणिनी द्वारा जिनमें समाज संज्ञा की गई है वे ही समास पद माना जाना चाहिए।


17. ब्रह्म के स्वरूप का वर्णन कीजिए?

೧೭. ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ.


इहलोके भव ऐहिकः।

इस लोक में होने वाले को ऐहिक कहते हैं।


अथवा परम्परासाधनेषु गण्यते।

अथवा परम्परा वाले साधनों को गिना जाता है।


अरणिद्वयमन्थनेन उत्पाद्यमानस्य वह्नेः पितरौ हि अरणिद्वयम्।

लकड़ी के घर्षण से उत्पन्न होने के कारण अग्नि के माता पिता दो लकड़ी हैं।


ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಇದು ವಿಧಿಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.

सूत्र व्याख्या-यह विधिसूत्र है।


ये चार पदवाला सूत्र है।

ಇದು ನಾಲ್ಕು ಪದಗಳುಳ್ಳ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.


अतः एतानि विधिप्रतिपादितस्य अर्थस्य एव अवान्तरवाक्यानि सन्ति।

ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವಿಧಿ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯಾಗುವ ಅರ್ಥದ ಅವಾಂತರವಾಕ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ.


೭. ಪ್ರ ಅಮಿನಾಃ ಇದರ ಅರ್ಥವೇನು?

7. प्र अमिनाः इसका क्या अर्थ है?


ऋग्वेदीयदेवतास्वरूपाणाम् अध्ययनकाले स्पष्टमेव ज्ञायते यत् ऋग्वेदे एकस्याः एव परमसत्तायाः स्तुतिः विविधनाम्ना अक्रियत।

ಋಗ್ವೇದೀಯ ದೇವತಾ ಸ್ವರೂಪದ ಅಧ್ಯಯನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಪರಮ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ವಿವಿಧ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.


" सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः " इति सूत्रस्य किं प्रयोजनम् ।

“ सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः” इस सूत्र का प्रयोजन क्या है?


तस्य च यञ्प्रत्ययस्य ञिदित्त्वात् गार्ग्यशब्दस्य ज्नित्यादिर्नित्यम् इति सूत्रेण आद्युदात्तत्वे प्राप्ते प्रकृतवार्तिकेन अत्र अन्तस्य उदात्तस्वरः विधीयते।

और उस यज्‌प्रत्यय का ञित होने से गार्ग्य शब्द का ज्नित्यादिर्नित्यम् इस सूत्र से आद्युदात्त की प्राप्ति में प्रकृत वार्तिक से यहाँ अन्त के उदात्त स्वर का विधान किया है।


वर्षणकारी और सर्वव्यापी मेघ की उदक धारा को क्षरित करो।

वृष्णः वर्षकस्य अश्वस्य व्यापकस्य मेघस्य सम्बन्धिन्यः धाराः उदकधाराः प्रपिन्वतः प्रक्षरत ।


ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾದ ಶರೀರವು ಮೃತ ರೂಪದಿಂದ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.

कीदृशं शरीरम्। निण्यं निर्नामधेयम्।


ಉಪನಿಷದ್ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಗ್ರಂಥದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಗೆ ಕಾರಣವೇನೆಂದರೆ, ಈ ಸಂಹಿತೆಯು ಆದಿತ್ಯನೊಂದಿಗೆ ಹತ್ತಿರದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅದರ ಕೊನೆಯ ಮಂತ್ರದಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದಾಗಿದೆ. "ಹಿರಣ್ಮಯೇನ ಪಾತ್ರೇಣ ಸತ್ಯಸ್ಯಾಪಿಹಿತಂ ಮುಖಮ್"

उपनिषद् ग्रन्थो में इस ग्रन्थ की प्रधानता का कारण यह ही है की इस संहिता का आदित्य के साथ घनिष्ठ सम्बन्ध की भी सूचना इसके ही अन्तिम मन्त्र के द्वारा प्राप्त होती है - “हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम्।


यहाँ पर त्वम्, इस शब्दार्थ का अपरोक्षत्वकिजिचित् ज्ञत्वादि विशिष्ट चैत्यन्य का भेद व्यावृत्त होता है।

ಇಲ್ಲಿ ತ್ವಂ ಎಂಬ ಶಬ್ದಾರ್ಥದ ಅಪರೋಕ್ಷತ್ವದ  ಕಿಂಚಿತ್ ಜ್ಞಾತ್ವ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಚೈತನ್ಯದ ಭೇದವು ವ್ಯಾವೃತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.


ಹತ್ತನೇ ಮಂಡಲವು ಹಳೆಯದಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಹತ್ತನೇ ಮಂಡಲವು ಎಲ್ಲದರಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಮಂಡಲವಾಗಿದೆ.

दसवें मण्डल की अर्वाचीनता दसवां मण्डल सबसे अर्वाचीन मण्डल है।


इस सूत्र मे “कर्षात्वतो घञोऽन्त उदात्तः' इस सूत्र से उदात्तः इस प्रथमान्त पद की अनुवृति आती है।

ಈ ಸೂತ್ರಕ್ಕೆ "ಕರ್ಷಾತ್ವತೋ ಘಞೋಂತ ಉದಾತ್ತಃ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ 'ಉದಾತ್ತಃ' ಎಂಬ ಪ್ರಥಮಾಂತಪದದ ಅನುವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.


अत्र विषयभेदात् सप्तम्या अपि भेदः ।

ಇಲ್ಲಿ ವಿಷಯಭೇದದಿಂದ ಸಪ್ತಮೀ ಇದೂ ಕೂಡ ಭೇದವಾಗಿದೆ.


एवंविधानां विषयाणां मीमांसकैः कृतम् अभिधानम् अर्थवादो भवति।

इन विधानों के विषयों पर मीमांसकों द्वारा किया अभिधान अर्थवाद होता है।


೯. "ತೃತೀಯಾತತ್ಕೃತಾರ್ಥೇನ ಗುಣವಚನೇನ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವು ಏನಾಗಿರುತ್ತದೆ.

९. "तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन" इति सूत्रस्यार्थः कः?


शङ्कराचार्य जी नें भी विवेकचूडामणि में निदिध्यास के भेद के द्वारा समाधि को कहा है।

ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಕೂಡ ವಿವೇಕಚೂಡಾಮಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿಧಿಧ್ಯಾಸನದ ಭೇದದಿಂದ ಸಮಾಧಿಯನ್ನೇ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.


दीया यह रूप कहाँ का है?

दीया इति कुत्रत्यं रूपम् ?


उनमे भी दस उपनिषद् प्रसिद्ध है।

ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.


ದ್ವಾದಶಬೃಹತೀಸಹಸ್ರಾಣಿ".

बारह हजार बृहती छंद में।


ವಿನಾಶ ರಹಿತವಾದ ಸ್ವರೂಪಾನುಭವರೂಪವಾದ ಪ್ರಜ್ಞೆಯು ಯಾವುದೋ ಅದೇ ಪ್ರಜ್ಞೆ. ಪ್ರಜ್ಞೆಯೇ ಪ್ರಾಜ್ಞ ಎಂದು ಕೆಲವರ ಮತ.

अविनाशिस्वरूपानुभवरूपा प्रज्ञा यस्य भवति सः प्रज्ञः, प्रज्ञ एव प्राज्ञः इति केषाञ्चित् मतम्।


उसी अर्थ में है।


कडारात् यह पंचमी विभक्ति का एकवचनान्त पद है।

ಕಡಾರಾತ್ ಇದು ಪಂಚಮೀ ವಿಭಕ್ತಿ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ.


ऐन्द्र आदि ही प्रसिद्ध है।

ಐಂದ್ರಾದಿಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.


पूर्व कायस्येति लौकिकविग्रहे पूर्व सु काय ङस् इत्यलौकिकविग्रहे "षष्ठी" इत्यनेन षष्ठीतत्पुरुषसमासे प्राप्ते तं प्रबाध्य प्रकृतसूत्रेण काय ङस् इति एकत्वसंख्याविशिष्टेन अवयविवाचकेन सुबन्तेन पूर्व सु इति सुबन्तं प्रोक्तसूत्रेण तत्पुरुषसमाससंज्ञं भवति।

ಪೂರ್ವ ಕಾಯಸ್ಯ ಎಂಬ ಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ ಸು ಕಾಯ ಜ್ಞಸ್ ಎಂಬ ಅಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ "ಷಷ್ಠೀ" ಇದರಿಂದ ಷಷ್ಠೀತತ್ಪುರುಷಸಮಾಸವಾಗುವಾಗ ಅದನ್ನು ಬಾಧಿಸಿ ಪ್ರಕೃತ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಕಾಯ ಜ್ಞಸ್ ಎಂಬ ಏಕತ್ವಸಂಖ್ಯಾವಿಶಿಷ್ಟದಿಂದ ಅವಯವಿವಾಚಕದ ಸುಬಂತದಿಂದ ಪೂರ್ವ ಸು ಎಂಬ ಸುಬಂತ ಪ್ರೋಕ್ತವಾದ ಸೂತ್ರದಿಂದ ತತ್ಪುರುಷಸಮಾಸಸಂಜ್ಞಾ ಆಗುತ್ತದೆ.


ಈ ಆಚಾರ್ಯರ ಹೆಸರುಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೀಗಿದ್ದವು - ಕಹೋಲ, ಕೌಷೀತಕ, ಮಹಾಕೌಷೀತಕ, ಭರದ್ವಾಜ, ಪೈಂಗ್ಯ, ಮಹಾಪೈಂಗ್ಯ, ಸುಯಜ್ಞ, ಶಾಂಖಾಯನ, ಐತರೇಯ, ವಾಷ್ಕಲ, ಶಾಕಲ, ಗಾರ್ಗ್ಯ, ಸುಜಾತವಕ್ರ, ಔದವಾಹಿ, ಸೌಜಾಮಿ, ಶೌನಕ ಮತ್ತು ಆಶ್ವಾಲಾಯನ.

इनके आचार्यों के क्रमशः नाम है - कहोल, कौषीतक, महाकौषीतक, भरद्वाज, पैङ्ग्य, महापैङ्ग्य, सुयज्ञ, शाङखायन, ऐतरेय, वाष्कल, शाकल, गार्ग्य, सुजातवक्र, औदवाहि, सौजामि, शौनक तथा आश्वलायन।


ಯೂಪದಾರು ಈ ವಿಗ್ರಹವಾಕ್ಯವೇನು?

यूपदारु इत्यस्य विग्रहवाक्यं किम्?


तापयिष्णवः - तप्-धातु से णिच इष्णुच्प्रत्यय करने पर प्रथमाबहुवचन में।

तापयिष्णवः - तप् - धातोः णिचि इष्णुच्प्रत्यये प्रथमाबहुवचने ।


ಸಂಹಿತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದ ಪ್ರಧಾನ ಭೇದವು ಯಾವುದಾಗಿದೆ?

संहिताब्राह्मणयोः प्रधानं पार्थक्यं किम्?


इस प्रकार वह ही सभी का भाई है सभी के लिये भाई के समान हितकारी अथवा उसके पदको प्राप्त होता है।

इत्थमुक्तप्रकारेण स हि बन्धुः स खलु सर्वेषां सुकृतिनां बन्धुभूतो हितकरः वा तस्य पदं प्राप्तवतां न पुनरावृत्ते।


ಇದೇ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಉಕ್ತ ಮತ್ತು ಅನುಕ್ತವಾದ ಸಮಸ್ತ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಅಂತಃಕರಣ ವೃತ್ತಿಭೇದದಿಂದ ಉಪಲಕ್ಷಿತವಾದ ಚೈತನ್ಯವೇ ಪ್ರಜ್ಞಾನ.

अत्र उक्तानुक्तैः सकलैः इन्द्रियैः अन्तःकरणवृत्तिभेदैः उपलक्षितं चैतन्यमेव प्रज्ञानम्।


सूत्रव्याख्या - षड्विधेषु पाणिनीयसूत्रेषु इदं तावद् विधिसूत्रम्।

ಸೂತ್ರದ ವಿವರಣೆ - ಆರು ರೀತಿಯ ಪಾಣಿನೀಯಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ವಿಧಿಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.


ಅಪೂರ್ವಮ್ ಇದರರ್ಥ ಅವಿದ್ಯಮಾನ ಪೂರ್ವದಿಂದ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ.

अपूर्वम् इसका अविद्यमान पूर्व से यह अर्थ है।


उदाहरण -इस सूत्र का उदाहरण प्रस्तुत किये जा रहे हैं।

उदाहरणम् - सूत्रस्यास्योदाहरणानि क्रमशः प्रस्तूयन्ते।


ಆದರೆ ಈ ಆತ್ಮವು ಏನಾಗಿರುತ್ತದೆ ಇದು ವಿಷಯದ ಚಿಂತನದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ.

तो फिर वह आत्मा क्या है यह चिन्तन का विषय है।


कर्तव्यत्वेन उपदिश्यते।

वह कर्तव्यत्व के द्वार उपदिश्य होता है।


ಹಾಗೆಯೇ ನಿರುಪಾಧಿಕಗಳ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಸೋಪಾದಿಕ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಗಳ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

एवं निरुपाधिकस्य प्रतिपादनाय सोपाधिकस्य प्रतिपादनञ्च अपेक्षते।


इत्थम् एतेषां कर्मणामनुष्ठानेन बुद्धेः शुद्धिः निर्मलता भवति।

इस प्रकार से इन कर्मों के अनुष्ठान के द्वारा बुद्धि शुद्ध तथा निर्मल होती है।


भले ही अज्ञानवश पदार्थों की नाना रूपों के द्वारा प्रतीति होती हे।

ಆದರೂ ಅಜ್ಞಾನದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ನಾನಾರೂಪಗಳಿಂದ ಪ್ರತೀತವಾಗುತ್ತದೆ.


यहाँ चकार से अन्तः इस पद की अनुवृति आ रही है।

अत्र चकारेण अन्तः इति पदम् अनुवर्तते।


ಅಹಂತಾ ಮತ್ತು ಮಮತೆಗಳೇ ತ್ಯಾಗ. ಆತ್ಮಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅನಾತ್ಮವಸ್ತುವಿನ ತ್ಯಾಗ.

अहंता ममता का त्याग तथा आत्मज्ञान के द्वारा अनात्मवस्तु का त्याग होता है।


सत्यझूठ से रहित फल को अवश्य देता है यह अर्थ है।

सत्यः अनृतरहितः फलमवश्यं प्रयच्छतीत्यर्थः।


’ಪ್ರಯ ಆ ರುಃ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ’ಯೇ’ ಎಂಬುದು ಯದ್-ಶಬ್ದದ ಪ್ರಥಮಾವಿಭಕ್ತಿಯ ಬಹುವಚನವಾಗಿದೆ. ಅದು "ಫಿಷೋಽಂತ ಉದಾತ್ತಃ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅಂತೋದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

प्रय आ रुः यहाँ पर ये यह यत् शब्द का प्रथमा बहुवचन फिट स्वर से 'फिषोऽन्त उदात्तः' इस सूत्र से अन्त उदात्त है।


तेन राजदन्तः इत्यादिकं सिध्यति।

ಅದರಿಂದ ರಾಜದಂತಃ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.


व्याख्या - वज्र से पैर के छिन्न होने से और हाथ के छिन्न होने से हाथ रहित वृत्र ने इन्द्र को उद्दिश्य करके सेना सहित युद्ध करने की इच्छा की।

ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ವಜ್ರದಿಂದ ಕಾಲುಗಳು ಛಿನ್ನವಾದಾಗ ಮತ್ತು ಕೈಗಳಿಂದ ಛಿನ್ನವಾದಾಗ  ವೃತ್ರನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಉದೇಶಿಸಿ ಸೇನೆಯ ಸಹಿತವಾಗಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದನು.


स परमात्मा पुरुष एव जगतः सर्वम्, नान्यत्।

उस परमात्मा या पुरुष ही समस्त जगत् का स्वामी है कोई और नहीं।


बभूव - भवतेस्तिपि णलि लिटि (पा०सू० ३.१.१९३) इति प्रत्ययात्पूर्वस्योदात्तत्वम्। 'ईश ऐश्वर्य ।

ಬಭೂವ - ಭೂ ಧಾತುವಿನಿಂದ ತಿಪ್ ಣಲ್ಲಿಟ್ (ಪಾ.ಸೂ.೩.೧.೧೯೩) ಪ್ರತ್ಯಯ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಉದಾತ್ತತ್ವ 'ಈಶ್ ಐಶ್ವರ್ಯ' .


ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಕರ್ಷ - ಎನ್ನುವಲ್ಲಿ 'ಶಪ್- ಪ್ರತ್ಯಯ'ದಿಂದ (ಕೃ+ಶಪ್) ನಿರ್ದೇಶ ಹೊರತು 'ಘಞ್ -ಪ್ರತ್ಯಯ'ದಿಂದಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ  'ತುದಾದಿಗಣ'ದಲ್ಲಿರುವ ಯಾವ 'ಕೃಧಾತು'ವೋ, ಅದಕ್ಕೆ 'ಘಞ್ ಪ್ರತ್ಯಯ'ವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದಾಗ ತದಂತಶಬ್ಧದ ಅಂತ್ಯದ ಅಚ್ ಗೆ ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ಉದಾತ್ತಸ್ವರವು ಅಲ್ಲ ಹೊರತಾಗಿ "ಞ್ನಿತ್ಯಾದೇರ್ನಿತ್ಯಮ್" ಎನ್ನುವುದರಿಂದ ಆದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅಚ್ ಗೆ ಉದಾತ್ತಸ್ವರವು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

प्रकृत सूत्र में 'कर्ष' यहाँ पर शप् प्रत्यय करने से (कृ+शप्) घञ् प्रत्यय से निर्देश नहीं होने से, उस तुदादि गण में जो कृ धातु है, उससे घञ् प्रत्यय करने पर तदन्त शब्द के अन्त अच् का प्रकृत सूत्र से उदात्त स्वर ही नहीं होता है, और भी “जिनत्यादिर्नित्यम्' इससे आदि अच् को उदात्त स्वर होता है।


यह इस श्लोक का अर्थ है।

ಇದು ಶ್ಲೋಕದ ಅರ್ಥವಾಗಿದೆ.


ಅಥರ್ವವೇದದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ತನ್ನ ಸ್ವಂತವಾದ ಮಂತ್ರಗಳು ಯಾವುದು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ - ಈ ರೀತಿಯ ಮಂತ್ರಗಳು ತುಂಬಾ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ.

अथर्ववेदे केवलं स्वस्य मन्त्राः यदन्येषु वेदेषु नोपलब्धाः-एतादृशाः मन्त्राः अतीव स्वल्पाः सन्ति।


सा कुशमूर्तिः कुशप्रस्तरः इत्युच्यते।

ಆ ಕುಶಮೂರ್ತಿಯು ಕುಶಪ್ರಸ್ತರವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.


प्रपञ्चहृदयस्य कथनम् अस्ति यत् - पिप्पलादशाखायाः मन्त्रसंहिता विंशतिकाण्डेषु विभक्ताः सन्ति, तथा तस्याः ब्राह्मणे अष्टौ अध्यायाः सन्ति।

प्रपञ्चहृदय का कथन है की - पैप्लाद शाखा की मन्त्र संहिता बीस काण्डों में विभक्त है, तथा उसके ब्राह्मण में आठ अध्याय है।


इसलिए एक वाक्य सम्भव नहीं होता तो ऐसा भी नहीं है तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः, आकाशाद्वायुः, वायोरग्निः' इस प्रकार से तेज सृष्टि के तैत्तरीय उपनिषद् में तृतीयरूप में श्रवण से श्रुतियों का एक वाक्यत्व सम्भव हो जाता है।

अतः एकवाक्यत्वं नैव सम्भवतीति चेन्न, "तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः, आकाशाद्वायुः, वायोरग्निः" इति तेजःसर्गस्य तैत्तिरीयके तृतीयत्वश्रवणात् सम्भवत्येव एकवाक्यत्वं श्रुतयोः।


ಆಹಿತಾಗ್ನಿ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವೆಂದರೆ ಯಾರಿಂದ ಗಾರ್ಹಪತ್ಯಾಗ್ನಿಯು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಅವನು.

आहिताग्निशब्दस्य अर्थो हि येन गार्हपत्याग्निः प्रतिष्ठितो वर्तते।


इसके बाद कृदन्त होने से कृन्तद्धित समासाश्च सूत्र से प्रातिपदिक संज्ञा में कारक के अदन्त प्रातिपदिकत्व से अजाद्यतष्टाप् सूत्र से टाप् प्रत्यय होने पर टाप् के टकार का चुटू सूत्र से इत्संज्ञा होने पर, पकार की हलन्त्यम् सूत्र से इत्संज्ञा होने पर, तस्यलोपः सूत्र से दोनों इत्संज्ञको का लोप होने पर कारक आ स्थिति होती है।

ಇದರ ನಂತರ ಕೃದಂತವಾಗುವುದರಿಂದ ಕೃತದ್ಧಿತ ಸಮಾಸಾಶ್ಚ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕ ಸಂಜ್ಞಾದಲ್ಲಿ ಕಾರಕದ ಅದಂತ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕತ್ವದಿಂದ ಅಜಾದ್ಯತಷ್ಟಾಪ್ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಟಾಪ್ ಪ್ರತ್ಯಯ ಆಗುವುದರಿಂದ ಟಾಪ್ ಇದರ ಟಕಾರದ ಚುಟೂ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಇತ್ಸಂಜ್ಞಾ ಆದಾಗ , ಪಕಾರದ ಹಲಂತ್ಯಮ್ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಇತ್ಸಂಜ್ಞೆಯಾದಾಗ, ತಸ್ಯಲೋಪಃ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಎರಡು ಇತ್ಸಂಜ್ಞಕಗಳ ಲೋಪವಾದಾಗ ಕಾರಕ ಆ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ.


संवाद सूक्त में कुछ उपाख्यान प्राप्त होते हैं।

ಸಂವಾದಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವಿವರಗಳು ಸಿಗುತ್ತದೆ.


೪೩. ಪರಮರಾಜಃ ಇಲ್ಲಿ ಟಚ್ ಪ್ರತ್ಯಯ ಯಾವ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ ?

४३. परमराजः इत्यत्र टच्प्रत्ययः केन सूत्रेण?


उदाहरणम्- अस्य सूत्रस्य उदाहरणं भवति तुभ्यं हिन्वानः इति।

उदाहरण- इस सूत्र का उदाहरण है - तुर्भ्य हिन्वानः इति।


೧೫. "ಕೃದ್ಗ್ರಹಣೆ ಗತಿಕಾರಕ ಪೂರ್ವಪದಸ್ಯಾಪಿ ಗ್ರಹಣಮ್" ಎಂಬ ಪರಿಭಾಷಾದ ಅರ್ಥವೇನು?

15. “कृद्ग्रहणे गतिकारक पूर्वपदस्यापि ग्रहणम्” इस परिभाषा अर्थ क्या है?


उसको किस प्रकार करना चाहिए।

केन प्रकारेण तत्कर्म कर्त्तव्यम्।


(च) अस्वपदविग्रहः - समासस्य पदात्मकान् अवयवान् अनादाय कृतः विग्रहः अस्वपदविग्रहः।

(ಚ) ಅಸ್ವಪದ ವಿಗ್ರಹ - ಸಮಾಸದ ಪದಗಳ ಅವಯವಗಳಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡಿದ ಗ್ರಹಣೆಯಿಂದಲೋ ಅಥವಾ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡದೆಯೇ ಮಾಡಿರುವ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಅಸ್ವಪದ ವಿಗ್ರಹವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.


उससे पचत् उगिदन्त प्रातिपदिक है।

ಅದರಿಂದ ಪಚತ್ ಉಗಿದಂತ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕವಾಗಿದೆ.


देव ब्रह्मण शब्द में स्वरित के स्थान में अनुदात्त हो यह अर्थ है।

'ದೇವ', 'ಬ್ರಹ್ಮಣ' ಎಂಬ ಶಬ್ಧಗಳ ಸ್ವರಿತದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಅನುದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದರ್ಥ.


यश्च पादद्वयविशिष्टस्य पादचतुष्टयविशिष्टस्य च इश्वरः तं विहाय कं हविषा पूजयेम अथवा प्रजापतिं हविषा पूजयेम।

ಮತ್ತು ಎರಡು ಕಾಲುಗಳುಳ್ಳ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಕಾಲುಗಳುಳ್ಳ ವಿಶಿಷ್ಠ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಈಶ್ವರನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಾವು ಯಾವುದರ ಹವಿಸ್ಸಿನಿಂದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇವೆಯೋ ಅಥವಾ ಪ್ರಜಾಪತಿಗೆ ಹವಿಸ್ಸಿನಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡೋಣ.


ಉಷೆಯು ಕೇವಲ ಹೊರಗಿನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಕವಿಯ ಆಂತರಿಕ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬೆಳಗಿಸುತ್ತದೆ.

उषा केवल बाहरी सौन्दर्य को ही प्रकाशित नहीं करती अपितु वह कवि के आन्तरिक सौन्दर्य को भी निरंतर प्रकाशित करती रहती है।


भारतीय ज्योतिष शास्त्र का यह आदि ग्रन्थ है।

ಭಾರತೀಯ ಜ್ಯೋತಿಷ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆದಿ ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ.


महिना- महिम्ना इत्यस्य वैदिकं रूपमिदम्।

महिना - ये महिम्ना का वैदिक रूप है।


ನಿಷಿದ್ಧವಾದದನು ಯಾವುದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೂ ಮಾಡಬಾರದು.

निषिद्धं न केनापि करणीयम्।


ಪ್ರಕರಣಪ್ರತಿಪಾದ್ಯದ ಅರ್ಥದ ಪ್ರಮಾಣಾಂತರದಿಂದ ಅವಿಷಯೀಕರಣವನ್ನು ಅಪೂರ್ವತಾ ಎನ್ನುವರು.

प्रकरणप्रतिपाद्यस्य अर्थस्य प्रमाणान्तरेण अविषयीकरणम् अपूर्वता इति।


ದಂತಪಂಕ್ತಿಯು ಸುವರ್ಣದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದೆ.

दन्तपडिक्त सुवर्ण के समान चमकदार हैं।


उसी की महिमा से हिमालयादि पर्वत और महाभाग्य, नदी सागरादि बने।

ಅವರ ಮಹಿಮೆಯಿಂದಲೇ ಹಿಮಾಲಯಾದಿ ಪರ್ವತಗಳು ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾಗ್ಯ, ನದಿ ಸರೋವರಗಳು ಆದವು.


अस्मै इन्द्रार्थं निर्मिता विद्युत् न सिषेध इन्द्रं न प्राप्नोत्।

इस इन्द्र के लिए निर्मित विद्युत् इन्द्र को पाश में बाँधने में असमर्थ हुई।


ऋग्वेदस्य दशममण्डलस्य नवतितमं सहस्रशीर्षेति षोडशर्च सूक्तं पुरुषसूक्तम् इत्यभिधानेनाभिधीयते।

ಋಗ್ವೇದದ ಹತ್ತನೇ ಮಂಡಲದ ತೊಂಭತ್ತನೆಯ (90ನೇ) ಸಹಸ್ರಶೀರ್ಷ... 16- ಮಂತ್ರಗಳಿರುವ ಸೂಕ್ತವನ್ನು ಪುರುಷಸೂಕ್ತ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.


यह दो पद वाला सूत्र है।

द्विपदात्मकमिदं सूत्रम्।


ಸಂಶಯಾತ್ಮಿಕಾ ಅಂತಃ ಕರಣದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಯಾವುದಾಗಿರುತ್ತದೆ?

संशायात्मिका अन्तः करणप्रवृत्ति क्या होती है?


आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् इत्यत्र तमःपदार्थः कः।

ಆದಿತ್ಯವರ್ಣಂ ತಮಸಃ ಪರಸ್ತಾತ್ ಇಲ್ಲಿ ತಮಃ ಪದಾರ್ಥವೇನಾಗಿದೆ?


ऋक्पूरब्धूःपथामानक्षे" इति सूत्रे अनक्षे इति पदं किमर्थम्?

ऋक्पूरब्धूःपथामानक्षे"  इस सूत्र में अनक्षे पद का क्यों है?


एक अन्य मत है की अग्नि प्रकाश से युक्त है।

ಒಂದು ಅನ್ಯ ಮತವಿದೆ ಅಗ್ನಿಯ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.


वैदिकसाहित्ये मित्रावरुणौ भातृसदृशस्नेहस्य प्रतीकम् अस्ति।

वैदिक साहित्य में मित्रावरुण भाई के समान स्नेह के प्रतीक हैं।


೧೩. ಪ್ರಮಾತಾ ಎಂದರೇನು ?

13. प्रमाता कौन होता है?


ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

तब शरीर अत्यन्त दुर्बल होता है।


ಬಹುಬ್ರಾಹ್ಮಣಯಾಗದಲ್ಲಿ ಸೋಮಯಾಗದ ವಿವೃತಿಯನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು.

बहुब्राह्मणयागे सोमयागस्य विवृतिः दृश्यते।


ಈ ಅನುಧ್ಯಾನವು ಯಜಮಾನನಿಗೆ ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ.

यह अनुध्यान यजमानों को प्रेरणा देता है।


इस उपनिषद् में संहिता, पदक्रम, पाठों का वर्णन तथा स्वर व्यञ्जन आदि स्वरूप का भी विवेचन है।

अस्याम् उपनिषदि संहिता-पदक्रमपाठानां वर्णनं तथा स्वरव्यञ्जनादिस्वरूपस्य च विवेचनमस्ति।


यहाँ पूर्व शब्द भूतपूर्व अर्थ में है।

अत्र पूर्वशब्दः भूतपूर्व अर्थे वर्तते।


अतः प्रत्यय ग्रहण की परिभाषा से तिङन्तम यह लाभ है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಯ ಗ್ರಹಣ ಪರಿಭಾಷಾದಿಂದ ತಿಙಂತ ಇದರ ಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ.


सुखस्य कारणं धर्मः।

ಸುಖದ ಕಾರವು ಧರ್ಮವು.


पहले तीन अध्यायों में पृथ्वी आदि बोध कराने वाले अनेक शब्दों का एक जगह ही सङ्ग्रह है।

प्रथमतः त्रिषु अध्यायेषु पृथिव्यादिबोधकानाम् अनेकशब्दानाम् एकत्र सङ्ग्रहः अस्ति।


ಋಙ್ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಶಬ್ದಗಳಿವೆ?

ऋचां कति शब्दाः सन्ति?


ಸೂಕ್ಷಶರೀರಗಳು ಹದಿನೇಳು ಅವಯವಗಳು ಲಿಂಗಶರೀರಗಳು ಎಂದು.

सूक्ष्मशरीराणि सप्तदशावयवानि लिङ्गशरीराणि।


सूत्र की व्याख्या- यह विधिसूत्र है।

सूत्रव्याख्या- विधिसूत्रमिदम्।


तत्र सूर्यः अग्नेः जनकः।

ಅಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಅಗ್ನಿಯ ಜನಕನು.


त्रयः स्वराः।

ಮೂರು ಸ್ವರಗಳಿವೆ.


ಕಾಣ್ವ ಶಾಖೆಯು ಎಲ್ಲಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ?

काण्व शाखा कहाँ प्राप्त होती है?


शान्ति पौष्टिक कर्म का प्रतिपादन करने वाले मन्त्र तथा अभिचार कर्म का प्रतिपादन करने वाले मन्त्र हैं।

शान्तिपौष्टककर्मप्रतिपादकाः मन्त्राः तथा आभिचारिककर्मप्रतिपादकाः मन्त्रः च।


ततः लटः स्थाने लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे इति सूत्रेण शतृप्रत्यये कृते भू शतृ इति जाते शकारस्य लशक्वतद्धिते इति सूत्रेण इत्संज्ञायाम्, तस्य लोपः इति सूत्रेण लोपे, ऋकारस्य उपदेशेऽजनुनासिक इत् इति सूत्रेण इत्संज्ञायाम्, तस्य लोपः इति सूत्रेण लोपे सति भू अत् इति जायते।

ಇದರ ನಂತರ ಲಟ್ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಲಟಃ ಶತೃಶಾನಚಾವಪ್ರಥಮಾಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಶತೃ ಪ್ರತ್ಯಯವಾದಾಗ ಭೂ ಶತೃ ಆದಾಗ ಶಕಾರದ ಲಶಕ್ವತದ್ಧಿತೇ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಇತ್ಸಂಜ್ಞಾ ಲೋಪವಾದಾಗ ತಸ್ಯ ಲೋಪಃ ಇದರಿಂದ ಲೋಪವಾದಾಗ ಋಕಾರದ ಉಪದೇಶೆಽಜನುನಾಸಿಕ ಇತ್ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಇತ್ಸಂಜ್ಞಾವಾದಾಗ ತಸ್ಯಲೋಪಃ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಲೋಪವಾದಾಗ ಭೂ ಅತ್ ಆಗುತ್ತದೆ.


इतः परं श्रवणमनननिदिध्यासननि अनुतिष्ठति अधिकारी।

ಇದರ ನಂತರ ಶ್ರವಣ ಮನನ ಮತ್ತು ನಿಧಿಧ್ಯಾಸನಗಳ ಅಧಿಕಾರಿಯು ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.


प्रकृत्या इत्यस्य अर्थः स्वभावेन अवतिष्ठते इति।

ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಇದರ ಅರ್ಥವು ಸ್ವಾಭಾವ್ಯವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂದಾಗಿದೆ.


ಈ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಮಕ್ಕಳ ಚೌಲ, ಕಿಶೋರರಿಗೆ ಗೋದಾನಗಳಲ್ಲಿ (ಮೊದಲು ಕ್ಷೌರ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ) ಮತ್ತು ಉಪನಯನ ಸಂಸ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಈ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

बालकानां मुण्डने, किशोराणां गोदाने (प्रथमक्षौरकर्मणि) तथा उपनयनसंस्कारे अस्य मन्त्रस्य उपयोगो भवति।


अत्र सूत्रे स्त्रियाम् (७/१) इति अधिकारः आगच्छति।

यहाँ सूत्र में स्त्रियाम् (7/1) अधिकार आ रहा है।


इस पाठ को पढकर आप सक्षम होंगे :- सूक्त में स्थित मन्त्रों के संहिता पाठ को जान पाने में;  सूक्त में विद्यमान मन्त्रों के पदपाठ को समझ पाने में;  सूक्तस्थ मन्त्रों का अन्वय कर पाने में;  सूक्तस्थ मन्त्रों की व्याख्या कर पाने में;  सूक्त में विद्यमान मन्त्रों का सरलार्थ जान पाने में;  मन्त्र में स्थित व्याकरण पदों को समझ पाने में;  सूक्त का तात्पर्य और सूक्त के तत्त्व जान पाने में;

ಈ ಪಾಠವನ್ನು ಓದಿದ ಮೇಲೆ ನೀವು ಸಕ್ಷಮರಾಗುತ್ತೀರಿ- ಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಮಂತ್ರಗಳ ಸಂಹಿತೆಯ ಪಾಠವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ, ಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿರುವ ಮಂತ್ರಗಳ ಪದಪಾಠವನ್ನು ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ, ಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿರುವ ಮಂತ್ರಗಳ ಅನ್ವಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ, ಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿರುವ ಮಂತ್ರಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ, ಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿರುವ ಮಂತ್ರಗಳ ಸರಳಾರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ, ಮಂತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯಾಕರಣ ಪದಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ, ಸೂಕ್ತದ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ತದ ತತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ.


इस प्रकार से नियम्य तथा नियामक में भेद नहीं होता है।

ಇಲ್ಲಿ ನಿಯಮ್ಯ ಮತ್ತು ನಿಯಾಮಕಗಳಲ್ಲಿ ಭೇದವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.


तत्र अजादेः इति प्रातिपदिकात् इत्यस्य विशेषणं भवति।

वहाँ अजादे: प्रातिपादिकात् इसका विशेषण होता है।


इस प्रकार दोनों पक्षों के मतानुसार आहुति प्रदान करनी होती है।

एवमेव पक्षद्वयस्य मतानुसारम् आहुतिप्रदानं कर्तव्यं भवति।


वेदे उदात्तस्वरः, अनुदात्तस्वरः, स्वरितस्वरश्च इति सामान्यतः त्रयः स्वराः विद्यन्ते।

ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಉದಾತ್ತಸ್ವರ, ಅನುದಾತ್ತಸ್ವರ ಮತ್ತು ಸ್ವರಿತಸ್ವರ ಎಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮೂರು ಸ್ವರಗಳಿವೆ.


ಏನಾದರು ನಾಭಿಯ ಸಮೀಪದಿಂದ ದಶಾಂಗುಲ ದೂರದ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

यद्वा नाभी के समीप से दशाङऱगुल दूर हृदय में संस्थित।


ದುರ್ಮದಃ - ದುಷ್ಟಃ ಮದಃ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಇಲ್ಲಿ ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸವಿದೆ.

दुर्मदः - दुष्टः मदः यस्य सः यहाँ पर बहुव्रीहि समास है।


ब्राह्मण के समान ग्रन्थ अनुब्राह्मण।

ಬ್ರಾಹ್ಮಣದ ಸಮಾನವೇ ಗ್ರಂಥವು ಅನುಬ್ರಾಹ್ಮಣ.


समस्यमान अपने पदों से विग्रह जिस्  समास का नहीं होता है वहअस्वपदविग्रह।

अर्थात् समस्यमानैः स्वैः पदैः विग्रहः यस्य समासस्य न भवति सः अस्वपदविग्रहः।


इसका सम्बन्ध शुक्ल यजुर्वेद की वाजसनेयी शाखा के साथ है।

ಇಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಶುಕ್ಲ ಯಜುರ್ವೇದದ - ವಾಜಸನೇಯಿ ಶಾಖೆಯು ಕೂಡ ಇದೆ.


अतः सूत्र का अर्थ है - कर्मवाचि क्तान्त उत्तरपद रहते तृतीयान्त पूर्वपद को प्रकृतिस्वर होता है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂತ್ರಾರ್ಥವಾಗಿದೆ - ಕರ್ಮವಾಚಿ ಕ್ತಾಂತ ಉತ್ತರಪದವಿರುವಾಗ ತೃತೀಯಾಂತ ಪೂರ್ವಪದಕ್ಕೆ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ವರ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.


अतः कार्ष्ण्यम् इत्यस्य गुणवाचकत्वात् तेन सह काकस्य इति षष्ठ्यन्तस्य "षष्ठी" इत्यनेन षष्ठीसमासे प्रकृतसूत्रेण स निषिध्यते।

अतः कार्ष्ण्यम् इसके गुणवाची होने के कारण उसके साथ काकस्य इस षष्ठयन्त का “'षष्ठी'' इस षष्ठी समास होने पर वह प्रकृतसूत्र से निषेध होता है।


೨೦. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಯಾವ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಆದಿತ್ಯ ರೂಪ ದೇವನಿಗಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೋ ಅವನು.

२०॥ व्याख्या- यः प्रजापतिः आदित्यरूपो देवेभ्यः अर्थाय आतपति द्योतते।


ರಕಾರದ ಪಾಪದಾಹಕತ್ವ ಅರ್ಥವಿರುತ್ತದೆ, ಉಕಾರದ ಪಾಲಕತ್ವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ.

रकारस्य पापदाहकत्वमर्थः, उकारस्य पालकत्वमर्थः।


ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಹೇ ಅಗ್ನಿ ! ನೀನು ನಮಗಾಗಿ ಒಳ್ಳೇ ರೀತಿಯಿಂದ  ಅಂದರೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸೇರುವ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದಾರೆ.

व्याख्या - हे अग्नि वह तुम हमारे लिए अच्छी प्रकार से अर्थात आसानी से पहुँचने योग्य हो।


(गीता५.१६)- ज्ञानेन तु येन अज्ञानेन आवृताः मुह्यन्ति जन्तवः तत् अज्ञानं येषां जन्तूनां विवेकज्ञानेन आत्मविषयेण नाशितम् आत्मनः भवति, तेषां जन्तूनाम् आदित्यवत् यथा आदित्यः समस्तं रूपजातम् अवभासयति तद्त् ज्ञानं ज्ञेयं वस्तु सर्व प्रकाशयति , तत् परं परमार्थतत्त्वम्। ,

(ಗೀತಾ ೫.೧೬) - ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಯಾವ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆವ್ರುತವಾಗಿ ಜಂತುಗಳು ಮುಗಿಬೀಳುತ್ತವೋ ಅಂತಹ ಜಂತುಗಳ ವಿವೇಕಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆತ್ಮವಿಷಯದಿಂದ ನಾಶವಾದ ಆತ್ಮವು ಆಗುತ್ತದೆ. ಆ ಜಂತುಗಳು ಆದಿತ್ಯನಂತೆ ಹೇಗೆ ಆದಿತ್ಯನು ಎಲ್ಲ ರೂಪಜಾತನಾಗಿ ಕಾಣಿಸುವನೋ ಅಂತಹ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ತದನಂತರ ಪರಮಾರ್ಥತತ್ವವು.


शूशुजानः यह रूप कैसे सिद्ध हुआ।

शूशुजानः इति रूपं कथं सिद्ध्येत् ?


"ಯತ್ರ" ಎಂಬಲ್ಲಿ 'ಯಕಾರ'ದ ಮುಂದಿರುವ 'ಅಕಾರ'ಕ್ಕೆ ಉದಾತ್ತಸ್ವರವು ಯಾವ ಸೂತ್ರದಿಂದ ವಿಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ?

यत्र यहाँ पर यकार से उत्तर अकार का उदात्त स्वर किस सूत्र से होता है?


अत्रायं श्लोकार्थः - श्रुतेः शतगुणं गुरुत्वावहं भवति मननम्  ।

यहाँ पर इस श्लोक का अर्थ है की श्रवण से सौ गुना मनन होता है।


टिप्पणी - लौकिक संस्कृत में धातु से पूर्व व्यवधान रहित उपसर्ग का प्रयोग किया जाता है।

ಟಿಪ್ಪಣಿ - ಲೌಕಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ಧಾತುವಿಗಿಂತ ಪೂರ್ವ ವ್ಯವಧಾನ ರಹಿತವಾದ ಉಪಸರ್ಗದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.


मिथ्या प्रत्यय तो स्थाणुपुरुषों में अगृह्माण विशेषणों में होता है।

ಮಿತ್ಯಾಪ್ರತ್ಯಯವು ಸ್ಥಾಣು ಮತ್ತು ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಅಗೃಹ್ಯಮಾಣ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ.


ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಔದುಂಬರವೃಕ್ಷದ ದೇವತೆಯು ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಆದನು.

इस प्रकार से औदुम्बर वृक्ष का देवता प्रजापति हुए।


उससे इसी ऋषि के महत्व को जाना जाता है।

ಅದರಿಂದ ಈ ಋಷಿಗಳ ಮಹತ್ವವು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.


अतः अनेन सूत्रेण यत्र समासः क्रियते तत्र अव्ययम् इति प्रथमान्तबोध्यस्य अव्ययस्य उपसर्जनसंज्ञा भवति, तस्य च पूर्वप्रयोगः भवति।

ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಎಲ್ಲಿ ಸಮಾಸವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಯಮ್ ಈ ಪ್ರಥಮಾಂತ ಬೋಧವಾಗಿರುವ ಅವ್ಯಯದ ಉಪಸರ್ಜನಸಂಜ್ಞಾವು ಇರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅದರ ಪೂರ್ವ ಪ್ರಯೋಗವು ಆಗುತ್ತದೆ.


ಈ ಆರಣ್ಯಕದಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಪರಿಚ್ಛೇದಗಳು ಅಥವಾ ಪ್ರಪಾಠಕರಿದ್ದಾರೆ.

अस्मिन् आरण्यके दश परिच्छेदाः अथवा प्रपाठकाः सन्ति।


"अच् प्रत्यन्ववपूर्वात् सामलोम्नः" इस सूत्र का उदाहरण क्या है?

"अच् प्रत्यन्ववपूर्वात् सामलोम्नः" इति सूत्रस्य किमुदाहरणम्?


वधः - हन्यते अनेन इति वधः।

वधः - जिससे मारा जाता है उसे वध कहते है।


त्र ऋषिः आत्मानं पृच्छति - कदा अहं वरुणस्य मैत्रीं प्राप्स्यामि।

वहाँ ऋषि आत्मा से पूछते हैं - कब मैं वरुण की मैत्री को प्राप्त करुगा।


वह दो प्रकार का होता है।

ಅವು ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.


ಹೇಗೆ ಮೋಡಗಳ ಕೊಲ್ಲುವುದು, ಮಳೆ ಸುರಿಯುವುದು ಇತ್ಯಾದಿಗಳು.

यथा मेघहननं, वर्षणम् इत्यादि।


सभी जगत की आत्मा में हूँ।

सर्वजगदात्मनाहं सम्भूतास्मि।


विद्वांन इस शब्द के अनेकों अर्थ किये हैं।

ವಿದ್ವಾಂಸ ಈ ಶಬ್ದದ ಅನೇಕ ಅರ್ಥಗಳಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.


ततः स्त्रे प्रथमानिर्दिष्टत्वात् पूर्व सु इति सुबन्तस्य उपसर्जनसंज्ञायां पूर्वनिपाते पूर्व सु काय ङस् इति भवति।

ಆಗ ಸ್ತ್ರೇ ಎಂಬ ಪ್ರಥಮಾನಿರ್ದಿಷ್ಟದಿಂದ ಪೂರ್ವ ಸು ಎಂಬ ಸುಬಂತದ ಉಪಸರ್ಜನಸಂಜ್ಞೆಯಿಂದ ಪೂರ್ವನಿಪಾತವಾದಾಗ ಪೂರ್ವ ಸು ಕಾಯ ಜ್ಞಸ್ ಎಂದು ಆಗುತ್ತದೆ.


तिङि चोदात्तवति इस सूत्र से किस प्रकार तिङन्त के परे गतिसंज्ञक को अनुदात्त होता है?

तिङि चोदात्तवति इति सूत्रेण कीदृशे तिङन्ते परे गतिः अनुदात्तः भवति।


ಉಪಾಸಾಸೈ - ಉಪಪೂರ್ವಕ ಅಸ್-ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲೇಟ್ ಮಧ್ಯಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

उपासासै - उपपूर्वकात् अस् - धातोः लेटि मध्यमपुरुषैकवचने।


अन्यासाम् उपनिषदाम् इव ईशोपनिषद् आरण्यकस्य अंशो न भूत्वा माध्यन्दिनसंहितायाः भागः अस्ति।

अन्य उपनिषदों के समान ही ईश उपनिषद् आरण्यक का अंश न होकर माध्यन्दिन संहिता का भाग है।


नित्याकरणे प्रत्यवायप्राप्तेः, कैवल्यस्य च नित्यत्वात्।

नित्याकरण में प्रत्यवायप्राप्ति से कैवल्य का ही नित्यत्व होता है।


ಯಾವುದು ಕೇವಲಾಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕೈವಲ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವುದೋ ಅದು ಅಸತ್ಯ, ಯಾಕೆಂದರೆ ನಿತ್ಯ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಶೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಅಕರಣದ ಪ್ರತ್ಯವಾಯವು ನರಕಾದಿಪ್ರಾಪ್ತಿಲಕ್ಷಣವಾಗಿರಬಹುದು.

यत् तावत् केवलाज्ज्ञानात् कैवल्यप्राप्तिः इत्येतत् , तत् असत् ; यतः नित्यानां कर्मणां श्रुत्युक्तानाम् अकरणे प्रत्यवायः  नरकादिप्राप्तिलक्षणः स्यात्।


ಉದಾತ್ತಸ್ವರಿತೋದಯಂ ನ ಅಗಾರ್ಗ್ಯಕಾಶ್ಯಪಗಾಲವಾನಾಮ್ ಎಂದು ಸೂತ್ರಪದಗಳ ಸಮನ್ವಯ.

उदात्तस्वरितोदयं न अगार्ग्यकाश्यपगालवानाम् यह सूत्र में आये पद का अन्वय है।


अभीषुभिः - अभिपूर्वक इष्-धातु से उप्रत्यय करने पर तृतीयाबहुवचन में अभीषुभिः रूप बनता है।

अभीषुभिः - अभिपूर्वकेष् - धातोः उप्रत्यये तृतीयाबहुवचने अभीषुभिः इति रूपम्।


ಇಲ್ಲಿ ದ್ವಿತೀಯಾದಿ ಸಪ್ತಮೀ ತತ್ಪುರುಷಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವೇ ಆಗಿದೆ.

यहाँ द्वितीयादि सप्तमी तत्पुरुष सामान्य हैं।


कार्तश्च कौजपश्च इति विग्रहे द्वन्द्वसमासे कार्तकौजपौ इति रूपम्।

ಕಾರ್ತಶ್ಚ ಕೌಜಪಶ್ಚ ಈ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವಸಮಾಸವನ್ನು ಹಾಕಿದಾಗ ಕಾರ್ತಿಕೌಜಪಃ ಎಂಬ ರೂಪವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.


यह संख्या विभाग इस वेद के अध्ययन कर्ताओं के लिए अत्यन्त उपयोगी होता है।

अयं संख्याविभागः अस्य वेदस्य अध्ययनकर्तृभ्यः अतीव उपयोगी भवति।


एवमेव व्यधिकरणे नाम असमानविभक्तिके पदे।

और व्यधिकरण नाम असमान विभक्ति के पद होने का है।


येषां मन्त्राणाम् ऋषिः तु एकः एव वर्तते तेषां समूहः हि ऋषिसूक्तम्।

जिन मंत्रो के ऋषि एक ही हैं, उन मंत्र समूहों को ही ऋषि सूक्त कहते हैं।


अत्र उपमितमिति प्रथमैकवचनान्तं

ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮಿತಮ್ ಎಂಬುದು ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ.


ಪ್ರಥಮಾ ವಿಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಇದು 'ವಿಧಾಯಕಪದ'ವಾಗಿದೆ.

प्रथमान्तत्वाद् विधायकं पदमेतत्।


तेषु किमप्येकम् परिपक्वं चेत् प्रारब्धत्वेन परिणमते।

उनमें से कोई भी एक परिपक्व होकर के प्रारब्धत्व के रूप में परिणित होता है।


एतेषां ग्रन्थानां रचयिता याज्ञवल्क्यमुनिः अस्ति।

ಈ ಗ್ರಂಥಗಳ ರಚನಾಕಾರರು ಯಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ ಮುನಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ.


वेदों के भाषा और भाव दोनों ही कठिन है।

ವೇದಗಳ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಭಾವ ಎರಡು ಕೂಡ ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ.


साधनचतुष्टयमध्ये इदं तृतीयं साधनम्।

साधन चतुष्टय में यह तीसरा साधन हेै।


सभी जगह सभी में आत्म होती है।

सर्वत्र सर्वेषु आत्मा वर्तते।


स्मृति आदि तो वेदमूलक होने से उसकी ही प्रमाण पदवी को धारण करते है।

ಸ್ಮೃತಿ ಆದಿಗಳು ವೇದ ಮೂಲದಿಂದ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಪ್ರಮಾಣ ಪದವಿಯನ್ನು ಧಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ.


13 प्राण वायु नासाग्रवर्ती होती है।

೧೩. ಪ್ರಾಣವೆಂದರೆ ಪ್ರಾಗ್ಗಮನವಾನ್ ವಾಯುಃ ನಾಸಾಗ್ರವರ್ತೀ | ಎಂದು.


यत् = जब, यज्ञं = मानसयाग का, तन्वानाः = विस्तार किया, देवाः = पुरन्दर आदि, पुरुषं = विराट्पुरुष को, पशुम् = पशुरूप में, अबध्नन् = बांधा, भावितवन्त इत्याशयः।

यत्= यदा, यज्ञं= मानसक्रतुं, तन्वानाः= विस्तारयन्तः, देवाः= पुरन्दरप्रभृतयः, पुरुषं= विराट्पुरुषमेव, पशुम्= पशुत्वेन, अबध्नन्= बद्धवन्तः, भावितवन्त इत्याशयः।


य सर्वात्मा प्रजापतिः अन्तः हृदि स्थितः सन् गर्भे चरति गर्भमध्ये प्रविशति।

सर्वात्मा प्रजापति हृदय में स्थित होते हुए भी गर्भ में विचरण करता है।


व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषं शिक्षा कल्पः छन्दः च इति षड् वेदाङ्गानि।

व्याकरण, निरुक्त, ज्योतिष, शिक्षा, कल्प तथा छन्द ये छ: वेदाङ्ग होते है।


3. छः प्रकार के लिङग कौन-कौन है?

೩. ಆರು ಪ್ರಕಾರವಾದ ಲಿಂಗಗಳು ಯಾವುವು?


ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ - ಅಭಿ ಶಬ್ದವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಪಸರ್ಗಗಳು ಆದ್ಯುದಾತ್ತವಾಗಿರುತ್ತವೆ .

सूत्रार्थः- अभिशब्दं वर्जयित्वा उपसर्गाः आद्युदात्ताः स्युः।


अपि च अत्र प्रेमविषयकाणि विवाहविषयकाणि च विविधानि सूक्तानि उपलभ्यन्ते।

ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ವಿಷಯ ಮತ್ತು ವಿವಾಹ ವಿಷಯದ ಮೇಲೆ ವಿವಿಧವಾದ ಸೂಕ್ತಗಳು ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.


೮೪. "ನಪುಂಸಕಾದನ್ಯತರಸ್ಯಾಮ್" ಈ ಸೂತ್ರದ ಉದಾಹರಣೆಯೇನು?

८४. "नपुंसकादन्यतरस्याम्" इत्यस्य सूत्रस्य किम् उदाहरणम्?


छान्दोग्य श्रुति के अनुसार तब आकाश तथा वायु की सृष्टि करके, उसने तेज की सृष्टि करी।

ಛಾಂದೋಗ್ಯಶೃತಿಃ - ತದಾಕಾಶಂ ಚಾಯುಂ ಚ ಸೃಷ್ಟಿ "ತತ್ತೇಜೋಽಸೃಜತ" ಎಂಬುದಾಗಿ.


ಇಮಸಿ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಧಾತುವಿದೆ?

इमसि यहाँ पर क्या धातु है?


एवम् ईशावास्यमिदं सर्वम् इति मन्त्रांशमादाय ईशावास्योपनिषदिति नामापि श्रूयते।

इसी प्रकार ईशावास्यमिदं सर्वम् इति मन्त्रा अंश से आरम्भ होने के कारण ईशावास्य उपनिषद् इस नाम से भी सुना जाता है।


अपितु अशेषवेदान्तवाक्यों के द्वारा अद्वैत ब्रह्म में निश्चय सम्पदान है।

ಅಶೇಷವೇದಾಂತವಾಕ್ಯಗಳ ಶ್ರವಣದಿಂದ ಅದ್ವೈತದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯತೆಯನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸುವುದು.


आओतम् - आपूर्वकात् तन्तुसन्तानात् वेञ् - धातोः क्तप्रत्यये ओतम् इति रूपम्।

ಆಓತಮ್ - ಆಪೂರ್ವಕ ತಂತುಸಂತಾನಾತ್ ವೆಜ್ಞ್-ಧಾತುವಿನಿಂದ ಕ್ತ ಪ್ರತ್ಯಯ ಮಾಡಿದಾಗ ಓತಮ್ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.


ಯೋಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿರುವ ಅಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತ ಸಮಾಧಿಯಿಂದ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವೈಲಕ್ಷಣ್ಯವಿದೆ.

योग दर्शन में प्रतिपादित असम्प्रज्ञात समाधि से निर्विकल्पसमाधि मे कुछ वैलक्षण्य है।


तस्मात् इति पञ्चम्येकवचनान्तं, नुट् इति प्रथमैकवचनान्तम् अचि इति सप्तम्येकवचनान्तं च पदम् ।

तस्मात् पञ्चमी एकवचनात्त है, नुट यह प्रथमा एकवचनात्त पद है और अचि सप्तम्येक वचनात्त पद है।


तेन च अत्र सूत्रार्थः भवति- एवम् इत्यदीनां शब्दानाम् अन्तः उदात्तः स्यात् इति।

ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವು ಹೀಗಿರುತ್ತದೆ - ಏವಮ್ ಇತ್ಯಾದಿ ಶಬ್ದಗಳ ಅಂತ ಉದಾತ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ .


यज्ञीयसंकेतानामुपलब्धिः।

ಯಜ್ಞದ ಸಂಕೇತನಾಮವು ಉಪಲಬ್ಧವಾಗಿದೆ.


इसका समाधान बताया गया है कि सूत्र में तदर्थशब्द से जहाँ प्रकृति विकृति भाव हो वहीं पर ही समास की प्रसक्ति होती हैं दूसरी जगह नहीं।

अत्र समाधानमुच्यते यत् सूत्रे तदर्थशब्देन यत्र प्रकृतिविकृतिभावस्तत्रैव समासस्यास्य प्रसक्तिनन्यत्र।


( घ ) अलौकिक विग्रह-व्याकरण प्रक्रिया सख्त सौकर करने के लिए राजपुरुषः इस वृत्ति का राजन् ङस् पुरुष सु इस प्रकृति का विभक्ति प्रत्यय सहित प्रकट करना अलौकिक विग्रहः कहा जाता है।

(घ) अलौकिकविग्रहः - व्याकरणप्रक्रियासौकर्याय राजपुरुषः इति वृत्तेः राजन् ङस् पुरुष सु इति प्रकृतेः विभक्तिप्रत्ययसहितं प्रकटनम् अलौकिकविग्रहः कथ्यते।


इसके बाद प्रक्रिया कार्य में निष्पन्न हरिशब्द से प्रथमा एकवचन में सु प्रत्यय होने हरित्रातः रूप सिद्ध होता है।

ಇದರ ನಂತರ ಪ್ರಕ್ರಿಯಾ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಹರಿಶಬ್ದದಿಂದ ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿಸು ಪ್ರತ್ಯಯವಾಗುವಾಗ ಹರಿತ್ರಾತಃ ಎಂಬ ರೂಪವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.


संध्या में प्रयुक्त सूर्य अर्घ के जल की महिमा का वर्णन है।

ಸಂಧ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯುಕ್ತವಾದ ಸೂರ್ಯಾಘದ ಜಲದ ಮಹಿಮೆಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.


ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಯೋಗವು ಜ್ಞಾನಯೋಗದ ಉಪಾಯಭೂತವಾಗಿದೆ.

अत एव कर्मयोगः ज्ञानयोगस्य उपायभूतः।


’ಮೇ’ ಎಂಬ ಪದದ ಮುಂದೆ ’ಗಂಗೇ’ ಎಂಬ ಪದ ಇದೆ. ಮತ್ತು ಆ ’ಗಂಗೇ’ ಎಂಬ ಪದವು ಪಾದದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಮಂತ್ರಿತಸಂಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಂಪೂರ್ಣಪದಕ್ಕೆ ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ಅನುದಾತ್ತಸ್ವರವು ವಿಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

मे इस पद से परे गङ्गे यह पद है, किन्तु वह गडऱगे पद पाद के आदि में विद्यमान नहीं है, अतः आमन्त्रित संज्ञक सम्पूर्ण गङ्गे इस पद की प्रकृत सूत्र से अनुदात्त स्वर का विधान है।


इस प्रकार की जो अग्नि है वह देवों का यज्ञ में आवाहन करे।

एवं यः अग्निः स देवान् यज्ञे आह्वयेत्।


अप्रसूतफलस्य हि पूर्वकृतदुरितस्य क्षयः न उपपद्यत इति प्रकृतम्।

ಆಗದಿರುವ ಫಲವೇ ಪೂರ್ವಕೃತದುರಿತದ ಕ್ಷಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಪ್ರಕೃತವು.


तेन अस्य सूत्रस्यार्थो भवति ञिति निति च परे तदन्तस्य शब्दस्य नित्यम् आदिः उदात्तः भवति।

उससे इस सूत्र का अर्थ होता है - ञित् और नित् के परे तदन्त शब्द को नित्य आदि उदात्त होता है।


सरलार्थः- उभयेषाम् इन्द्रियाणां ज्ञानेन्द्रियाणां कर्मेन्द्रियाणां च विषयेभ्यः स्वस्वविषयेभ्यः परावर्त्य विमुखीकृत्य स्वस्वगोलके स्वस्वस्थाने स्थापनं स्थिरीकृत्य निश्चलरूपेण रक्षणम्।

ಸರಳವಾದ ಅರ್ಥ - ಎರಡು ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮತ್ತು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಸ್ವವಿಷಯಗಳಿಂದ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗಿ ವಿಮುಖವಾಗಿ ಸ್ವಸ್ವಗೋಲಕದಲ್ಲಿ ಸ್ವಸ್ವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿಸಿ ನಿಶ್ಚಲರೂಪದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ.


इसलिए इन सभी विषयों का विचार करके ही किन्हीं शब्दों के तात्पर्य को समझना चाहिए।

तस्मात् एतान् सर्वान् विषयान् विचार्य एव केनचित् शब्दानाम् तात्पर्यम् अवगन्तव्यम् इति।


"ಆದಿಃ ಸಿಚೋऽನ್ಯತರಸ್ಯಾಮ್" ಎನ್ನುವ ಸೂತ್ರದಿಂದ 'ಆದಿಃ' ಎಂಬ ಪದವು, 'ಅನ್ಯತರಸ್ಯಾಮ್' ಎಂಬ ಅವ್ಯಯಪದದ ಅನುವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

आदिः सिचोऽन्यतरस्याम् इससे आदिः इस पद की और अन्यतरस्याम् इस अव्यय पद की अनुवृति आती है।


तथाहि महाभारतवचः कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते।

इसलिए महाभारत में कहा गया है कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते।


लौकिक छन्दों में कितने चरण होते है?

ಲೌಕಿಕ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಚರಣಗಳಿರುತ್ತವೆ?


उस उपनिषद् से समीप आत्मा सूचित होती है।

ಆ ಉಪಸರ್ಗದಿಂದ ಸಮೀಪವಿರುವ ಆತ್ಮ ಎಂಬ ಅರ್ಥವು ಬರುತ್ತದೆ.


नातः परं कर्मणो विषयोऽस्ति।

इन कर्मो से कोई विषय भी नहीं है।


ऋग्वेदस्य द्वितीयोऽयं मण्डलक्रमविभागः।

ऋग्वेद का दूसरा मण्डल क्रम विभाग है।


ಮತ್ತು ಆ ಅನುಷ್ಠಾನದಿಂದ ಅಂತರ ಕರ್ಮಸ್ವರೂಪದ ಜ್ಞಾನವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

और उस अनुष्ठान के द्वारा अन्तर कर्मस्वरूप ज्ञान नही होता है।


उस प्रत्यय ग्रहण करने से 'तदन्तग्रहण' इससे उसका ग्रहण होगा।

तस्मात् प्रत्ययग्रहणे 'तदन्तग्रहणम्' इत्यनेन तदन्तग्रहणं भविष्यति|


इत्यतः कथम् एकस्मिन् भूते आकाशादिव्यपदेशः स्यादिति चेदुच्यते ।

इस प्रकार से कहते हैं की फिर एक ही भूत में आकाशादि का व्यपदेश क्यों किया गया है।


बुद्धि निश्चयात्मिका अन्तः करणवृत्ति होती है।

बुद्धिर्नाम निश्चयात्मिका अन्तःकरणवृत्तिः भवति।


इस प्रकार हृदय विदारक चित्रण इस मन्त्र में चित्रित किया है।

इत्थं हृदयविदारकं चित्रम् अस्मिन् मन्त्रे चित्रितम् ।


अस्मिन् सूक्ते पञ्च मन्त्राः विद्यन्ते।

ಈ ಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿ ಐದು ಮಂತ್ರಗಳಿವೆ.


सूत्र की व्याख्या- यह विधिसूत्र है।

ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಇದು ವಿಧಿ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.


सविकल्पक समाधि ही योग प्रोक्त सम्प्रज्ञात समाधि होती है।

ಸವಿಕಲ್ಪಕ ಸಮಾಧಿಯು ಯೋಗದಿಂದ ಪ್ರೋಕ್ತವಾದ ಸಮಾಧಿಯೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.


२. इन्द्रस्य प्रथमं वीर्यं किम् आसीत्?

೨. ಇಂದ್ರನ ಪ್ರಥಮ ಪರಾಕ್ರಮವೇನು?


४. यस्मानृचः ... इत्यादिमन्त्रं पूरयित्वा महीधरभाष्यानुसारि व्याख्यानं कुरुत।

4. यस्मानृचः ... इत्यादिमन्त्र को पूर्ण करके महीधरभाष्य के अनुसार व्याख्या कीजिए।


वैसे ही वैराग्ययुक्त पुरुष का मन अभिरुचि सम्पन्न होने से होने पर भी पूर्वसंस्कारवश विक्षिप्त भी हो जाता है।

तथा एव वैराग्ययुक्तस्य पुरुषस्य मनः तत्त्वज्ञाने अभिरुचिसम्पन्नं सत् अपि पूर्वसंस्कारवशात् विक्षिप्तं भवति।


अत्र "ऋन्नेभ्यो ङीप्" इति सूत्रात् ङीप् (१/१) इति पदम्, अजाद्यतष्टाप् इति सूत्रात् अतः (५/१) इति पदं च अनुवर्तते।

यहाँ ऋन्नेभ्यो ङीप् सूत्र से ङीप् (1/1) पद है और अजाद्यतष्टाप् सूत्र से अत् (5/1) पद की अनुवृत्ति होती है।


ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ತೃತೀಯಾ ತತ್ಕೃತ ಅರ್ಥೇನ ಗುಣವಚನನೇನ ಎಂಬ ಪದಚ್ಛೇದವಿದೆ.

सूत्रव्याख्या-इस सूत्र में तृतीया तत्कृत अर्थेन गुणवचनेन यही पदच्छेद है।


अतः प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तिङन्तम् इति पदलाभः भवति।

अतः प्रत्यय ग्रहण की परिभाषा से तिङन्त इस पद को लाभ होता है।


ಸೂತ್ರಾರ್ಥದ ಸಮನ್ವಯ - 'ಪುಂಸಃ ಕರ್ಮ' ಎನ್ನುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ "ಗುಣವಚನಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಭ್ಯಃ ಷ್ಯಞ್ ಕರ್ಮಣಿ ಚ" ಎನ್ನುವುದರಿಂದ 'ಪುಂಸ್- ಶಬ್ಧ'ಕ್ಕೆ 'ಷ್ಯಞ್- ಪ್ರತ್ಯಯ'ವನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದಾಗ "ಪೌಂಸಾನಿ" ಎಂಬ ಪದವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.

सूत्रार्थसमन्वयः- पुंसः कर्माणि इत्यर्थ गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः ष्यञ्कर्मणि च इत्यनेन पुंस्- शब्दात् ष्यञ्प्रत्यये पौँसानि इति पदं निष्पद्यते।


रथ पर आरूढ स्वामी के समान जाता हुआ अपने दूत मेघो को प्रकट करता है।

रथारूढः स्वामी इव गच्छन् स्वस्य दूतान् मेघान् प्रकटीकरोति ।


शान्तिकर्मणा सम्बद्धत्वेन अथर्वस्य सम्बन्धः श्रौतयागस्य प्रारम्भादेव अस्ति, पश्चाद् आभिचारिककर्मणा सह तस्य सम्बन्धवशात् राज्ञः पुरोहितवर्गेभ्यो वेदः अयम् अतीव उपयोगी अभवत्।

शान्ति कर्म का सम्बद्ध होने से अथर्व का सम्बन्ध श्रौतयाग के प्रारम्भ से ही है, बाद में आभिचारिक कर्म के साथ उसका सम्बन्धवश होने से राजा के पुरोहित वर्गो के लिए यह वेद बहुत उपयोगी हुआ।


वेद ज्ञानसागर भी हैं।

वेदो ज्ञानसागरोऽपि।


ಪಕ್ಷಿಗಳು ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲಿ ಹಾರುತ್ತವೆ, ದಿಕ್ಚಕ್ರವಾಲನ ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳು (ಮರಿಗಳು) ಎಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಈ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

विह्गऊर्ध्व को जहाँ जाते है, दिक्चक्र वाले पोत जहां जाते है, सब वह देखता है।


ಚಕ್ರದ ತಿರುಗುವಿಕೆಯಿಂದ ಘಟವನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಬೇಕು.

चक्रभ्रमणद्वारा घटः निर्मातव्यः।


ಯಜುಷಾ - ಯಜುಷ್ ಪದದ ತೃತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಯಜುಷಾ ಎಂದು ರೂಪ.

यजुषा - यजुष्-शब्द का तृतीया एकवचन में यजुषा रूप बना।


यह दर्शपौर्णमासयाग तीस वर्षात्मक होता हेै।

ಈ ದರ್ಶಪೂರ್ಣಮಾಸಯಾಗವು ಮೂವತ್ತುವರ್ಷಗಳ ಕಾಲದ್ದಾಗಿದೆ.


पर्जन्यः वृष्टिकारकः देवः ।

पर्जन्य वृष्टि करने वाले देव हैं।


ಹಗ್ಗಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆಯೋ ಹಾಗೇ.

रस्सियों से जैसे ले जाता है।


एतासु उपनिषत्सु प्रायेण द्वादश उपनिषदः प्राचीनाः विशदतया च विषयं प्रतिपादयन्ति।

ಈ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶಃ ಹನ್ನೆರಡು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ಪ್ರಾಚೀನವಾದದ್ದು ಮತ್ತು ವಿಸ್ತೃತ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವುದಾಗಿರುತ್ತದೆ.


ಸೂತ್ರಾರ್ಥ - ಅದೇವಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷ ಶಬ್ದದ ಆದಿ ಉದಾತ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ .

सूत्र का अर्थ- अदेवनार्थ में अक्ष शब्द आदि उदात्त होता है।


ದೇವತೆಗಳು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಗ್ನಿಯ ಮೂಲಕವೇ ದೇವರುಗಳು ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ.

देवसाक्षात् रूप से हवि ग्रहण नहीं करते हैं, अग्नि द्वारा ही देव हवि का आस्वादन करते हैं।


यहाँ “' प्राक्कडारात्समासः'', ““ सहसुपा”', “' तत्पुरुषः”, “ विभाषा '”' ये अधिकृत हैं।

अत्र "प्राक्कडारात्समासः", "सह सुपा", "तत्पुरुषः", "विभाषा" इत्येतानि अधिक्रियन्ते।


वृद्धावस्था में बाल्य तथा कौमार आदि अवस्थाओं से अत्यन्त ही भिन्न होता है।

वार्धक्ये बाल्याद् कौमाराच्च शरीरम् अत्यन्तं भिन्नमस्ति।


ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸವು ಆಗುತ್ತದೆ.

अनेन सूत्रेण तत्पुरुषसमासो विधीयते ।


उनके अपने आधारभूत योग्य भूमिभाग का भी वह ही निर्माण करता है।

तेषां स्वाधारभूतं योग्यभूमिभागमपि सः निर्माति।


'ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಾ+ಓಂ' ಇತ್ಯಾದಿ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವರಿತಸ್ವರದ ಹಾಗೂ ಉದಾತ್ತಸ್ವರದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ "ಏಕಾದೇಶ ಉದಾತ್ತೇನೋದಾತ್ತಃ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಏಕಾದೇಶೇ ಉದಾತ್ತಸ್ವರವು ವಿಧಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆ ಸೂತ್ರಕ್ಕೆ "ಅನುದಾತ್ತಸ್ಯ ಚ ಯತ್ರೋದಾತ್ತಲೋಪಃ" ಎನ್ನುವ ಸೂತ್ರದಿಂದ 'ಅನುದಾತ್ತಸ್ಯ' ಎಂಬ ಪದದ ಅನುವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದರಿಂದ. ಹಾಗೆ ಆ ಏಕಾದೇಶವಿಧಾಯಕಸೂತ್ರದಿಂದ ಉದಾತ್ತಾನುದಾತ್ತಗಳ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಏಕಾದೇಶ ಉದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊರತು ಉದಾತ್ತಸ್ವರಿತಗಳ ಸ್ಥಾನಕ್ಕಲ್ಲ.

सुब्रह्मण्या+ओम् इत्यादि स्थलों में स्वरित स्वर का और उदात्त स्वर के स्थान में एकादेश उदात्तेनोदात्तः इस सूत्र से एकादेश में उदात्त स्वर नहीं होता है, उस सूत्र में अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः इस सूत्र से अनुदात्तस्य इस पद की अनुवृति आती है, किन्तु उस एकादेश विधायक सूत्र से उदात्त अनुदात्त के स्थान में ही एकादेश उदात्त होता है, उदात्त स्वरित के स्थान में एकादेश नहीं होता है।


इसलिए वायु का चाक्षुष प्रत्यक्ष नहीं होता है।

ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಯುವು ಚಕ್ಷುಗಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.


अचक्षु पर्याय से अक्ष्ण को समासान्त तद्धित संज्ञक अच् प्रत्यय होता है।

अचक्षुः पर्यायाद् अक्ष्णः समासान्तः तद्धितसंज्ञकः अचप्रत्ययो भवति।


तेन उपकृष्णम् उपकृष्णेन।

ಅದರಿಂದ ಉಪಕೃಷ್ಣಮ್ ಉಪಕೃಷ್ಣೇನ.


प्रथमे इति सप्तम्येकवचनान्तं पदम्।

ಪ್ರಥಮೇ ಸಪ್ತಮೀ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ.


ಉದಾತ್ತಲೋಪಃ ಇದು ಪ್ರಥಮಾಂತ ಸಮಸ್ತ ಪದವಾಗಿದೆ.

उदात्तलोपः इति प्रथमान्तं समस्तं पदम्।


व्याख्या - इसने अत्यधिक वर्षा की।

व्याख्या - इयमतिवृष्टिविमोचनी ।


देवब्रह्मणोः स्वरितस्य अनुदात्तः स्यात् इत्यर्थः।

देव ब्रह्मण शब्द में स्वरित के स्थान में अनुदात्त हो यह अर्थ है।


कल्पसूत्र उसका इसका सम्बन्ध बन्धन भेद युक्त है।

ಕಲ್ಪಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಈ ಸಂಬಂಧ ಬಂಧನದ ಭೇದವೂ ಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.


इस अधिकार में कहे हुए शब्दों को द्वित्व होता है।

अस्मिन् अधिकारे उक्तानां शब्दानाम् द्वित्वं भवति।


ಸ್ತ್ರೀಕರ್ಮ ವಿಷಯದ ಮೇಲೆ ಅಥರ್ವವೇದದಲ್ಲಿ ಏನು ಹೇಳಿದೆಯೋ ಅದನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬರೆಯಿರಿ.

स्त्रीकर्म विषय पर अथर्ववेद में जो कहा है उसे विस्तार से लिखिए।


20.5 मित्रावरुण का स्वरूप वैदिकयुग में प्रसिद्ध देवताओ में अन्यतम ही वरुणदेवता है।

೨೦.೫) ವೈದಿಕಯುಗದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರಾವರುಣನಸ್ವರೂಪವಾದ ವರುಣದೇವನೂ ಒಬ್ಬ.


ಸರಳಾರ್ಥ - ಅನಿಶ್ಚಿತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡುವ ಜೂಜುಗಾರನ ಪತ್ನಿ ದುಃಖಿತಳಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ ಅವನ ತಾಯಿ ಚಿಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ, ಜೂಜುಗಾರನು ಇತರರ ಸಾಲಕ್ಕೆ ಹೆದರುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಅವನು ಇತರರ ಹಣವನ್ನು ಕದಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಅವನು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಮನೆಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ.

सरलार्थः - कितवस्य आश्रयहीना पत्नी सन्तप्ता भवति । क्वचिदपि विचरतः कितवपुत्रस्य माता दुःखिता भवति। ऋणी कितवः ऋणदातुः बिभेति। कितवश्च धनाय रात्रौ अन्यस्य गृहं प्रविशति ।


तप्यते - आत्मनेपद तप्-धातु से लट् प्रथमपुरुष एकवचन में।

ತಪ್ಯತೆ - ಆತ್ಮನೇಪದ ತಪ್- ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಟ್ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಇದೆ.


वायु के शोधनसे सभी के आरोग्य वर्धन का अवसर प्राप्त होता है।

ವಾಯುಶುದ್ಧಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಆರೋಗ್ಯವರ್ಧನೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಲಭಿಸುವುದು.


ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿ.

नित्यकर्मों का परिचय दीजिए।


ಅಥರ್ವವೇದದ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರವಾದ ವಿಚಾರವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು - ಎರಡು ಧಾರಾಗಳ ಮಿಶ್ರಣಗಳ ಪರಿಣಾಮವೇ ಈ ಫಲವಾಗಿದೆ.

अथर्ववेदस्य बहुविधविचारेण ज्ञायते - यद् द्वयोः धारयोः मिश्रणस्य परिणतफलम् इदम् अस्ति।


ಉದಾಹರಣೆ - ಋಕ್ ಶಬ್ದಾಂತ ಸಮಾಸದ ಸಮಾಸಾಂತದಲ್ಲಿ ಉದಾಹರಣೆ ಆಗಿದೆ - ಅರ್ಧರ್ಚಃ.

उदाहरण -ऋक् शब्दान्त समास का समासान्त में उदाहरण है- अर्धर्चः।


प्रत्ययग्रहणे तदन्ताः ग्राह्याः इति न्यायेन तदन्तविधौ क्तान्ते इति रूपं भवति।

प्रत्यय ग्रहण करने में तदन्ता: ग्राह्याः इस न्याय से तदन्तविधि में क्तान्ते यह रूप होता है।


एवम् अन्तोदात्तात् देवशब्दात् स्त्रीत्वविवक्षायां 'टिड्डाणञ्द्वयसज्दघ्नञ्मात्रच्तयप्ठक्ठञ्कञ्क्वरपः' इति सूत्रेण ङीप्प्रत्यये देव ङीप् इति स्थितिः भवति।

इस प्रकार अन्त उदात्त देव शब्द से स्त्रीत्व की विवक्षा में ' टिड्ाणजूढवयसज्दघ्नञ्‌मात्रच्तयप्ठक्ठञ्‌कजञ्‌क्वरपः' इस सूत्र से ङीप्प्रत्यय होने पर देव ङीप् यह स्थिति होती है।


(ब्र.सू. भामती १.१.२) मनने तर्कस्य उपयोगः विद्या उदितापि न प्रतिष्ठां लभते, असंभावनाभिभूतविषयत्वात्।

(ಬ್ರ. ಸೂ. ಭಾಮತೀ ೧.೧.೨) ಮನನದಲ್ಲಿ ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನ ವಿದ್ಯಾ ಉದಯವಾದರೂ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅಸಂಭಾವನಾಭಿಭೂತವಿಷಯತ್ವದಿಂದ.


प्राप्त करता है।


सुषुप्ति में जगत् का भान क्यों नहीं होता है?

सुषुप्तौ जगतः भानं कुतो नास्ति ?


उसको इस प्रकृत सूत्र से तिल- शब्द के आदि में स्वर इकार को उदात्त होता है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಕೃತ ಸೂತ್ರದಿಂದ ತಿಲಾ ಶಬ್ದದ ಆದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಇಕಾರವು ಉದಾತ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ .


ಅಲ್ಲಿ ಗೋಪಾಯ ಧಾತುವಿನ ಲೋಟ್ ಲಕಾರದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಸಿಪ್- ಪ್ರತ್ಯಯ ಮಾಡಿದಾಗ ಪ್ರಕ್ರಿಯಾ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಗೋಪಾಯ ಎಂಬ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

ततः गोपायधातोः लोटि मध्यमपुरुषैकवचने सिप्-प्रत्यये प्रक्रियाकार्ये गोपाय इति रूपं भवति।


ಅನೇಕ ಮಹಾಪುರುಷರು ಒಂದೇ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ವೇದಾಧ್ಯಯದಿಂದ ನಿತ್ಯಾದಿಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನಗಳಿಮ್ದ ವೇದಾಂತದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರದ ಲಾಭಕ್ಕೆ ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ.

अनेके महापुरुषाः एकस्मिन् एव जन्मनि विधिपूर्वकवेदाध्ययनेन नित्यादिकर्मानुष्ठानेन वेदान्ते अधिकारलाभाय यतन्ते।


ಮಳೆ ಕೆಳಗಿಳಿದು ಬಂದು ಒತ್ತಗುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಗವಾಮಯನ ಎನ್ನುವ ಅಂತಿಮ ದಿನ ಅಥವಾ ಸಮೀಪದ ದಿನ ಅಥವಾ ಹಿಂದಿನ ದಿನವಾಗಿದೆ.

वर्षा का सम्पादन करने वाला गवामयन नामक यज्ञ का जो अन्तिम दिन अथवा उसके समीप दिन में (पूर्वदिन) है।


ಗ್ರಂಥದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗ  ಪಾಣಿನೀಯ ವ್ಯಾಕರಣದಲ್ಲಿ (ಸೂ.೩/೪/೩೬), ನಿರುಕ್ತದಲ್ಲಿ (೪/೨೭), ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಲ್ಲಿ (ಶತಪ. ೪/೬/೯/೨೦), ಮತ್ತು ಐತರೇಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ (೬/೨೫/೮/೨) ಮಾತ್ರವೇ ಲಭ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತೈತ್ತಿರೀಯ ಸಂಹಿತೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ - ಏತದ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನ್ಯೇವ ಪಂಚ ಹವೀಂಷಿ (ತೈ.ಸಂ. ೩/೭/೧/೧).

ग्रन्थार्थ ब्राह्मणशब्दस्य प्रयोगः पाणिनीयव्याकरणे (सू..३/४/३६), निरुक्ते(४/२७), ब्राह्मणे (शतप.४/६/९/२०), ऐतरेयब्राह्मणे (६/२५/८/२) च न केवलं समुपलब्धो भवति, अपि तु ब्राह्मणविषये तैत्तिरीयसंहितायाम् उक्तम् अस्ति- एतद् ब्राह्मणान्येव पञ्च हवींषि (तै. सं. ३/७/१/१)।


यया सर्वजनाश्रयणीयो भवति सा श्रीः ।

ಯಾರು ಎಲ್ಲ ಜನರಿಗೂ ಆಶ್ರಯಳಾಗಿರುತ್ತಾಳೆಯೋ ಅವಳು ಲಕ್ಷ್ಮೀ.


(सू.भ.-3.2.3) इसलिए वहाँ पर क्रियमाण पुण्य तथा पाप के द्वारा जीव का सम्बन्ध ही नहीं होता है।

(सू भ.-३.२.३) अतः तत्र क्रियमाणेन पुण्येन पापेन वा जीवस्य सन्बन्ध एव नास्ति।


ब्राह्मणशब्द का यज्ञ अर्थ भी है।

ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಶಬ್ದದ ಯಜ್ಞದ ಅರ್ಥವು ಇದೇ ಆಗಿದೆ.


अश्नवत् इसका क्या अर्थ है?

अश्नवत् इत्यस्य कः अर्थः?


ऋतम् इत्यस्य कः अर्थः।

ಋತಮ್ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥವೇನು?


देवतानां द्वन्द्वः देवताद्वन्द्वः तस्मिन् देवताद्वन्द्वे इति षष्ठीतत्पुरुषसमासः।

देवताओं का द्वन्द्व देवता हठन्द्व उसमें देवता द्वन्द्व में यहाँ पर षष्ठीतत्पुरुष समास है।


व्याख्या - उस पूर्वोक्त यज्ञ से अश्व उत्पन्न हुए और फिर वो भी जो अश्व के अतिरिक्त गर्दभ और अश्वतर है, उभयादत: ऊर्ध्व अधोभाग में दन्तयुक्त है, वे भी हुए।

ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಆ ಪೂರ್ವೋಕ್ತ ಯಜ್ಞದಿಂದ ಅಶ್ವವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಆದರು ಅಶ್ವವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಗರ್ದಭ ಮತ್ತು ಅಶ್ವತರ ಆಗಿದೆ, ಉಭಯಾದತಃ ಊರ್ಧ್ವ ಅಧೋಭಾಗದಲ್ಲಿ ದಂತಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ, ಅದು ಕೂಡ ಆಯಿತು.


ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಯೆಂದರೆ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಚಿತ್ತದ ವಿಷಯಾಕಾರದ ಪರಿಣಾಮವಾಗುತ್ತದೆ.

चित्तवृत्ति से तात्पर्य है चित्त का विषायाकार परिणाम।


आध्यात्मिकम्, आधिभौतिकम् आधिदैविकं च।

आध्यात्मिक, आधिदैविक तथा आधिभौतिक।


अथर्व -शब्दस्य व्याख्या तथा तस्य निर्वचनं निरुक्ते तथा गोपथब्राह्मणे च प्राप्यते।

ಅಥರ್ವ ಶಬ್ದದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಅದರ ನಿರ್ವಚನವನ್ನ್ಯ್ ನಿರುಕ್ತದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಗೋಪಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.


१९. त्रिपुटी नाम का?

೧೯. ತ್ರಿಪುಟೀ ಎಂದರೆ ಏನು?


“एक श्रुति दूरात्संबुद्धौ” इस सूत्र से यहाँ पर 'एकश्रुति' इस प्रथमा एकवचनान्त पद की अनुवृति आती है।

"ಏಕಶ್ರುತಿದೂರಾತ್ ಸಂಬುದ್ಧೌ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ’ಏಕಶ್ರುತಿ’ ಎಂಬ ಪ್ರಥಮಾವಿಭಕ್ತಿಯ ಏಕವಚನಾಂತಪದದ ಅನುವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.


उत्तरपद में पर का दिक् समास का उदाहरण है पञ्चगवधनः।

ಉತ್ತರಪದದ ಸುತ್ತಲು ದಿಕ್ಸಮಾಸದ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಪಂಚಗವದನಃ ಎಂದು.


अस्मिन् अवसरे प्रयुक्तस्य उच्छ्रयणस्य अपि व्याख्या अस्ति।

ಈ ಅವಸರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯುಕ್ತವಾದ ಪಾಠದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಇದೆ.


जो जुआरी विजय होता है, उसके लिए पासे पुत्रजन्म के समान आनंद दाता होता है।

ಯಾವ ಜೂಜುಗಾರನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆಯೋ ಅವನಿಗೆ ದಾಳಗಳು ಪುತ್ರ ಜನಿಸಿದಷ್ಟೆ ಆನಂದವಾಗುತ್ತದೆ.


जो हमें कष्टों से दूर करता है।

सः यथा अस्मान् न पीडयेत्।


"पूर्वापराधरोत्तरमेकदेशिनैकाधिकरणे", "अर्धं नपुंसकम्" इति षष्ठीसमासापवादभूतं समासविधायकं सूत्रद्वयं व्याख्यातम्।

““पूर्वापशधरोत्तरमेकदेशिनैकाधिकरणे'', “' अर्धनपुंसकम्'' इस षष्ठी समास का अपवादभूत समास विधायक दो सूत्रों की व्याख्या की गई है।


विषयविवेचनस्य दृष्ट्या आरण्यकेन साकम् उपनिषदः साम्यमस्ति।

ವಿಷಯದ ವಿವೇಚನೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಆರಣ್ಯಕದ ಜೊತೆಗೆ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಲೂ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ.


अपूर्वम् इसका विद्यमान नहीं है पूर्व में यह अर्थ है।

ಅಪೂರ್ವಮ್ ಇದರ ಅರ್ಥ ಹಿಂದೆ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಾಗಿದೆ.


वेदान्तसारग्रन्थ में अधिकारी का स्वरूप कहा गया है अधिकारी तु विधिवदधीतवेदवेदाङगत्वेन आपाततोऽधिगताखिलवेदार्थोऽस्मिन् जन्मनि जन्मान्तरे वा काम्यनिषिद्धवर्जनपुरःसरं नित्यनैमित्तिकप्रायश्चित्तोपासनानुष्ठानेन निर्गतनिखिलकल्मषतया नितान्तनिर्मलस्वान्तः साधनचतुष्टयसम्पन्नः प्रमाता इति।

वेदान्तसारग्रन्थे अधिकारिणः स्वरूपम् उच्यते -अधिकारी तु विधिवदधीतवेदवेदाङ्गत्वेन आपाततोऽधिगताखिलवेदार्थोऽस्मिन् जन्मनि जन्मान्तरे वा काम्यनिषिद्धवर्जनपुरःसरं नित्यनैमित्तिकप्रायश्चित्तोपासनानुष्ठानेन निर्गतनिखिलकल्मषतया नितान्तनिर्मलस्वान्तः साधनचतुष्टयसम्पन्नः प्रमाता इति।


ಪಠ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಗಳು - "ಋಚ್ಯತೇ ಸ್ತೂಯತೇ ಯಯಾ ಸಾ ಋಕ್".

पाठगत प्रश्नों के उत्तर - ऋच्यते स्तूयते यया सा ऋक्।


कर्मधारयसंज्ञायां सत्यां कृष्णा चतुर्दशी इति विग्रहे "पुंवत्कर्मधारयजातीयदेशीयेषु" इत्यनेन सूत्रेण पूर्वपदस्य कृष्णापदस्य कर्मधारयसमासे पुंवद्भावे प्रक्रियाकार्ये कृष्णचतुर्दशी इति रूपं सिध्यति ।

ಕರ್ಮಧಾರ್ಯಸಂಜ್ಞಾ ಆದಾಗ ಸತ್ಯಾಂ ಕೃಷ್ಣಾ ಚತುರ್ದಶೀ ಎಂಬ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ "ಪುಂವತ್ಕರ್ಮಧಾರಯಜಾತೀಯದೇಶೀಯೇಷು" ಇದರಿಂದ ಪೂರ್ವಪದವಾದ ಕೃಷ್ಣಪದದ ಕರ್ಮಧಾರಯ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ "ಪುಂವದ್ಭಾವ ಪ್ರಕ್ರಿಯಾಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣ ಚತುರ್ದಶೀ" ಎಂಬ ರೂಪವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.


ಇಲ್ಲಿ ಅದರ ಅನ್ವರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

तस्य अत्र अन्वर्थ एव ग्राह्यः।


अग्न आया हि वीतये' (ऋ. ६.१६.१०) सूत्रार्थसमन्वयः - ' इषे त्वोर्ज त्व।

’ಅಗ್ನ ಅಯಾಹಿ ವೀತಯೇ’ (ಋ. 6.16,10) ಸೂತ್ರಾರ್ಥಸಮನ್ವಯ. ’ಇಷೇ ತ್ವೋರ್ಜೇ ತ್ವಾ’ .


अनेन सूत्रेण अनुदात्तस्वरस्य निषेधः विधीयते।

इस सूत्र से अनुदात्त स्वर का निषेध होता है।


ಕುತ್ಸಿತಾನಿ ಕುತ್ಸ್ನೈಃ ಎಂಬ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವೇನು?

"कुत्सितानि कुत्सनैः" इति सूत्रस्यार्थः कः ?


ಆದ್ದರಿಂದ ನಿತ್ಯಾದಿಕರ್ಮದಿಂದ ಪುರುಷನ ಮನಸ್ಸು ನಿರ್ಮಲವಾಗುತ್ತದೆ.

अतः नित्यादिकर्मणा यस्य पुरुषस्य चित्तं निर्मलं भवति ।


राणायनीयशाखाविषये लघुप्रबन्धो लेख्यः।

राणायनीय शाखा विषय पर छोटा निबन्ध लिखिए।


छठे अध्याय में स्थित ' आमन्त्रितस्य च' इस सूत्र से वहाँ उदात्त स्वर का विधान है।

षष्ठाध्यायस्थेन 'आमन्त्रितस्य च' इति सूत्रेण तत्र उदात्तस्वरः विधीयते।


इसलिए ब्रह्मविषयी निरन्तरचित्तवृत्ति ही निदिध्यासन कहलाती है।

अतः ब्रह्मविषयिणी निरन्तरचित्तवृत्तिरेव निदिध्यासनम्।


ಉದಾಹರಣೆ - ಅಜಾ, ಖಷ್ಟಾ.

उदाहरणम् - अजा। खट्वा।


समान ही आमन्त्रित संज्ञक सरस्वति इस सम्पूर्ण पद का भी प्रकृत सूत्र से अनुदात्त स्वर होता है।

समानम् एव आमन्त्रितसंज्ञकस्य सरस्वति इति सम्पूर्णस्य पदस्य अपि प्रकृतसूत्रेण अनुदात्तस्वरः भवति।


सुषुप्तौ मनसः विलयात् विषयः नास्ति।

सुषुप्ति में मन के विलय होने से मन होता ही नहीं है।


यहाँ श्रुतिः यह वेद का पर्यायवाची शब्द नहीं है।

ಇಲ್ಲಿ ’ಶ್ರುತಿ’ಶಬ್ದವು ವೇದಪರ್ಯಾಯವಾಚಕಪದವಲ್ಲ.


ಆದರೇ ಕಾಲಕಳೆದಂತೆ ಸ್ವರಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಯವಾಗಿ ಕಣ್ಮರೆಯಾಗಿದೆ.

परन्तु काल क्रम से स्वर व्यवस्था प्राय लुप्त सी हो गई है।


युवयोरनुग्रहात् प्राचीनाः सिन्ध्वादि नद्यः प्रवहन्ति।

ನಿಮ್ಮ ದಯೆಯಿಂದ ಪುರಾತನ ಸಿಂಧು ಮೊದಲಾದ ನದಿಗಳು ಹರಿಯುತ್ತದೆ.


ಪ್ರಶ್ನ ಉಪನಿಷತ್, ಮೈತ್ರಾಯಣೀಯ ಉಪನಿಷತ್ ಮತ್ತು ಮಾಂಡೂಕ್ಯ ಉಪನಿಷತ್.

प्रश्‍न उपनिषद्, मैत्रायणीय उपनिषद् और माण्डूक्य उपनिषद्।


और शीघ्र जीवन प्रदान करने वाले तुम वर्षा करो।

किञ्च हे क्षिप्रदानौ, युवां वृष्टिप्रेरणं कुरुतम्।


वेदेष्वथर्वर्वदः वेदान्तवत् महत् स्थानम् अधिकरोति।

वेदों में अथर्ववेद ने वेदान्त के समान स्थान का अधिकार किया है।


ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ವಾಜಸನೇಯಿ ಸಂಹಿತಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯುಕ್ತವಾದ ಎಂಟು ವರ್ಣಗಳ ಸಂಗ್ರಹವು ಇಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

इस ग्रन्थ में वाजसनेयी संहिता में प्रयुक्त नाम औष्ठ्य वर्णो का सङ्ग्रह विद्यमान है।


अत्र च पाठे टाप् डाप् चाप् ङीन् ति इत्येते पञ्च प्रत्ययाः कस्मात् प्रातपदिकात् भवन्ति।

और यहाँ पर पाठ में टाप्, डाप्, चाप्, ङीन्, ति ये पाँच प्रत्यय किस प्रातिपदिक से होते है।


ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಚತುರ್ಥೀ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.

अनेन सूत्रेण चतुर्थीतत्पुरुषसमासो भवति।


(क) शम (ख) विषय (ग) प्रयोजन (घ) अधिकारी 9 यह अनुबन्धो में अन्यतम नहीं होता है।

(ಕ) ಶಮ (ಖ) ವಿಷಯ (ಗ) ಪ್ರಯೋಜನ (ಘ) ಅಧಿಕಾರೀ. ೯. ಇದು ಅನುಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದದ್ದಲ್ಲ.


सरलार्थ - जो पृथिवी का स्रष्टा है, जो जगत् का धारक है और जिसने इस समस्त लोक को बनाया है।

ಸರಳವಾದ ಅರ್ಥ - ಯಾರು ಪೃಥ್ವಿಯ ಸೃಷ್ಠಿಕರ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಯಾರು ಜಗತ್ತಿನ ಧಾರಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಯಾರು ಈ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.


वे असम्भावना तथा विपरीत भावना होते हैं।

ಅವು ಅಸಂಭಾವನಾ ವಿಪರೀತಭಾವನಾ ಎಂದು.


अध्यात्म इसका जीवात्मक अर्थ होता है।

अध्यात्मम् इत्यस्य जीवात्मकमित्यर्थः।


जगती छन्दसि कति पादाः कति अक्षराणि च भवन्ति?

ಜಗತೀ ಛಂದದಲ್ಲಿಎಷ್ಟು ಪಾದಗಳು ಮತ್ತು ಎಷ್ಟು ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ?


कारकम् इति प्रथमैकवचनान्तं पदम्।

ಕಾರಕಮ್ ಇದು ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ.


उससे पूर्व अम् भूत सु यह समुदाय समास संज्ञक होता है।

तेन पूर्व अम् भूत सु इति समुदायः समाससंज्ञकः।


ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಐದು ಪದಗಳ "ಸಾಮಮಂತ್ರಿತಮ್" ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಆಮಮಂತ್ರಿತ ಸಂಜ್ಞಾ ಆಗುತ್ತದೆ.

इसलिए इन पाँच पदों की 'सामन्त्रितम्' इस सूत्र से आमन्त्रित संज्ञा होती है।


विश्वा - विश्वशब्द, नपुंसकलिङ्ग प्रथमा बहुवचन का वैदिक रूप है।

ವಿಶ್ವಾ - ವಿಶ್ವಶಬ್ದ, ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ ಪ್ರಥಮಾ ಬಹುವಚನದ ವೈದಿಕ ರೂಪವಾಗಿದೆ.


अग्निष्टोम में मुख्य आहुति कौन सी है?

ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮದ ಮುಖ್ಯ ಆಹುತಿ ಯಾವುದು?


क्योंकि नीचे नहीं है अत: ऊपर ही अवस्थ समझना चाहिए।

यथाधो न पतति तथोपरि अवस्थापितमित्यर्थः।


वि इदम् इति स्थिते 'एकः पूर्वपरयोः' इत्यधिकारे पठितेन 'अकः सवर्णे दीर्घः' इति सूत्रेण पूर्वपरयोः इकारेकारयोः स्थाने ईकाररूपसवर्णदीर्घेकादेशे वीदम् इति रूपं सिध्यति।

’ವಿ ಇದಮ್’ ಎಂದಿದ್ದಾಗ "ಏಕಃ ಪೂರ್ವಪರಯೋಃ" ಎಂಬ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಇರುವ "ಅಕಃ ಸವರ್ಣೇ ದೀರ್ಘಃ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಹಿಂದೆಮುಂದೆ ಇರುವ ಇಕಾರಗಳ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಈಕಾರವು ಸವರ್ಣದೀರ್ಘವರ್ಣವು ಆದೇಶ ಆದಾಗ ’ವೀದಮ್’ ಎಂದು ಸಿದ್ಧಿ ಆಗುತ್ತದೆ.


ऋणावा अक्षपराजयादृणवान् कितवः सर्वतो बिभ्यद्धनं स्तेयजनितम् इच्छमानः कामयमानः अन्येषां ब्राह्मणादीनाम् अस्तं गृहम् ।

जो जुआरी को उधार धन देता है, वह इस संदेह में रहता है की मेरा धन फिर मिलेगा अथवा नही मिलेगा।


ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣಸ್ಯ ಸಾಧೌ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಸ್ಯ ಎಂಬ ಷಷ್ಠಿ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ , ಸ್ವಾಙಗಾಖ್ಯಾಯಾಮಾದಿರ್ವಾ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಆದಿಃ ಎಂಬ ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದ ಫಿಶೋಂತ ಉದಾತ್ತಃ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅಂತಃ ಎಂಬ ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದ , ಉದಾತ್ತ ಇದು ಕೂಡ ಪ್ರಥಮ ಏಕವಚನಾಂತವಾದ  ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಅನುವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ .

अस्मिन् सूत्रे दक्षिणस्य साधौ इति सूत्रात् दक्षिणस्य इति षष्ठ्येकवचनान्तं पदम्, स्वाङ्गाख्यायामादिर्वा इति सूत्रात् आदिः इति प्रथमैकवचनान्तं पदम्, फिषोऽन्त उदात्तः इति सूत्रात् अन्तः इति च प्रथमैकवचनान्तं पदम्, उदात्तः इत्यपि प्रथमैकवचनान्तं पदमत्र अनुवर्तन्ते।


रसों में प्रधान शृंगार भी वेद में वर्णित है।

ರಸಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರಧಾನವಾದ ಶೃಂಗಾರವನ್ನು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.


द्यूतासक्तः जनः द्यूतकार्यविमुखः भविष्यति इति चिन्तयन् अपि द्यूतस्थले स्वसंकल्पं विस्मरति ।

ದ್ಯೂತ ಆಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನು ದ್ಯೂತಕಾರ್ಯದಿಂದ ವಿಮುಖನಾಗಿ ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ದ್ಯುತಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಮರೆಯುತ್ತಾನೆ.


ಅಧರ್ಮ ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ ?

वहा अधर्म को किस प्रकार से जान जाता हेै।


निघण्टौ पञ्चमे अध्याये किं काण्डं वर्तते।

निघण्टु के पांचवे अध्याय में कौन सा काण्ड हे?


वियोगजसन्तापेन पुत्रशोकेन च ।

वियोग सन्ताप और पुत्र शोक से।


ಇಲ್ಲಿ ಶಕಟಿಶಕಟ್ಯೋಃ ಎಂಬ ಪದದ ವಿಶೇಷ್ಯರೂಪದಿಂದ ಶಬ್ದಯೋಃ ಈ ಪದದ ಆಕ್ಷೇಪವಾಗುತ್ತದೆ .

यहाँ शकटिशकट्योः इस पद के विशेष्य रूप से शब्दयोः इस पद का यहाँ आक्षेप किया है।


उनमे लगभग सभी जगह लौकिक के ही विषयों पर वर्णन प्राप्त होते है।

तेषु प्रायेण सर्वत्र लौकिकानाम् एव विषयाणां वर्णनम् अस्ति।


अधिकारी यह एक महान विषय है।

ಅಧಿಕಾರೀ ಎಂಬ ಮಹಾ ವಿಷಯವಿದೆ.


ಅಪೂರ್ವಮ್ ಇದರ ಅರ್ಥ ಹಿಂದೆ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬುದಾಗಿದೆ.

अपूर्वम् इत्यस्य अविद्यमानपूर्वम् इत्यर्थः।


ಮತ್ತು ಸೂತ್ರಾರ್ಥವಾಗಿದೆ.

और सूत्रार्थ है।


ಸ್ವಪ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹಾಗೇನಿಲ್ಲ. ಅದರ ಮಿಥ್ಯತ್ವವ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅನುಭವವಾಗಿದೆ.

स्वप्नविषये तथा नास्ति। तस्य मिथ्यात्वं सर्वानुभवगम्यमेव।


वामन अवतार में उसके त्रिविक्रमरूप से परिचित है।

वामनावतारे स त्रिविक्रमरूपेण परिचितः।


परन्तु हिरण्यगर्भसूक्तस्य नास्ति कापि प्राकृतिकभित्तिः।

ಆದರೆ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ಸೂಕ್ತದ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ಭಿತ್ತಿಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.


मन की एकाग्रता के लिए उपदिष्ट उपासना सगुणब्रह्मविषयक होती है।

ಮನಸ್ಸಿನ ಏಕಾಗ್ರತೆಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಉಪಾಸನೆಯು ಸುಗುಣಬ್ರಹ್ಮವಿಷಯಕವು.


इस प्रकार की जो अग्नि है उसकी में स्तुति करता हूँ।

एवं यः अग्निः तम् अहं स्तौमि।


इनका प्रयोग ऐन्द्र व्याकरण में भी है ऐसा अनुमान किया जाता है।

एतेषां प्रयोगः ऐन्द्रव्याकरणे अपि अस्ति इति अनुमीयते।


और जब पर्जन्य अन्तरिक्ष में वर्षा करता है, तब वह रथ में जुडे हुए घोड़ो को तेजी से चलाता हुआ वर्षा के दूतो को अथवा मेघो को प्रकट करता है।

ಮತ್ತು ಯಾವಾಗ ಪರ್ಜನ್ಯ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ವರ್ಷಾ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆಗ ಆ ರಥದಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುವ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿಸುತ್ತಾ, ಮಳೆಯ ದೂತರನ್ನು ಅಥವಾ ಮೇಘಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.


गुफा में ले जाकर के गुफा का द्वार बन्द कर दिया।

ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ದ್ವಾರವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದರು.


प्रत्येक अध्याय के अन्तर विभाग का नाम - 'वर्ग' है।

प्रत्येकाध्यायस्य अन्तरविभागस्य नाम -वर्गे' इत्यस्ति।


क उसके सुखरूप का नाम है या फिर क इन्द्र का वाचक होने से प्रजापति कहलाता है।

ಕ ಅದರ ಸುಖಸ್ವರೂಪದ ಹೆಸರಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ಕ ಇಂದ್ರನ ವಾಚಕವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.


जो भी कर्म किये जाते है उनके कुछ फल तो तुरन्त प्राप्त हो जाते हैं।

यदपि कर्म क्रियते तस्य किमपि फलं सद्यः लभ्यते।


ಶೇಷೆ ವಿಭಾಷಾ ಈ ಸೂತ್ರದ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಡಿ.

शेषे विभाषा इति सूत्रस्य एकमुदाहरणं दीयताम्।


೮. ಧ್ಯಾನಯೋಗದ ಬಹಿರಂಗ ಸಾಧನೆಯು ಯಾವುದು ?

8 ध्यानयोग के बहिरङ्ग साधन कौन-से होते हैं?


अर्थात् विग्रह वाक्यों में जो पद हैं उनमें उनका अर्थ होता है, उसकाभिन्न विशिष्ट एक अर्थ को वृत्ति प्रातिपदिक होता है।

अर्थाद् विग्रहवाक्येषु यानि पदानि सन्ति तेषामर्थो भवन्ति, ततः भिन्नस्य विशिष्टैकार्थस्य प्रतिपादिका भवति वृत्तिः


मनु ने उसकी रक्षा की।

मनुः तं रक्षितवान्।


ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ - ಗತಿ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿರುವ ಲೋಟ್ ಲಕಾರದಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತವಾದ ಲೋಟ್ ಅಂತದ ತಿಙಂತಕ್ಕೆ ಅನುದಾತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

सूत्र का अर्थ - गति अर्थ वाले लोट् लकार युक्त लोडन्त तिङन्त को अनुदात्त नहीं होता है।


न ह्यसौ प्रत्यक्षादीनां विषय इत्यर्थः।

इसको प्रत्यक्ष आदि विषयों से जाना नही जा सकता है, यह अर्थ है।


अत्र देवताः विभिन्नानां प्राकृतिकशक्तीनां प्रतिनिधिस्वरूपाः।

ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ವಿಭಿನ್ನವಾದ ಪ್ರಕೃತಿಕ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.


ಪಶುವಿನ ಮೂಲಕ ಯಜಮಾನನು ತನ್ನನ್ನೇ ವಧಿಸಿ ದೇವತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ.

पशु के द्वारा यजमान स्वयं की आहूति देकर देवत्व को प्राप्त करता है।


सूत्रव्याख्या- षड्विधेषु पाणिनीयसूत्रेषु इदं निषेधसूत्रम्।

सूत्र की व्याख्या- छ: प्रकार के पाणिनीय सूत्रों में यह निषेधसूत्र है।


मन के द्वारा ही सभी कर्मेन्द्रियाँ ज्ञानेन्द्रियाँ अपने विषय को ग्रहण करने में समर्थ होती हैं।

ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯ ತನ್ನ ವಿಷಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥವಾಗಿರುತ್ತದೆ.


गवामयन याग सोमयाग के अन्तर्गत आता है अतः सोमयाग की प्रकृति अग्निष्टोम है।

ಗವಾಮಯನ ಯಾಗವು ಸೋಮಯಾಗದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸೋಮಯಾಗದ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ.


इस सूत्र में यून: यह पञ्चम्येकवचनान्त पद है।

ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಯೂನಃ ಇದು ಪಂಚಮೀ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ.


अतः ' अनुदात्तं पदमेकवर्जम्' इस सूत्र से इसका आदि इकार अनुदात्त है।

ಆದ್ದರಿಂದ "ಅನುದಾತ್ತಂ ಪದಮೇಕವರ್ಜಮ್" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಆದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಇಕಾರವು ಅನುದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.


और इस समास को तत्पुरुषसमास समानाधिकरण और व्याधिकरण दो प्रकार से कह सकते हैं।

अयं च तत्पुरुषसमासः समानाधिकरणः व्यधिकरणः चेति द्विधा विभक्त इति वक्तुं शक्यते।


पञ्चमोऽर्थः - यज्ञानुष्ठाने यजमानस्य ऋत्विजाम् च आचरणस्य नियमः हि व्रतम् कथ्यते।

पाँचवां अर्थ-यज्ञानुष्ठान में यजमान का और ऋत्विजों का आचरण नियम ही व्रत कहलाता है।


इस पाठ में सर्वसमास उपकारक समासान्त कार्य विधायक सूत्रों की व्याख्या की गई है।

ಈ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಸರ್ವಸಮಾಸ ಉಪಕಾರಕ ಸಮಾಸಾಂತ ಕಾರ್ಯ ವಿಧಾಯಕ ಸೂತ್ರಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.


2. अज्ञानोपाहितचैतन्य से सबसे पहले कौन-सा भूत उत्पन्न होता है?

अज्ञानोपहितात् चैतन्यात् प्रथमं किम् भूतम् उत्पद्यते।


ಈ ವಿಭಾಷೆಯು ಕೆಲವು ಪ್ರವರ್ತನೆ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಕಡೆ ಪ್ರವರ್ತನೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

यह विभाषा कहाँ पर लगेगी, कहाँ पर नहीं लगेगी।


इत्थं स प्रजापतिः प्रजया संरराणः त्रीणि ज्योतींषि रवीन्द्वग्निरुपाणि सेवते।

इस प्रकार वह प्रजापति प्रजा के साथ रमण करता हुआ तीन ज्योति सूर्य, अग्नि, चन्द्र की सेवा करता है।


औषदि आदि के द्वारा भले ही दुःख की निवृत्ति होती है।

ಔಷಧಗಳಿಂದ ದುಃಖನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದು.


चोरभयम् इत्यादि यहां उदाहरण है।

ಚೋರಭಯಮ್ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿವೆ.


इस मत निर्देश से वेदार्थ अनुशीलन के इतिहास के ऊपर विशिष्ट रूप से बल दिया गया है।

अनेन मतनिर्देशेन वेदार्थानुशीलनस्य इतिहासस्य उपरि विशिष्टरूपेण प्रकाशः प्रसरति।


ಇಲ್ಲಿ "ಪ್ರಾಕ್ಕಡಾರಾರ್ಸಮಾಸಃ" "ಸಹಸುಪಾ", "ತತ್ಪುರುಷಃ" ಇದನ್ನು ಅಧಿಕೃತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.

यहाँ “प्राक्‍कडारात्समासः'', “सहसुपा'', “तत्पुरुषः” ये अधिकृत हैं।


यहाँ दो प्रकार की शिक्षा उपलब्ध होती है।

द्विविधा इयं शिक्षा समुपलब्धा भवति।


ಪ್ರಾಕ್ ಈ ಆವರ್ತಿಯ ಫಲ ಏಕ ಸಂಜ್ಞಾ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಸಮಾಸ ಸಂಜ್ಞೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಅವ್ಯಯೀಭಾವ ಆದಿ ಸಂಜ್ಞೆಗಳ ಸಮಾವೇಶವು ಆಗುತ್ತದೆ.

प्राक् इत्यस्य आवर्तितस्य फलमेकसंज्ञाधिकारेऽपि समाससंज्ञया सह अव्ययीभावादिसंज्ञानां समावेशः।


अनेन इयं शाखा अल्पप्रचलिता आसीद् इति बोधः भवति।

ಇದರಿಂದ ಈ ಶಾಖೆಯು ಸ್ವಲ್ಪ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆ.


वहाँ पर कारण साम्य जानना चाहिए।

साम्यं तत्र कारणमिति ज्ञेयम्।


यद्यपि परलोकस्थसुखदुःखे साक्षान्नानुभवति तथापि तद्दर्शनं भवतीति सर्वेषामनुभवः।

ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸುಖದುಃಖಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಅನುಭವ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಅದರ ದರ್ಶನವಾಗುವುದೆಂದು ಎಲ್ಲರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ.


निरुक्ते कानिचन निर्वचनानामुदाहरणानि लिखत।

निरुक्त में कुछ निर्वचनों के उदाहरण लिखिए।


इस प्रकार यहाँ चञ्चा-शब्द की उपमानवाचक और संज्ञावाचक होने से प्रकृत सूत्र से उसके आदि में अच् चकार से उत्तर अकार को उदात्त स्वर होता है।

एवमत्र चञ्चा-शब्दस्य उपमानवाचकत्वात् संज्ञावाचकत्वाच्च प्रकृतसूत्रेण तस्य आदेः अचः चाकारोत्तरस्य अकारस्य उदात्तस्वरो भवति।


ಅಲ್ಲಿ ಸ್ಯಪ್ರತ್ಯಯ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸುಪ್ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.

उस स्य प्रत्यय के होने पर भी सुप् सिद्ध है।


"विभाषितं विशेषवचने' इत्यस्य सूत्रस्य व्याख्यां कुरुत।

"ವಿಭಾಷಿತಂ ವಿಶೇಷವಚನೇ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ.


ಭಾಷೆಯು ಲೋಕ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ.

भाषा लोक व्यवहार में प्रवृत्त कराती है।


ಪ್ರತ್ಯಹ್ನ - ಪ್ರತಿಪೂರ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಹ್ನ- ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಂಗ್ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಈ ರೂಪವಿದೆ.

प्रत्यह्न - प्रतिपूर्वकात् ह्न-धातोः लङि प्रथमपुरुषैकवचने रूपम्।


ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ತಿಸೃಭ್ಯಃ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅಂತಿಮ ಅಕಾರವನ್ನು ಉದಾತ್ತವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ನಿಯಮವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

इसलिए ही तिसृभ्यः यहाँ पर प्रकृत सूत्र से अन्तिम अकार को उदात्त करने का नियम किया है।


ನೀರನ್ನು ಕೆಳಗೆ ಬೀಳಿಸುತ್ತಾರೆ.

जल को नीचे गिरा देती है।


ಅವ್ಯಯೀಭಾವಾತ್ ಇದರ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಝಯಃ ತದಂತ ವಿಧಿಯಿಂದ ಝಯಂತಾತ್ ಎಂದು ಆಗುತ್ತದೆ.

अव्ययीभाव से इस विशेषण से झय का तदन्त विधि होने पर झयन्तात् होता है।


इस सूत्र में द्वितीया इस प्रथमा एक वचनान्त श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः यह तृतीया बहुवचनान्त पद है।

सूत्रेऽस्मिन् द्वितीया इति प्रथमैकवचनान्तं श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः इति तृतीयाबहुवचनान्तं पदम्।


तृतीयारण्यकस्य अपरं नाम अस्ति संहितोपनिषद्।

तीसरे आरण्यक का अन्य नाम है संहितोपनिषद्।


ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅಥರ್ವ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ - ಅಕುಟಿಲ ವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಅಹಿಂಸಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವನು.

अत एवाथर्वशब्दस्यार्थो भवति- अकुटिलवृत्त्या, अहिंसावृत्त्या च मनसः स्थैर्यस्य प्रापकः इति।


चैतन्यप्रतिबिम्मयुक्त वृत्ति होने पर ही वह अज्ञान का नाश करनें में समर्थ होती है।

चैतन्यप्रतिबम्बयुक्ता सती वृत्तिः अज्ञानं नाशयति।


ಈ ಪಾಠವನ್ನು ಓದಿ ನೀವು ಸಕ್ಷಮರಾಗುತ್ತೀರಿ - ಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಮಂತ್ರಗಳ ಸಂಹಿತಾ ಪಾಠವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿ. ಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿರುವ ಮಂತ್ರಗಳ ಪದಪಾಠವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ . ಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಮಂತ್ರಗಳ ಅನ್ವಯವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥರಾಗುವುದರಲ್ಲಿ. ಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಮಂತ್ರಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥರಾಗುತ್ತೀರಿ. ಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿರುವ ಕಾಣುವ ಮಂತ್ರಗಳ ಸರಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ. ಮಂತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ.

एतं पाठं पठित्वा भवान् - सूक्तस्थानां मन्त्राणां संहितापाठं ज्ञास्यति। सूक्ते विद्यमानानां मन्त्राणां पदपाठं ज्ञास्यति। सूक्तस्थानां मन्त्राणाम् अन्वयं कर्तु समर्थो भवेत्। सूक्तस्थानां मन्त्राणां व्याख्यानं कर्तु समर्थो भवेत्। सूक्ते विद्यमानानां मन्त्राणां सरलार्थं ज्ञास्यति। मन्त्रे स्थितं व्याकरणं ज्ञातुं समर्थो भवेत्।


इस सूत्र से उदात्त स्वर का विधान है।

ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಉದಾತ್ತಸ್ವರವು ವಿಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ.


यदा हि ऋग्वेदादयः त्रयो वेदा आमुष्मिकं फलं प्रददति तदाऽयं अथर्ववेद ऐहिकम् अपि फलं प्रयच्छति।

जब ऋग्वेद आदि तीनों वेद परलोक का फल देते है, तब यह अथर्ववेद इहलोक का भी फल देता है।


११.४.४) आत्यन्तिकप्रलयः ब्रह्मसाक्षात्कारकारणात् अशेषमोक्षः एव आत्यन्तिकः प्रलयः कथ्यते।

11.4.4 ) आत्यन्तिकप्रलय ब्रह्म के साक्षात्कार के कारण अशेषमोक्ष ही आत्यन्ति क प्रलय कहलाता है।


"बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गात् षच्" यह षच् प्रत्यय विधायक सूत्र है।

"ಬಹುವ್ರೀಹೌ ಸಕ್ಥ್ಯಕ್ಷ್ಣೋಃ ಸ್ವಾಂಗಾತ್ ಷಚ್" ಇದು ಷಚ್ ಪ್ರತ್ಯಯ ವಿಧಾಯಕ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.


उत्तरपदे इति अध्याहार्यम्।

उत्तरपदे इसका यहाँ अध्याहार किया गया है।


ಸ್ತ್ರೀ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

स्त्रियः स्वभावः एवायं भवति।


ಇದರ ಸೂತ್ರಾರ್ಥ - ಕತರ ಮತ್ತು ಕತಮೌ ಈ ಪೂರ್ವಪದವು ಕರ್ಮಧಾರಯ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ವರವಾಗುತ್ತದೆ.

सूत्र का अर्थ- कतर तथा कतम पूर्वपद को कर्मधारय समास में विकल्प खे प्रकृत्ति स्वर होता है।


"यचि भम्" इति सूत्रेण भसंज्ञा भवति।

यचि भम् सूत्र से भसंज्ञा होती है।


छन्द्-धातु से लुङ प्रथमपुरुष एकवचन में।

ಛಂದ್ - ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲುಂಗ್ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ.


ब्रह्मणः नव तटस्थलक्षणानि सन्ति।

೪. ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂಭತ್ತು ತಟಸ್ಥ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಇವೆ.


ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ವಿವಿಧ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಂದ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗಿದೆ.

एवं मनः विविधप्रकारेण प्रदर्शितम्।


लक्षणायाः भागद्वयम् अस्ति। केवललक्षणा लक्षितलक्षणा च इति।

ಲಕ್ಷಣಗಳ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಿರುತ್ತದೆ ಕೇವಲ ಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಿತ ಲಕ್ಷಣಾ.


सूत्रेऽस्मिन् पदद्वयम् अस्ति।

इस सूत्र में दो पद हैं।


ತಪ್ - ಧಾತುವಿನಿಂದ ಣಿಚ್ ಇಷ್ಣುಚ್ ಪ್ರತ್ಯಯ ಮಾಡಿದಾಗ ಪ್ರಥಮಾ ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

तप् - धातोः णिचि इष्णुच्प्रत्यये प्रथमाबहुवचने ।


किन्तु ऋक्संहितायां ३.१.९ संख्यानां तथा १०.५२.६ संख्यानां मन्त्रे ३३३९ देवाः सन्ति इत्युच्यते।

ಆದರೆ ಋಕ್ಸಂಹಿತೆಯಲ್ಲಿ ೩.೧.೯ ಮತ್ತು ೧೦.೫೨.೬ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಮಂತ್ರದಲ್ಲಿ ೩೩೩೯ ದೇವತೆಗಳಿದ್ದಾರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.


इसी प्रकार समष्टि कारण सूक्ष्म स्थूल शरीर ज्ञान समष्टि होती है।

एवमेव समष्टिकारणसूक्ष्मस्थूलशरीराज्ञानसमष्टिः।


देवताद्वन्द्रे युगपत् उभे प्रकृत्या भवतः।

ದೇವತಾವಾಚಿ ಶಬ್ದವು ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಪ್ರಕೃತಿ ಸ್ವರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.


स्यान्तस्य उपोत्तमं च ये वार्तिक में आये पदच्छेद है।

स्यान्तस्य उपोत्तमं च इति वार्तिकगतपदच्छेदः।


ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ತಿಙಂತ ಪದಗಳ ಯಾವ ಸ್ವರ ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಆಲೋಚಿಸಿದ ವಿಷಯವಿದೆ.

इस प्रकरण में तिङन्त पदों का क्या स्वर विशेष है इस आलोचना का विषय है।


ब्राह्मण यह ब्रह्म के व्याख्या परक ग्रन्थों के नाम है।

ब्राह्मण इति ब्रह्मणः व्याख्यापरकानां ग्रन्थानां नाम अस्ति।


भूतपूर्व इत्यपि सप्तम्यन्तं पदम्।

ಭೂತಪೂರ್ವ ಇದು ಕೂಡ ಸಪ್ತಮ್ಯಂತ ಪದವಾಗಿದೆ.


जलयुक्तं रथं परितः भ्रमतु ।

ಜಲಯುಕ್ತವಾದ ರಥವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯು ಭ್ರಮಣ ಮಾಡು.


कात्यायनी शिक्षा- अस्यां शिक्षायां केवलं त्रयोदश श्लोकाः वर्तन्ते।

ಕಾತ್ಯಾಯನಿ ಶಿಕ್ಷಾ - ಈ ಶಿಕ್ಷಾದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಹದಿಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ.


ಇಂತಹ ನಿತ್ಯನೈಮಿತ್ತಿಕಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಗಳ ಬುದ್ಧಿಶುದ್ಧಿಯ ನಂತರ ಅಂದರೆ ಪ್ರಯೋಜನ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

एतेषां नित्यनैमित्तिकप्रायश्चित्तानां बुद्धिशुद्धिः परम् अर्थात् आवश्यकं प्रयोजनम्।


अत्यधिक गर्जना भयङ्कर शब्दो को करता हुआ जब आप पापी मनुष्य को मारते हो, तब सम्पूर्ण पृथिवी प्रसन्न होती है।

ಅತ್ಯಧಿಕ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಯಾವಾಗ ನೀವು ಪಾಪಿ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೀರೋ, ಆಗ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪೃಥ್ವಿಯು ಪ್ರಸನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.


षडङ्गानि कानि।

ಆರು ಅಂಗಗಳು ಯಾವುದಾಗಿದೆ?


संहितायां स्वरिताद् अनुदात्तानाम् एकश्रुतिः स्याद ये सूत्र में आये पदों का अन्वय है।

ಸಂಹಿತಾಯಾಮ್, ಸ್ವರಿತಾತ್, ಅನುದಾತ್ತಾನಾಮ್, ಏಕಶ್ರುತಿಃ, ಸ್ಯಾತ್  ಎಂದು ಸೂತ್ರಪದಗಳ ಸಮನ್ವಯ.


ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಮುಮುಕ್ಷೆಯು ಆಗುತ್ತದೆ.

जो बद्ध होता है उसकी ही मुमुक्षा सम्भव होती है।


उञ्छ: आदि है जिसका वह उञ्‌छादिः और उन उञ्छादियो का समूह।

उञ्छः आदिः यस्य स उञ्छादिः तेषाम् उञ्छादीनाम् इति।


१०/५४ सूक्तस्य नाम एव 'मनःआवर्त्तनम्' सूक्तमस्ति।

10/54 ಸೂಕ್ತದ ಹೆಸರು "ಮನಃ ಆವರ್ತನಮ್" ಎಂಬ ಸೂಕ್ತವಿದೆ.


कर्मणा उत्कृष्टेन देवत्वं प्राप्ताः कर्मदेवाः।

कर्म से उत्कृष्टता से देवत्व को प्राप्त किया है वे कर्मदेव।


मुमुक्षुत्वस्य अर्थस्तावत् मोक्षे इच्छा।

मुमुक्षुत्व का अर्थ मोक्ष की इच्छा होती है।


कामक्रोधादयः मनसः विकाराः भवन्ति।

ಕಾಮಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ವಿಕಾರವು ಆಗುತ್ತದೆ.


मल के अशुद्ध चित्त विषयों में आकृष्ट होता है।

ಮಲ ಕಾರಣದಿಂದ ಅಶುದ್ಧವಾದ ಚಿತ್ತವು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಕೃಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.


पूर्वापराधरोत्तरमित्यस्य विशेषणत्वात् सुप् इत्यस्य तदन्तविधौ पूर्वापराधरोत्तरं सुबन्तम् इति भवति।

पूर्वापरधरोत्तर इस विशेषण से सुप् का तदन्तविधि में पूर्वापराधरोत्तर को सुबन्त होता है।


श्रेणि यह क्त प्रत्ययान्त भी नहीं है और क्तवतु प्रत्ययान्त भी नहीं है।

श्रेणि इति क्तप्रत्ययान्तमपि नास्ति क्तवतुप्रत्ययान्तमपि नास्ति।


इतः परं विद्यमानोऽयं भागः शुक्लयजुर्वेदीयो वर्तते।

ಇದರ ನಂತರ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿರುವ ಭಾಗವು ಶುಕ್ಲ ಯಜುರ್ವೇದವಾಗಿದೆ.


ಆ ಮೀನು ಮನುವಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ ಈಗ ನೀನು ನಮ್ಮ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡು, ನಂತರದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಪಾಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.

वह मछली मनु को कहती है की अब मेरे पालन करो, बाद में मैं तुम्हारा पालन करुँगी।


इस वेद से सम्बद्ध जो उपनिषद् है, वे किसी भी आरण्यक के अंश नहीं होकर प्रारम्भ से ही स्वतन्त्र ग्रन्थ रूप से विद्यमान है।

अनेन वेदेन सम्बद्धाः या उपनिषदः सन्ति, ताः कस्यापि आरण्यकस्यांशो न भूत्वा प्रारम्भादेव स्वतन्त्रग्रन्थरूपेण विद्यमानाः सन्ति।


वेदेन यानि कर्माणि निषिद्धानि तानि अत्र निषिद्धकर्माणि कथ्यन्ते।

वेद के द्वारा जिन कर्मों का निषेध किया गया है वे यहाँ पर निषिद्ध कर्म कहलाते है।


वाक्यस्य च हर्यधिकरणिका भक्तिः इत्यर्थः।

और वाक्‍य का हर्याविकरणिकाः भक्तिः ऐसा अर्थ है।


ಇಂದು ಮುಗಿದ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲವು ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಇರಬಹುದು ?

अद्य समाप्तस्य कर्मणः कालान्तरेण फलं कथं स्यात्।


फिर उन चार भागों का अपना-अपना दूसरा भाग का त्याग करके भागान्तर में संयोजन ही पञ्चीकरण कहलाता है।

ಪುನಃ ಅವುಗಳ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳ ಸ್ವಸ್ವದ್ವಿತೀಯದ ಅರ್ಧಭಾಗವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಭಾಗಾಂತರದಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜನೆಯೇ ಪಂಚೀಕರಣ.


स एव विषयः अनुबन्धेषु अन्यतमः विषयः भवति।

ಆ ವಿಷಯವೇ ಅನುಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ.


ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ - ಗತಿಸಂಜ್ಞಕ ನಂತರದಲ್ಲಿರುವ ಗತಿಸಂಜ್ಞಕಕ್ಕೆ ಅನುದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

सूत्रार्थः - गतौ परतः गतिः अनुदात्तः भवति।


इस सूत्र से अविद्यमान होने का अतिदेश देते है।

अनेन सूत्रेण अविद्यमानवत्त्वम् अतिदिश्यते।


बन्धस्य मोक्षस्य च मनोधीनत्वं वर्तते।

ಬಂಧದ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷದ ಮನಸ್ಸಿನ ಅಧೀನತ್ವವು ಇದೆ.


ಯಾವ ಯಾಗವು ಹನ್ನೆರಡಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದಿವಸಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಬಹುದೋ, ಅದರ ಹೆಸರೇನು?

बारह दिनों से अधिक दिन जिस याग में अपेक्षित हैं, उस याग का क्या नाम है?


ಉಪಾಸನೆಯಿಂದ ವಿಕ್ಷೇಪದ ಕ್ಶಯವು. ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನಾವರಣದ ನಿವ್ರುತ್ತಿಯೂ ಇದೆ.

उपासनया विक्षेपक्षयः ब्रह्मज्ञानेन अज्ञानावरणनिवृत्तिः इति ।


तस्य मनः निर्मलं भवति।

उसका मन निर्मल हो जाता है।


और इन अवस्थाओं का भी शरीरस्थ जीव ही अनुभव करता है।

ಮೂರು ಅವಸ್ಥೆಗಳೂ ಶರೀರದಲ್ಲಿನ ಜೀವ ಹೀಗೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ.


30. नृणां द्विजः श्रेष्ठः यहाँ पर षष्ठी समास क्यों नहीं हुआ?

नृणां द्विजः श्रेष्ठः इत्यत्र कथं न षष्ठीसमासः?


यथा अस्मिन् जन्मनि देहादिसङ्घाताभिमानरागद्वेषादिकृतौ धर्माधर्मौ तत्फलानुभवश्च, तथा अतीते अतीततरेऽपि जन्मनि इति अनादिरविद्याकृतः संसारः अतीतोऽनागतश्च अनुमेयः।

जैसे इस जन्म में देहादिसङ्गाताभिमानरागद्वेषादि करने पर धर्म तथा अधर्म तत्फलानुभव, तथा अतीत में अतीत जन्म में अनादिविद्याकृत संसार अतीत अनागत अनुमेय होता है।


ಇದರ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ - ಅಧಿಹರಿ.

इसका उदाहरण है अधिहरि।


उपैति इसका अर्थ समीप जाता है।

ಉಪೈತಿ ಇದರ ಅರ್ಥವು ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದು.


अष्टकपालपुरोडाशयागः, उपांशुयागः, एकादशकपालपुरोडाशयागश्चेति त्रयाणां यागानां समुहः पौर्णमासयागः।

ಅಷ್ಟಕಪಾಲ ಪುರೋಡಾಶಯಾಗ, ಉಪಾಂಶುಯಾಗ, ಏಕಾದಶಕಪಾಲ ಪುರೋಡಾಶಯಾಗ - ಈ ಮೂರೂ ಯಾಗಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನು ಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯಯಾಗ ಎನ್ನುವರು.


दूसरे काण्ड में आधान, पुनराधान, अग्निहोत्र, उपस्थापन, आग्रायण, दाक्षायण, आदि यज्ञों का वर्णन विस्तार से पुङ्ख और अनुपुङख़ क्रम से है।

ಎರಡನೆಯ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಆಧಾನ, ಪುನರಾಧಾನ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ, ಪುನಸ್ಥಾಪನೆ, ಆಗ್ರಾಯಣ, ದಾಕ್ಷಾಯಣ, ಆದಿ ಯಜ್ಞಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಪುಂಕಾ ಅನುಪುಂಕದ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.


अस्य यागस्य देवता प्रजापतिः, सूर्यः, इन्द्रः अथवा अग्निः ।

ಈ ಯಾಗದ ದೇವತೆಯು ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಇಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿಯಾಗುರುತ್ತಾರೆ.


शीघ्रकारी वा शुद्ध भाव से वह शुक्र प्रसिद्ध है।

शुक्रं शुक्लं तत् प्रसिद्धम्।


जगत् प्रपञ्च से तथा स्वप्न प्रपञ्च अत्यन्त भिन्न सुषुप्ति को जानना चाहिए।

ಜಾಗೃತ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಮತ್ತು ಸ್ವಪ್ನಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಭಿನ್ನಿವಾದ ಸುಷುಪ್ತಿಯೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.


उषावर्णने प्रकृतिः कथं विराजते?

उषा वर्णन में प्रकृति कैसे शोभित होती हे?


ಇದು ಕ್ರಿಯಾವಾನ್ ಮತ್ತು ಪರಿಚ್ಛಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

यह क्रियावान् तथा परिच्छिन्न होता है।


(ಬೃ. ಸೂ. ಭಾ. ೪.೩.೯) ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಅನುಭವವಾದ ವಿಷಯಗಳೇ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವವು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವಂತಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಆಗದಿರುವ ಅನುಭವಗಳೂ ಕೂಡ ಸ್ವಪ್ನದ ವಿಷಯವಾಗಬಹುದು. ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿನ ವಿಷಯಗಳ ದರ್ಶನವೂ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯವಿದೆ.

(बृ.सू.भा. 4.3.9) इस जन्म में अनुभूत विषयों का ही स्वप्न में दर्शन होता है केवल ऐसा नहीं मानना चाहिए अपितु इसके अतिरिक्त यहाँ अनुभूत विषय के साथ-साथ परलोकस्थ विषयों का भी स्वप्न में दर्शन होता है।


यद्वा हिरण्मयः अण्डो गर्भवत् यस्य उदरे वर्तते स सूत्रात्मा हिरण्यगर्भः।

ಅಥವಾ ಹಿರಣ್ಮಯ ಮೊಟ್ಟೆಯ ಯಾವ ಗರ್ಭರೂಪದಿಂದ ಅದರ ಉದರದಲ್ಲಿ , ಅದು ಸೂತ್ರಾತ್ಮ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭವಾಗಿರುತ್ತದೆ.


ಕಾತ್ಯಾಯನ ಅವರ ಋಕ್ಸ್ವನುಕ್ರಮಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಸೂಕ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ದಾನದ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ

कात्यायन की ऋक्सर्वानुक्रमणि में केवल बाईस सूक्तों में दान स्तुति का उल्लेख है।


ಇಲ್ಲಿ ವಿಧಿ ಮತ್ತು ವಿಧಾನಗಳ ಸಂಯೋಗವು ಆಗುತ್ತದೆ.

वहाँ विधि और विधान का मिलान होता है।


पक्ष में अनुदात्त स्वर होता है।

ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅನುದಾತ್ತ ಸ್ವರವಿರುತ್ತದೆ.


चित्त में विक्षेप उत्पन्न हो जाता है।

चित्ते विक्षेपः जायते।


और यही अव्ययीपर है।

चेत्यव्ययपदम् ।


यहाँ यज्ञकाल में इन्द्र द्वारा प्रदत्त वर की परिपूर्ति के लिए अग्नि और सोम को पशु बली का विधान है।

अत्र यज्ञकाले इन्द्रप्रदत्तस्य वरस्य परिपूर्तये अग्निं सोमं च उद्दिश्य पशुबलिः विहितः।


तुम्हारे क्रोध को शत्रुओं पर अब स्थिर करो।

युष्माकं क्रोधं शत्रुतां च अधुना स्थिरीकुरुत ।


कर्मवाचि क्तान्त उत्तरपद रहते तृतीयान्त पूर्वपद को प्रकृत्ति स्वर होता है।

कर्मवाचिनि क्तान्ते उत्तरपदे तृतीयान्तं पूर्वपदं प्रकृत्या भवति।


भरन्तः - भृधातु से शतृप्रत्यय करने पर प्रथमाबहुवचन में भरन्तः यह रूप बनता है।

ಭರಂತಃ - ಭೃ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಶತೃ ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಪ್ರಥಮಾ ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.


व्याकरणशब्दस्य व्युत्पत्तिं निर्दिशत।

व्याकरण शब्द कौ व्युत्पत्ति को लिखिए।


आत्मा निष्क्रियः अपरिच्छन्नश्च।

ಆತ್ಮವು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಾ ಮತ್ತು ಅಪರಿಚ್ಛಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ.


ऋग्वेद सूक्त-मण्डल भेद से दो भागों में विभक्त है।

ऋग्वेदः सूक्त-मण्डलभेदेन द्विधा विभक्तः।


ಇದೇ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದು ಆಪಸ್ತಂಭದ ಶ್ರೌತಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಂ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

तस्मात् कारणात् इदम् अग्निहोत्रम् इति प्रसिद्धिः आपस्तम्भस्य श्रौतसूत्रमते।


ऐश्वर्य का ऊर्ध्व स्थान को जाने के लिए हम वाणी द्वारा श्रद्धा से स्तुति करते है।

ಐಶ್ವರ್ಯದ ಊರ್ಧ್ವಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ನಾವು ವಾಣಿಯ ಮೂಲಕ ಶ್ರದ್ಧೆಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸೋಣ.


(१०/१२९/१) इति।


आधान,पुनराधान, अग्निहोत्र, उपस्थापन, आग्रायण, दाक्षायण आदि कुछ यज्ञों के नाम है।

ಕೆಲವು ಯಜ್ಞಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಹೀಗಿವೆ -  ಅವುಗಳೆಂದರೆ - ಆಧಾನ, ಪುನರಾಧಾನ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ, ಉಪಸ್ಥಾಪನ, ಆಗ್ರಾಯಣ, ದಾಕ್ಷಾಯಣ ಮತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿ .


रक्तिमा पुष्प का धर्म होता है।

रक्तिमा पुष्पस्य धर्मः।


वेदो धर्मनिरूपणे स्वतन्त्रभावेन प्रमाणम् ।

ವೇದ ಧರ್ಮ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾವದಿಂದಲೇ ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.


अर्थात् पूर्व में कोई भी पद नहीं है उन दोनों के, इस प्रकार के आहो उताहो इन अव्ययों से युक्त तिङन्त को अनुदात्त नहीं होता है।

ಅಂದರೆ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಅವೆರಡಕ್ಕೂ ಯಾವುದೇ ಪದವಿಲ್ಲ, ಈ ಪ್ರಕಾರವಾದ ಆಹೋ ಉತಾಹೋ ಈ ಅವ್ಯಯದಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ತಿಙಂತಕ್ಕೆ ಅನುದಾತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.


ಪರಃ ಈ ಸಕಾರಾಂತ ಯಾವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ?

परः इति सकारान्तं कस्मिन्नर्थे वर्तते।


ಸಂಸಾರ ಚಕ್ರವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ.

तथा संसार चक्र को प्राप्त करता है।


ಭಾಷಿತಪುಂಸ್ಕಾತ್ಪರ ಊಙೋಭಾವವು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆಯೋ ಅದರಲ್ಲಿ ತಥಾಭೂತದ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗದ ಪೂರ್ವಪದದ ಕರ್ಮಧಾರಯದಲ್ಲಿ ಜಾತೀಯ ಮತ್ತು ದೇಶೀಯದ ಪರತಃ ಪುಂವಾಚಕದ ರೂಪವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

भाषितपुंस्कात्पर ऊङोऽभावो यस्मिन् तथाभूतस्य स्त्रीलिङ्गकस्य पूर्वपदस्य कर्मधारये जातीयदेशीययोश्च परतः पुंवाचकस्येव रूपं भवति ।


ಪಾಣಿನೀಯಶಿಕ್ಷಾ - ಈ ಶಿಕ್ಷಾ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಮತ್ತು ಲೋಕಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.

पाणिनीयशिक्षा - यह शिक्षा अत्यन्त प्रसिद्ध और लोकप्रिय है।


और इसका अजः आदिः येषां ते अजादयः  यह विग्रह है।

ಮತ್ತು ಇದರ ಅಜಃ ಆದಿಃ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಅಜಾದಯಃ ಈ ವಿಗ್ರಹವೂ ಆಗುತ್ತದೆ.


सम्बोधने या प्रथमा तदन्तं पदं वेदे आमन्त्रितम् इति कथ्यते।

ಸಂಬೋಧನವಿಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಪ್ರಥಮಾಂತವಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ವೇದದಲ್ಲಿ ಆಮಂತ್ರಿತ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.


“अङ्ग्यन्ते ज्ञायन्ते अमीभिरिति अङगानि' इति व्युत्पत्ति से अङ्ग शब्द का अर्थ होता है “उपकारक ' इति।

''ಅಂಗ್ಯಂತೆ ಜ್ಞಾಯಂತೆ ಅಮೀಭಿರಿತಿ ಅಂಗಾನಿ'' ಈ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯಿಂದ ಅಂಗ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವು ಉಪಕಾರಕ ಆಗುತ್ತದೆ.


इसके बाद “एकदेशविकृतमनन्यवद्'' इस परिभाषा से अधि हरि ङि यहाँ पर प्रातिपदिक संज्ञा वह अधिहरि यहाँ पर है।  उससे प्रातिपदिक लेकर “स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिङभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङऱयोस्सुप”"स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाम्ङ्योस्सुप्" ' इस सूत्र से क्रम से खादय विभक्तियाँ प्राप्त होती हैं।

ಇದರ ನಂತರ "ಏಕದೇಶವಿಕೃತಮನನ್ಯವತ್" ಈ ಪರಿಭಾಷೆಯಿಂದ ಅಧಿ ಹರಿ ಜ್ಞಿ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಸಂಜ್ಞಾ ಅದು ಅಧಿಹರಿ ಎಂದು ಇಲ್ಲಿ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿದೆ . ಅದರಿಂದ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು "ಸ್ವೌಜಸಮೌಟ್ಛಷ್ಟಾಭ್ಯಾಮ್ಭಿಜ್ಞಸಿಭ್ಯಾಮಭ್ಯಸ್ಜ್ಞಸೋಸಾಮ್ಜ್ಞ್ಯೋಸ್ಸುಪ್" ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಕ್ರಮದಿಂದ ಸ್ವಾದಿ ವಿಭಕ್ತಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.


ಈ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯವಾಗಿ ಉಭಯಪದಾರ್ಥದ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವೇ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

इस समास में प्राय उभयपदार्थ का प्राधान्य दिखाई देते है।


तृ-धातोः लङि मध्यमपुरुषैकवचने।

೯. ತೃ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಂಗ್ ಮಧ್ಯಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ.


ಉತ್ತರಪದೇಷು ಎಂಬ ಅಧ್ಯಾಹಾರ್ಯವಿದೆ.

उत्तरपदेषु इति अध्याहार्यम्।


यह सूत्र का अर्थ है - हस्वान्त अन्तोदात्त से और नुट् प्रत्ययान्त से परे मतुप् को उदात्त होता है।

ಈ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವೇನೆಂದರೆ- ಹ್ರಸ್ವಾಂತ ಅಂತೋದಾತ್ತದಿಂದ ಮತ್ತು ನುಟ್ ಪ್ರತ್ಯಯಾಂತದ ನಂತರವಿರುವ ಮತುಪ್ ಉದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.


जैस ब्रह्मविद्यविधिश्रुति के द्वारा आत्मा में अवगत होने पर देहादिसङगात में अहं प्रत्यय बाधित होता है।

ಹೇಗೆ ಬ್ರಹ್ಮವಿಧಿ ಶೃತಿಯಿಂದ ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಅವಗತವಾದಾಗ ದೇಹಾದಿಸಂಘಾತದಲ್ಲಿ ಅಹಂ ಪ್ರತ್ಯಯವು ಬಾಧಿತವಾಗುತ್ತದೆ.


प्राच्य विद्वानों के अनुसार अग्निरङ्गतेरिति विग्रह के अनुसारअग्-धातु से निप्रत्यय करने पर अग्नि शब्द बनता है।

ಪ್ರಾಚ್ಯ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಅಗ್ನಿರಂಗತೆರಿತಿ ವಿಗ್ರಹದ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಅಗ್ ಧಾತುವಿನಿಂದ ನಿ ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಅಗ್ನಿ ಶಬ್ದವು ಆಗುತ್ತದೆ.


ईशानः-ईश्-धातोः शानचि प्रथमैकवचने।

ಈಶಾನಃ - ಈಶ್ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಶಾನಚ್ ಪ್ರತ್ಯಯವಾದಾಗ ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಈಶಾನ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.


ಮಹರ್ಷಿ ಜೈಮಿನಿ ಅವರು ವೇದ ವಿರೋಧಿ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ಅವುಗಳು ಹೇಗೆ ವೇದವಿರೋಧಿಗಳು ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ್ದರೆ

महर्षिः जैमिनिः वेदविरोधिनां वाक्यानां खण्डनाय याः युक्तीः समुपस्थापितवान् तासां विवरणम् अपि च कथं सः ताः वेदविरोधिनीः युक्तीः खण्डितवान्।


ಹೇಳಿದ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ಯ ಶಬ್ದವು ಶೇಷವಾಗಿದೆ.

कहे हुए से अन्य शेष है।


36. यथार्थता के सिद्ध होने पर पुनः सूत्र में सादृश्य का ग्रहण किसलिए किया गया है।

೩೬. ಯಥಾರ್ಥದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಪುನಃ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಾದೃಶ್ಯದ ಗ್ರಹಣೆಯನ್ನು ಏತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?


जाग्रत होने पर स्थूलशरीर अच्छी प्रकार से अवभास युक्त होता है।

सूक्ष्मशरीरम् जाग्रति स्थूलशरीरं सम्यगवभासेत्युक्तम्।


यहाँ बहुल ग्रहण से तृतीया और सप्तमी होने पर कहीं पर अमादेश होता है और कहीं नहीं होता है।

अत्र बहुलग्रहणात् तृतीयायां सप्तम्यां च क्वचिद् अमादेशो भवति क्वचिच्च न भवति।


ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ಮುಹೂರ್ತಸುಖಮ್ ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಪದವು ಅಂತೋದಾತ್ತವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

अतः प्रकृतसूत्रेण मुहूर्तसुखम् इत्यत्र पूर्वपदम् अन्तोदात्तमेव तिष्ठति।


महाव्रत के अनुष्ठान वर्णन, निष्कैवल्य शास्त्र, प्राणविद्या, पुरुष आदि का वर्णन, कुछ स्थलो में ब्रह्मविद्या को गूढ़ता का विस्तार से भी वर्णन है।

ಮಹವ್ರತನ ಅನುಷ್ಟಾನ ವರ್ಣನೆ, ನಿಷ್ಕೈವಲ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಪ್ರಾಣವಿದ್ಯಾ, ಪುರುಷಾದಿಗಳ ವರ್ಣನೆ, ಕೆಲವು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯ ಗೂಢತೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.


इसलिए ईश्वर के शासन में ऐसा नहीं है की अनेक कारण कार्य को जन्म देते हो।

तस्मात् नेश्वरशासनमस्ति यद् अनेकमेव कारणं कार्यं जनयतीति।


आश्रितकरके निवास करता है यह उसका अर्थ है।

आश्रित्य निवसन्ति इति तदर्थः।


अस्मिन् सूत्रे पदत्रयं विराजते।

ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪದಗಳಿವೆ.


श्रद्धाविषयः कः।

ಶ್ರದ್ಧೆಯ ವಿಷಯ ಯಾವುದು ?


इसलिए कर्मो के त्याग का भी कोई क्रम होता है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ಮಾದಿಗಳ ತ್ಯಗದಲ್ಲೂ ಒಂದು ಕ್ರಮವಿದೆ.


ಲೀನವಾದ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಯುಸುತ್ತದೆ.

लीनमर्थं गमयतीति लिङ्गम्।


ಆಗ ಸಮಾಸದ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕದಿಂದ "ಸುಪೋ ಧಾತುಪ್ರಾತಿಪದಿಕಯೋಃ" ಇದರಿಂದ ಸುಪ್ ಇದರ ಲೋಪವಾದಾಗ ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಎಂಬ ರೂಪವು ಬರುತ್ತದೆ.

ततः समासस्य प्रातिपदिकत्वात् " सुपो धातुप्रातिपदिकयोः " इत्यनेन सुब्लुकि न ब्राह्मण इति भवति ।