एक सूक्त में (५/१३) असित-तैमात-आलिङ्गी-विलिङ्गी-उरु-गूल आदि सांपो का नाम उल्लेखित है।

एकस्मिन् सूक्ते (५/१३) असित-तैमात-आलिङ्गी-विलिङ्गी-उरु-गूलादिसर्पाणां नाम उल्लिखितम् अस्ति।


अन्येऽपि आक्षेपादिना भ्रामयितुं शक्नुवन्ति।

अन्य भी आक्षेपादि के द्वारा भ्रमित कर सकते हैं।


ನಿಷ್ಕೈವಲ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ - ಪ್ರಾಣವಿದ್ಯೆ - ಪುರೂಷ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ.

निष्कैवल्यशस्त्र -प्राणविद्या-पुरुषप्रभृतीनाम्।


शौनक के शिष्य कौन थे?

शौनकस्य शिष्याः के आसन्?


माया च जगदाकारेण विवर्तते।

ಮತ್ತು ಮಾಯಾ ಜಗತ್ತಿನ ವಿವರ್ತದ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.


11.3 ) प्रज्ञानं ब्रह्म यह सबकुछ ब्रह्म ही है।

11.3) प्रज्ञानं ब्रह्म सर्वम् इदं ब्रह्म एव।


सूत्रव्याख्या - इदं संज्ञासूत्रम्।

ಸೂತ್ರದ ವಿವರಣೆ - ಇದು ಸಂಜ್ಞಾ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.


अर्थात् यज्ञे वधः न वधः।

अर्थात् यज्ञ मं किया गया वध अवध है।


ಅಕ್ಷ ಭಗವಂತ ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಬೆಳೆಸು.

अतः हे अक्षभगवन् मया सह सख्यतां विधेहि ।


ಇದರ ಋಷಿ ನಾರಾಯಣ ಮತ್ತು ಪುರುಷನು ದೇವ.

इसका ऋषि नारायण तथा पुरुष देवता है।


असम्प्रति अर्थ में अव्ययीभाव समास का उदाहरण होता है अतिनिद्रम्।

असम्प्रत्यर्थ अव्ययीभावसमासस्योदाहरणं भवति अतिनिद्रम् इति।


व्यवहार समर्थ पाँच सूक्ष्मभूतों के परस्पर समिश्रण के द्वारा व्यवहार योग्य स्थूल भूतोत्पत्ति प्रक्रिया ही पञ्चीकरण है।

ವ್ಯವಹಾರಸಮರ್ಥಗಳಾದ ಐದು ಸೂಕ್ಷ್ಮಭೂತಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸಮ್ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ವ್ಯವಹಾರಯೋಗ್ಯವಾದ ಸ್ಥೂಲಭೂತಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನೇ ಪಂಚೀಕರಣ ಎನ್ನುವರು.


ದಿನದ ದೇವತೆ ಯಾರು?

दिवसानां देवता का?


उससे अधिक नही है ऐसा कहा गया है।

ततोऽधिकं नास्तीत्याह।


ಪ್ರಕೃತಿ, ಪ್ರತ್ಯಯ, ಧಾತು, ಉಪಸರ್ಗ ಮತ್ತು ಸಮಾಸ ಪದಗಳ ವಿಭಾಗವನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಿರ್ಧಾರಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಅದರಿಂದ ಕಳೆದುಹೋದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಹಸ್ರವರ್ಷಗಳು ವ್ಯತೀತವಾಗುತ್ತದೆ.

प्रकृति, प्रत्यय, धातु, उपसर्ग और समास पदों का विभाग करने से निर्धारित होता है कि उसके बीते हुए काल को अनेक शताब्दी बीत गई।


ताण्ड्य ब्राह्मण में इसके अनेक भेद प्राप्त होते हैं।

ತಾಂಡ್ಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದಲ್ಲಿ ಇದರ ಅನೇಕ ಭೇದಗಳು ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.


ಮಂತ್ರವೇ ಸಂಹಿತಾ ಇದೇ ಪ್ರಚಾರವನ್ನು ಕೂಡ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

मन्त्र एव संहिता इत्यपि प्रचारः।


प्राणेन अपानेन च सह।

प्राण के और अपान के साथ।


ಕ. ತೈತ್ತೀರಿಯೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಖ. ಕಥೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಗ. ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉಪಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ, ಘ. ಚಾಂದೋಗ್ಯೋಪನಿಶತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಅಡ್ವೈತಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಇದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ ?

1. क) तैत्तिरीयोपनिषद् ख) कठोपनिषद् ग) बृहदारण्यकोपनिषद् घ) छान्दोग्योपनिषद्  अद्वैत सिद्धान्त में आकाश की उत्पत्ति हैं अथवा नहीं?


೧. ಅನ್ವಯ - ಅಹ ರುದ್ರೇಭಿಃ ವಸುಭಿಃ ಚರಾಮಿ, ಅಹಮ್ ಆದಿತ್ಯೈಃ ಉತ್ ವಿಶ್ವದೇವೈಃ (ಚರಾಮಿ), ಅಹಂ ಮಿತ್ರಾವರುಣಾ ಉಭಾ ವಿಭರ್ಮಿ, ಅಹಂ ಇಂದ್ರಾಣೀ ಅಹಮ್ ಉಭಾ ಅಶ್ವಿನಾ (ಬಿಭರ್ಮಿ).

अन्वयः - अहं रुद्रेभिः वसुभिः चरामि, अहम् आदित्यैः उत् विश्वदेवैः (चरामि), अहं मित्रावरुणा उभा बिभर्मि, अहम् इन्द्राग्नी अहम् उभा अश्विना (बिभर्मि) ।


20.5 मित्रावरुण का स्वरूप वैदिकयुग में प्रसिद्ध देवताओ में अन्यतम ही वरुणदेवता है।

२०.५) मित्रावरुणस्वरूपम् वैदिकयुगे प्रसिद्धासु देवतासु अन्यतमा हि वरुणदेवता।


ब्रह्मविद लोग उस प्रजापति की योनि में स्थान देखते हैं और अहं ब्रह्मास्मि इस रूप में जानते हैं।

ಬ್ರಹ್ಮವಿದ ಜನರು ಆ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ಮಿ ಈ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು.


ಉಪಾಸನೆಯು ನೇರವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದರೆ ಶ್ರವಣಾದಿಗಳ ವೈಯರ್ಥ್ಯಾಪತ್ತಿಯಾಗುವುದು.

यदि उपासना साक्षात् ब्रह्मसाक्षात्कारं प्रति कारणं तर्हि श्रवणादीनां वैयर्थ्यापत्तिः।


इत्थं कामनान्विताः याज्ञिकाः कामनापूर्त्यर्थं हिरण्यगर्भाय हवींषि प्रयच्छन्ति हिरण्यगर्भस्तुतिं च कुर्वन्तः प्रार्थयन्ति तं कामनापूर्तये।

ऐसी कामना करने वाले याजक कामना पूर्ति के लिए हिरण्यगर्भ को हवि देते हैं और हिरण्यगर्भ की स्तुति करते हुए प्रार्थना करते हैं कि उनकी कामनापूर्ण होवें।


ततः नञ्समासस्य वर्णनम् अस्मिन् पाठे अस्ति।

इसके बाद नञ् समास का वर्णन इस पाठ में है।


ಉಳಿದ ವೇದಾಂತಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವು ಅದ್ವಿತೀಯವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಎಂದು ಶ್ರವಣದಿಂದ ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿದೆ.

अशेष वेदान्तों का तात्पर्य अहवितीय ब्रह्म में ही श्रवण के ह्वारा निश्चित होता है।


उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोनुदात्तस्य' इस सूत्र से किसका विधान है?

उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोनुदात्तस्य' इत्यनेन सूत्रेण किं विधीयते ?


एवं "विभक्त्यादिषु अर्थेषु वर्तमानम् अव्ययं सुबन्तं समर्थेन सुबन्तेन सह समाससंज्ञं भवति।

ಹಾಗೆಯೇ "ವಿಭಕ್ತಿ ಆದಿಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ತಮಾನ ಅವ್ಯಯದ ಸುಬಂತದ ಸಮರ್ಥನೆಯಿಂದ ಸುಬಂತದ ಜೊತೆಗೂಡಿ ಸಮಾಸಸಂಜ್ಞಾ ಆಗುತ್ತದೆ.


ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಯಾವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆಯೋ ಈಗ ನಾನು ಈ ಸಮಯದಿಂದ ನಾನು ಜೂಜು ಆಡುವುದಿಲ್ಲ.

व्याख्या - यत् यद्भदा अहम् आदीध्ये ध्यायामि तदानीम् एभिः अक्षैः न दविषाणि न दूषये न परितपामि ।


वहाँ पर उसके अभाव में अज्ञावृत्ति इस प्रकार से होती है।

तत्र तदभावेऽपि अज्ञावृत्तिरस्त्येव।


ಐದು ವಾಯುಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

अथ पञ्च वायवः चिन्त्यन्ते।


ಆತ್ಮವು ಸಚ್ಚಿದಾನಂದ ರೂಪವಾಗಿದೆ.

आत्मा च सच्चिदानन्दस्वरूपञ्च।


जात्वपूर्वम् इति पूर्वसूत्रात् अपूर्वम् इति प्रथमैकवचनान्तं पदम् अनुवर्तते।

जात्वपूर्वम् इस पूर्व सूत्र से अपूर्वम् इस प्रथमा एकवचनान्त पद की अनुवृति है।


ವೇದಾಂತದಿಂದ ದುಃಖನಿವೃತ್ತಿಯು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

वेदान्तेन दुःखनिवृत्तिः निश्चयेन भवति।


दानशील विश्वरक्षक ये मित्रवरुणबिना किसी बाधा के सुख को प्रदान करने में समर्थ हो।

दानशीलौ विश्वरक्षकौ एतौ मित्रावरुणौ निरवरच्छिन्नसुखस्य प्रदाने समर्थौ।


यदि आमन्त्रितान्तं समानविभक्तिकं विशेषणपदं परं तिष्ठति तर्हि आमन्त्रितान्तं बहुवचनान्तं पदं विकल्पेन अविद्यमानवत् भवति इति तस्य सूत्रस्य अर्थः।

ಯಾವಾಗ ಆಮಂತ್ರಿತಾಂತ ಸಮಾನವಿಭಕ್ತಿಕವಿಶೇಷಣಪದ ಮುಂದೆ ಇರುತ್ತದೋ ಆವಾಗ ಆಮಂತ್ರಿತಾಂತ ಬಹುವಚನಾಂತಪದವು ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ಅವಿದ್ಯಮಾನವದ್ಭಾವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಲುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂತ್ರಾರ್ಥ.


ಸರಳವಾದ ಅರ್ಥ- ಈ ಪುರುಷನ ಗರಿಮೆಯಾಗಿದೆ ಈ ಪುರುಷನ ಮಹಿಮೆ ಮತ್ತು ಐಶ್ವರ್ಯದಿಂದ ಬೃಹತ್ ಆಗಿದೆ.

सरलार्थ - इस पुरुष की महानता है कि यह पुरुष महिमा और ऐश्वर्य से बृहत् है।


ವೇದದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದೇವರ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ದೇವತೆಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.

वेदे बहूनां देवानां तथा बह्वीनां देवीनां नामानि दृश्यन्ते।


उसकाल में सूक्ष्म विषयों का अनुभव होता है इसलिए वह प्रविविक्त भुक् इस प्रकार से कहलाता है।

तत्काले सूक्ष्मविषयान् अनुभवति इति स प्रविविक्तभुक् इति कथ्यते।


क्रतुशब्दस्य यज्ञः कर्म वा अर्थः।

ಕ್ರತು ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಯಜ್ಞ ಅಥವಾ ಕರ್ಮ ಎಂದರ್ಥ.


एवञ्च सर्वमेतत् पर्यालोच्य देवाः एकस्यैव परमात्मनः अंशाः इति ज्ञायते।

इस प्रकार ये सब देव एक ही परमात्मा के अंश है, ऐसा ज्ञान होता है।


देवब्रह्मणोः शब्दयोः स्वरितस्य अनुदात्तः स्यात्।

"ದೇವಬ್ರಹ್ಮಣೋಃ" ಎಂಬ ಶಬ್ಧಗಳ ಸ್ವರಿತಸ್ವರಕ್ಕೆ ಅನುದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.


अद्वैत ब्रह्माकाराकारिता चित्तवृत्ति होती है।

अद्वैतब्रह्माकाराकारिता चित्तवृत्तिश्च विद्यते।


अतः उसके स्थान पर पूतिका-लता का विधान किया जाता है।

ಆದ್ದರಿಂದ, ಅದರ ಬದಲು ಪೂತಿಕಾ ಎಂಬ ಲತೆಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು.


ಇವನಿಗೆ ವಿವಿಧ ದೇವತೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಪರ್ಕವಿರುತ್ತದೆ.

अस्य विविधैः देवैः सह सम्पर्कः वर्तते।


ಕೃಷ್ಣ ಯಜುರ್ವೇದದ ಕಲ್ಪಸೂತ್ರಗಳು - ಬೌಧಾಯನಸೂತ್ರ ಮತ್ತು ಆಪಸ್ತಂಬಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.

कृष्णयजुर्वेदस्य कल्पसूत्रम् - बौधायनसूत्रम् आपस्तम्बसूत्रञ्चेति।


ಶ್ಯೇನ ಪಕ್ಷಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಯಾರ ತುಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ?

श्येनविहगेन सह कस्य तुलना कृता।


ಅಲ್ಲಿಂದ "ಸುಬಾಮಂತ್ರಿತೇ ಪರಾಂಗವತ್ಸ್ವರೇ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಆಮಂತ್ರಿತಪದವು ಮುಂದಿದ್ದಾಗ ಸುಬಂತಪದಕ್ಕೆ ಅಂಗವದ್ಭಾವವು ಅತಿದಿಶಸ್ಲಟ್ಟಿದೆ.

वहाँ 'सुबामन्त्रिते पराङ्गवत्स्वरे' इस सूत्र से आमन्त्रित पद के परे पूर्ववर्ति सुबन्त पद का अडगवत्त के समान कार्य होता है।


सूत्रव्याख्या - इदं विधिसूत्रम् ।

ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಇದು ವಿಧಿಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.


इस विषय में ब्राह्मण का कथन है कि मित्रावरुण का सम्बन्ध प्राण के और अपान के साथ है।

अस्मिन् विषये ब्राह्मणस्य कथनम् अस्ति यत् मित्रावरुणस्य सम्बन्धः प्राणेन अपानेन च सह अस्ति।


शरीर अङ्गि कहलाता है।

ಶರೀರವು ಅಂಗೀ ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.


त्रिःसप्त (३ ५ ७)= एकविंशतिसंख्याकाः, समिधः= एधांसि, कृताः= कल्पिताः।

त्रिःसप्त (३५७) = एकविशति, समिधः = समिधाएँ, कृताः = बनाई।


युष्माकं क्रोधं शत्रुतां च अधुना स्थिरीकुरुत ।

ನಿನ್ನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ಈಗ ಸ್ಥಿರವಾಗಿಡಿಸು.


उससे यह सूत्र का अर्थ प्राप्त होता है - स्त्री विषय हस्वान्त का आदि अच् उदात्त होता है।

तेन अयं सूत्रार्थः लभ्यते- हृस्वान्तस्य स्त्रीविषयस्य आदिः उदात्तो भवति इति।


ಮತ್ಸ್ಯವಚನ - ಈ ಜಲಪ್ರಳಯದಿಂದ ನಿಮ್ಮ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.

मत्स्यवचन-इस जल प्रलय से मैंने तुम्हारी रक्षा की है।


ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರಿಂದ ಆದ ಸುಖವೂ ಅನಿತ್ಯವೇ.

अतः ततः जन्यं सुखम् अपि अनित्यम्।


पर्जन्य वृष्टि करने वाले देव हैं।

ಪರ್ಜನ್ಯ ವೃಷ್ಠಿ ಮಾಡಿಸುವ ದೇವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.


ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರಿಯಾಮ್ ಎಂಬ ಅಧಿಕಾರವು ಬರುತ್ತದೆ.

अत्र सूत्रे "स्त्रियाम्" इति अधिकारः आगच्छति।


ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಶಮದ ನಿರ್ದೇಶವು.

इसलिए सबसे पहले शम का निर्देश किया गया है।


एतदेव अग्निमन्थनम् इति कथ्यते।

ಇದನ್ನೇ ಅಗ್ನಿಮಂಥನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.


चौथा आरण्यक बहुत ही छोटा है।

चतुर्थारण्यकम् अतीव लघु अस्ति।


ಅವಿದ್ಯೆಯ ಸತ್ವಗುಣ ಮತ್ತು ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಸತ್ವಗುಣ ಆಗುತ್ತದೆ.

अविद्या सत्वगुण, रजोगुण तथा तमोगुण के द्वारा युक्त होती है।


विशेष- यह सूत्र पूर्व के आद्युदात्तश्च इस सूत्र का अपवाद है।

ವಿಶೇಷ - ಈ ಸೂತ್ರವು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಆದ್ಯುದಾತ್ತಶ್ಚ ಈ ಸೂತ್ರದ ಅಪವಾದ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.


सत्त्वम्, रजः, तमः, इत्येते त्रयाः गुणाः सन्ति।

सत्त्वम्, रजः, तमः ये तीन गुण हैं।


यहाँ कवि में मानवीकरण की भावना अत्यन्त बलवान है।

अत्र कवेः मानवीकरणस्य भावना अतिप्रबला अस्ति।


"एकदेशविकृतमनन्यवत्" इस न्याय से कृष्णश्रित शब्द के प्रातिपदिक आक्षय से इसके बाद “प्रथमा एकवचन विवक्षा में सु प्रत्यय होने पर कृष्णश्रित सु स्थिति होती है।

"एकदेशविकृतमनन्यवत्" इति न्यायेन कृष्णश्रितशब्दस्य प्रातिपदिकत्वस्याक्षयात् ततः प्रथमैकवचनविवक्षायां सौ कृष्णश्रित सु इति भवति।


उदात्ताद् इत्यत्र पञ्चमीनिर्देशाद् 'तस्मादित्युत्तरस्य' इति परिभाषया उदात्ताद् उत्तरस्य इति लभ्यते।

’ಉದಾತ್ತಾತ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಪಂಚಮೀನಿರ್ದೇಶವಾದ್ದರಿಂದ "ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯುತ್ತರಸ್ಯ" ಎಂಬ ಪರಿಭಾಷಾಸೂತ್ರದ ಸಹಕಾರದಿಂದ ’ಉದಾತ್ತದ ಮುಂದಿರುವ’ ಎಂದು ಅರ್ಥ ಸಿಗುತ್ತದೆ.


ಈ ಜ್ಞಾನವು ಪ್ರಕಾಶವು ಪ್ರಕಾಶಕವೂ ಆಗಿದೆ.

इदं ज्ञानम् प्रकाशः प्रकाशकः अपि भवति।


किन्तु उनसे भी पूर्वतर भाष्य भट भास्कर मिश्र का (ग्यारहवी शताब्दि का) प्राप्त होता है।

ಆದರೆ ಅವರಿಗಿಂತಲೂ ಹಿಂದಿನ ಭಾಷ್ಯವು ಭಟ್ಟ ಭಾಸ್ಕರ ಮಿಶ್ರ (ಹನ್ನೊಂದನೇ ಶತಮಾನದವರು) ಅವರದ್ದು ಸಿಗುತ್ತದೆ.


ನಾಲ್ಕನೇ ಕಾಂಡವು ಖಿಲಕಾಂಡ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

चतुर्थकाण्डः खिलकाण्डनाम्ना विख्यातोऽस्ति।


समाधौ अपि तथा।

समाधि में भी वैसे ही होता है।


ಅಂದರೆ ಸಮಾಸ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸ್ವರವಿರುತ್ತದೆ , ಅದನ್ನು ಆಲೋಚಿಸೋಣ.

अर्थात् समासकरणेन कुत्र कः स्वरः भवति तद् आलोचयामः।


तदुक्तं पञ्चदश्याम्।

ಹೀಗೆ ಪಂಚದಶೀಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.


ಅದನ್ನು ಓದುವವನು ಅನುಬ್ರಾಹ್ಮಣ.

उसको पढने वाला अनुब्राह्मण।


अतः 'तिङ्ङतिङः' इति सूत्रेण ईयते इत्यस्य ईकारः अनुदात्तः वर्तते।

ಆದ್ದರಿಂದ "ತಿಙ್ಙತಿಙಃ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ’ಈಯತೇ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಈಕಾರಕ್ಕೆ ಅನುದಾತ್ತಸ್ವರವು ಆಗುತ್ತದೆ.


ब्राह्मण इति ब्रह्मणः व्याख्यापरकानां ग्रन्थानां नाम अस्ति।

ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಇದು ಬ್ರಹ್ಮನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಪರಕ ಗ್ರಂಥಗಳ ಹೆಸರಾಗಿದೆ.


36. कर्तृलक्षण कोश कौन-सा है?

३६. कर्तृलक्षणः अयं कोशः, कः ?


अनेन प्रकारेण वर्णव्यत्ययेन निष्पन्नस्य शब्दस्य सुष्ठु उदाहरणमिदम् अस्ति।

इसी प्रकार से वर्ण व्यत्यय से बने हुए शब्द का सुंदर उदाहरण यह है।


ವೇ ಸರ್ವಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ತಮ್ಮ  ಉಪಾಸ್ಯ ದೇವತೆಯನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.

ते सर्वकार्यसिद्ध्यर्थ स्वोपास्यदेवम् आह्वयन्ति।


किं स्त्रीत्वम्?

स्त्रीत्व क्या है?


ನಿಮಿತಾ- ನಿಪೂರ್ವಕ ಮಿ ಧಾತುವಿಗೆ ಕ್ತಪ್ರತ್ಯಯವಾಗಿ ನಂತರ ಸುಪ್ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಡಾ ಆದೇಶವಾದಾಗ ನಿಮಿತಾ ಎಂದು ರೂಪವು.

निमिता- निपूर्वकमि-धातोः क्तप्रत्यये सुपः डादेशे च निमिता इति रूपम्।


अतिशयेन विविधकीर्तियुक्तः।

ವಿಶೇಷ ರೂಪದಿಂದ ಅನೇಕ ಕೀರ್ತಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.


46. बहुव्रीहि समासविधायक वार्तिक लिखो?

४६. बहुव्रीहिसमासविधायकानि वार्तिकानि लिखत?


नाथितः - नाथ् - धातोः क्तप्रत्यये प्रथमैकवचने ।

नाथितः - नाथ्-धातु से क्तप्रत्यय करने प्रथमा एकवचन में।


निरुक्तादिग्रन्थेषु 'इति विज्ञायते' इति कथयित्वा ब्राह्मणग्रन्थानाम् एव प्रमाणरूपेण निर्देशः कृतः।

निरुक्त आदि ग्रन्थ इस प्रकार जाना जाता है ऐसा कहकर ब्राह्मण ग्रन्थों का ही प्रमाण रूप से निर्देश किया है।


ವಯಸಿ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಕನಿಷ್ಠ ಶಬ್ದಗಳ ಅಂತ್ಯ ಸ್ವರಕ್ಕೆ ಉದಾತ್ತವು ಯಾವ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ ?

अवस्था अर्थ में ज्येष्ठ, कनिष्ठ शब्दों के अन्त्य स्वर को उदात्त किस सूत्र से होता है?


तस्मात् पूर्वमेव मां कुम्भमध्ये स्थापय।

सबसे पहले मुझे घड़े में रखो।


स्मृति आदि तो वेदमूलक होने से उसकी ही प्रमाण पदवी को धारण करते है।

स्मृत्यादयः तु वेदमूलकतया प्रमाणपदवीम् आरोहन्ति ।


एवम् अनुगच्छतः।

ಮತ್ತು ಹರಿಯುತ್ತವೆ.


अतः अनुदात्तानाम् इसका अर्थ है, अनुदात्त का, दो अनुदातों का, अथवा अनेक अनुदात्तों का।

ಆದ್ದರಿಂದ ’ಅನುದಾತ್ತಾನಾಮ್’ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥ ಅನುದಾತ್ತಕ್ಕೆ, ಎರಡು ಅನುದಾತ್ತಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ಅಧಿಕ ಅನುದಾತ್ತಗಳಿಗೆ , ಎಂದು.


आनुश्रविकश्च श्रुतिप्रमाणाद् ज्ञातः, पारलौकिकः, आमुष्मिकः, वेदादिविहितकर्मणा लभ्यः।

आनुश्रविक अर्थात् श्रुतियों के माध्यम से ज्ञात पारलौकिक, आमुष्मिक तथा वेदादि विहित कर्म के द्वारा लभ्य होते हैं।


ಆಗ ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

तो वैसा ही हो।


೫. ಪ್ರ ವಾತಾ ವಾಂತಿ... ಇತ್ಯಾದಿ ಮಂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡಿ.

5. प्र वाता वान्ति ... इत्यादिमन्त्र की व्याख्या करो।


तदिदं गानं नृत्येन आभिनीयते स्म, तदिष्यते एषां संवादसूक्तानां धार्मिकनाटकरूपता।

ಆ ಹಾಡನ್ನು ನೃತ್ಯದಿಂದ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಅವರು ಈ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ತಗಳ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಾಟಕವಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದರು.


ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸಮಾಸವು ಆಗುತ್ತದೆ.

अतः यहाँ समास होता है।


ಸುಂದರವಾಗಿ ಶ್ಲಾಘಿಸುವವರಿಗೆ.

सुंदर स्तुति करने वाले के लिए।


यह ही सभी चर अचरजीवो का आधार है।

ಇದು ಎಲ್ಲಾ ಚರಾಚರಗಳ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.


अपरं समाधानं भवति यत् पर्यायवचकानां ग्रहणे लघुगुरुचिन्ता नाद्रियते इति नियमेन अत्र पर- पर्यायस्य उदयशब्दस्य ग्रहणे न हानिः इति शम्।

ಇನ್ನೊಂದು ಸಮಾಧಾನವೇನೆಂದರೆ, ಪರ್ಯಾಯವಾಚಕಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಗೌರವ-ಲಾಘವಚಿಂತೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ನಿಯಮವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪರ್ಯಾಯವಾಚಕವಾದ ಉದಯಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಯವುದೇ ಹಾನಿ ಇಲ್ಲ.


सर्वेषु चैतन्यस्वरूपं ब्रह्म अनुस्यूतं वर्तते।

ಎಲ್ಲದರಲ್ಲಿಯು ಚೈತನ್ಯ ಸ್ವರೂಪವಾದ ಬ್ರಹ್ಮವು ಅನುಸ್ಯೂತವಾಗುತ್ತದೆ.


ಮಿತ್ರವರುಣರ ರಥಗಳು ಚಿನ್ನದಿಂದ ತಯಾರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

मित्रावरुणयोः रथः सुवर्णनिर्मितः वर्तते।


सामर्थ्यं च हि समासे एकार्थीभावरूपम् इति सिद्धान्तः।

समास के भेद विषय में बहुत सी विप्रतिपत्तियाँ हैं।


ಇದರ ಅರ್ಥ ವನಸ್ಪತಿ ಪಶು, ವೃಕ್ಷ ಮತ್ತು ತಿರ್ಯಕ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಹಿಂಸಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದ್ರು ಅವುಗಳ ಸದ್ಗತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

इति अर्थात् वनस्पति पशु, वृक्ष और तिर्यक योनि में स्थित पक्षी यदि यज्ञ में हिंसित है, फिर भी उनकी सद्गति होती है।


ಸಮವಾಯಿಕಾರಣವಿಷಯವೇ ಸಮಾನ ಜಾತೀಯತೆಯ ವಿಶೇಷ. ಅಕಾರಣಾಂತರ ವಿಷಯವಾದರೆ ಅದೂ ಕೂಡ ಆಯುಕ್ತವಾದದ್ದು.

ननु समवायिकारणविषय एव समानजातीयत्वाभ्युपगमः, न कारणान्तरविषय इति चेत् तदपि अयुक्तम्।


बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम् इति सूत्रात् प्रकृत्या इति, पूर्वपदम् इति च पदद्वयम् अनुवर्तते।

बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम् इस सूत्र से प्रकृत्या और पूर्वपदम् इन दो पदों की यहाँ अनुवृति आ रही है।


೯. ತೃ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಂಗ್ ಮಧ್ಯಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ.

तृ-धातोः लङि मध्यमपुरुषैकवचने।


अत्र तवै-इति प्रत्ययविशेषस्य ग्रहणम्, तेन प्रत्ययग्रहणे "तदन्ताः ग्राह्याः' इति परिभाषया तवै- प्रत्ययान्तस्य इति लभ्यते।

यहाँ तवै- इस प्रत्यय विशेष का ग्रहण है, उस प्रत्यय ग्रहण में “तदन्ता: ग्राह्याः' इस परिभाषा से तवै-प्रत्ययान्त की यहाँ पर प्राप्ति होती है।


"नपुंसकादन्यतरस्याम्" "झयः" इति सूत्रद्वयं विकल्पेन टच्प्रत्ययविधायकम्।

"ನಪುಂಸಕಾದನ್ಯತರಸ್ಯಾಮ್" "ಝಯಃ" ಇವೆರಡು ಸೂತ್ರಗಳು ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ಟಚ್ ಪ್ರತ್ಯಯ ವಿಧಾಯಕ ಸೂತ್ರಗಳಾಗಿವೆ.


खाये हुए का इन रसरूप से परिवर्तन अग्नि करता है।

भुक्तस्य एतद्रसरूपेण परिणामम् अग्निः करोति।


ಆದ್ದರಿಂದ ಆಮಂತ್ರಿತ ಎಂಬುದರಿಂದ ಪದದ ಆಕ್ಷೇಪವಾಗುತ್ತದೆ.

अतः आमन्त्रित इस पद का आक्षेप किया है।


ಏನಾದರು ಈ ಪ್ರಾಣವು ಆತ್ಮವಾಗಿದ್ದರೆ ಆಗ ಸುಷುಪ್ತಿ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅದರ ಜಾಗರಣೆಯಿಂದ ಕಳ್ಳರು ಕದಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

यदि यह प्राण आत्मा होता तो सुषुप्ति काल में इसके जागने से चोरादि चोरी आदि कार्य नहीं कर सकते।


निघण्टौ कति अध्यायाः।

ನಿಘಂಟುವಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಅಧ್ಯಾಯಗಳಿವೆ?


ಜಲದ ವಿಕಾರದಿಂದ ಎಲ್ಲರನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

जल के विकार से सभी को उत्पन्न करता है।


अस्य अपि समयः अज्ञातः एव।

ಇವರ ಸಮಯವೂ ಯಾವಾಗ ಎಂದು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ.


ದೇವೀಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿ ಅಹಂಪದದಿಂದ ಯಾವುದರ ಪರಾಮರ್ಶೆಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ?

देवीसूक्ते अहंपदेन कः परामृश्यते।


ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ತಿಙಂತ ಪದಗಳ ಯಾವ ಸ್ವರ ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಆಲೋಚಿಸಿದ ವಿಷಯವಿದೆ.

अस्मिन् प्रकरणे तिङन्तपदानां कः स्वरविशेषः इति आलोच्यः विषयः अस्ति।


त्र वृत्तान्तान्वाख्यानं न प्रवर्तकम्, न निवर्तकश्चेति प्रयोजनाभावात्।

ಅಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವೃತ್ತಾಂತದ ವಿವರಣೆಯು ಪ್ರವರ್ತಕ ಅಥವಾ ನಿವಾರಕ ಅಲ್ಲ. ಪ್ರಯೋಜನ ಇಲ್ಲದ್ದರಿಂದ.


सगुणब्रह्म की उपासना के अभ्यास से मन उसी ब्रह्म में एकाग्र होने पर वह उसमें उपाधि कल्पना करने पर वह निरुपाधिक ब्रह्म भी सोपाधिक होकर प्रकट हो जाता है।

ಸಗುಣಬ್ರಹ್ಮೋಪಾಸನಾಭ್ಯಾಸದಿಮ್ದ ಮನಸಿನಲ್ಲಿ ವಶೀಕರಿಸಿದ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ಏಕಾಗ್ರತೆಯಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅದೇ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಅಪೇತೋಪಾಧಿಕಲ್ಪನೆಯು ಅಪೇತಾ ಉಪಾಧಿಕಲ್ಪನೆಯು ಯಾವುದರಿಂದ ಅದರ ಉಪಾಧಿಕವಿಲ್ಲದಿರುವುದೋ ಅದೇ ನೇರವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು.


1. शिवसङ्कल्पसूक्त का ऋषि कौन है, छन्द क्या, और देवता कौन है?

१. शिवसङ्कल्पसूक्तस्य कः ऋषिः , किं छन्दः , का च देवता?


यः प्रमाता सः अधिकारी इति ।

अर्थात् जो प्रमाता है वह ही अधिकारी है।


किस प्रातिपदिक से टाप् होता है अथवा डाप् होता है ऐसा जानने के लिए प्रकृत प्रकरण प्रवर्त्त होते हैं।

ಯಾವ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕದಿಂದ ಟಾಪ್ ಆಗುತ್ತದೆಯೋ ಅಥವಾ ಡಾಪ್ ಆಗುತ್ತದೆಯೋ ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಕೃತ ಪ್ರಕರಣವು ಪ್ರವರ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.


इसलिए अज्ञान का नाश होने पर अज्ञान कार्य वृत्ति का भी नाश हो जाता है।

अतः अज्ञाने नाशे सति अज्ञानकार्यस्य वृत्तेरपि नाशः भवति।


ततः गोपायधातोः लोटि मध्यमपुरुषैकवचने सिप्-प्रत्यये प्रक्रियाकार्ये गोपाय इति रूपं भवति।

ಅಲ್ಲಿ ಗೋಪಾಯ ಧಾತುವಿನ ಲೋಟ್ ಲಕಾರದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಸಿಪ್- ಪ್ರತ್ಯಯ ಮಾಡಿದಾಗ ಪ್ರಕ್ರಿಯಾ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಗೋಪಾಯ ಎಂಬ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.


में जिसे चाहती हूँ उसे बलवान, ब्रह्माण, मन्त्रद्रष्टा, और मेधावि बना देती हूँ।

अहं यमिच्छामि तमेव बलवन्तं, ब्रह्माणं, मन्त्रद्रष्टार, मेधाविनं च करोमि।


अन्तः यह प्रथमा एकवचनान्त, च यह अव्ययपद, तवै यहाँ पर लुप्त प्रथमान्त निर्देश है, युगपद् यह अव्यय पद है।

अन्तः इति प्रथमैकवचनान्तं, च इति अव्ययपदं, तवै इत्यत्र लुप्तप्रथमान्तनिर्देशः, युगपद् इति अव्ययपदम्।


जुआरी यदि एक बार जीत भी जाता है तो भी उसके मन में भय बना रहता है की अगली बार हार नही जाऊ।

अहस्तासः हस्तरहिताः अप्यक्षाः हस्तवन्तं द्युतकरं कितवं सहन्ते पराजयकरणेनाभिभवन्ति ।


चतुर्थीतत्पुरुष का "चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः" यह विधायक सूत्र है।

चतुर्थीतत्पुरुषस्य "चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः" इति विधायकं सूत्रम्।


सुपा इत्यत्र तदन्तविधौ सुबन्तेनेति।

ಸುಪಾ ಇಲ್ಲಿ ತದಂತ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಸುಬಂತದ ರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ.


सर्ववेदान्तैः तात्पर्येण प्रतिपाद्यार्थम् आह- तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमिति।

सभी उपनिषदों के तात्पर्य का प्रतिपाद्यार्थ कहा है - तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमिति।


ಇದರಿಂದ ಅನುಪಹಿತವಾದ ಮತ್ತು ತುರೀಯವಾದ ಏಕತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಅವಭಾಸವಾಗುವ ತತ್ ಪದದ ವಾಚ್ಯಾರ್ಥವು ಆಗುತ್ತದೆ.

इससे अनुपहित तुरीय ब्रह्म एकत्व के कारण अवभासमान तत् पद का वाच्यार्थ होता है।


अथवा गिरि मन्त्रादिरूप में वाणी सभी वर्तमान है।

यद्वा। गिरि मन्त्रादिरूपायां वाचि सर्वदा वर्तमानः।


अहं सोममाहनसंङ्कु ... इत्यादिमन्त्र की व्याख्या करो।

अहं सोममाहनसं... इत्यादिमन्त्रं व्याख्यात।


जाग्रत्कालीनः स्थूलप्रपञ्चः स्वप्नकाले नास्ति।

ಜಾಗೃತ್ಕಾಲೀನ ಸ್ಥೂಲಪ್ರಪಂಚವು ಸ್ವಪ್ನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.


अतः अध्येयः वेदः, विचार्यः च तदर्थः विपश्चिता।

ಆದ್ದರಿಂದ, ವೇದಗಳನ್ನು ಓದಿ ಮತ್ತು ಪರಿಗಣಿಸಿದ ನಂತರ, ಅದಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.


ऋग्वेद के दशममण्डल के अन्तर्गत आया हुआ हिरण्यगर्भ सूक्त उनमें प्रमुख है।

ಋಗ್ವೇದದ ಹತ್ತನೇ ಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ಸೂಕ್ತವು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದೆ.


देने की इच्छा वालो का कल्याण करो, दान के भोक्ता का दक्षिणा में प्राप्त ऋत्विग के समान कल्याणकरो।

ನೀಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುವವರ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಮಾಡು, ದಾನದ ಭೋಕ್ತಾ ದಕ್ಷಿಣೆಯಲ್ಲಿ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಋತ್ವಿಕರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಮಾಡು.


उदियमात्रमयं भगः।

ಉದಿತಮಾತ್ರರಾಗುವವರೆಗೆ ಇದು ಭಗ.


अतः तानि कालत्रये न तिष्ठन्ति।

इस प्रकार से वो तीनों कालों में नहीं होते हैं।


अव्ययीभाव आदि विशेष संज्ञाओं से विनिर्मुक्त जो समास है वह केवल समास होता है।

अव्ययीभावादिविशेषसंज्ञाभिः विनिर्मुक्तः यः समासः स केवलसमासः।


ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ - ಅಕ್ಷರಗಳಿಗೆ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಉದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ .

सूत्रार्थः- अक्षरमक्षरं पर्यायेणोदात्तम्।


संहितायां स्तुतीनां प्राधान्यम् अस्ति, ब्राह्मणग्रन्थे तद्विधीनाम् एव प्राधान्यम् अस्ति।

संहिता में स्तुति प्रधान है, ब्राह्मण ग्रन्थ में उसके विधानों की ही प्रधानता है।


ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಶೋಭನವಾದ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ನೀಡುವವರಿಗೆ ಅಥವಾ ಹವಿಸ್ಸಿನಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ತೃಪ್ತಿ ಪಡಿಸುವ ಯಜಮಾನನಿಗೆ ಧನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೇನೆ.

तथा देवों को शोभन हवि देने वाले को अथवा हवि से देवों को तृप्त करने वाले यजमान को धन देती हूँ।


ವೇದದಲ್ಲಿಯೇ ಇದು ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ.

वेद में उचित है।


वेद्याः आकृतिः पतत्रप्रसारितः पक्षी इव भवति।

वेदि की आकृति पंख फैलाये पक्षी के समान होती है।


ಯಜ್ಞಕ್ಕಾಗಿ ಉಪಯುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯ ಯಾರಾಗಿಲ್ಲ?

यज्ञाय अनुपयुक्तो जनः कः?


ಸೂತ್ರಾರ್ಥದ ಸಮನ್ವಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ- ಪ್ರಪಾಯಮ್ ಈ ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ದ್ವಿತ್ವವಿರುತ್ತದೆ.

सूत्रार्थसमन्वयः- प्रप्रायम् इत्युदाहरणे प्र इति शब्दस्य द्वित्वं भवति।


ದಿಕ್ ಶಬ್ದಾಃ ಗ್ರಾಮಜನಪದಾಖ್ಯಾನಚಾನರಾಟೇಷು ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ದಿಕ್ ಶಬ್ದಾಃ ಈ ಪದದ ಅನುವೃತ್ತಿ ಬರುತ್ತದೆ.

दिक्शब्दाः ग्रामजनपदाख्यानचान -राटेषु इस सूत्र से दिक्शब्दाः इस पद की यहाँ अनुवृति आती है।


ततश्च अत्र पदान्वयः इत्थं भवति- चितः तद्धितस्य प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्य अन्तः उदात्तः इति।

उससे यहाँ पदों का अन्वय होता है - चितः तद्धितस्य प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्य अन्तः उदात्तः इति।


ಯಾವ ದಿನದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲಾಗುವುದು.

यस्मिन् दिवसे अग्निहोत्रम् आरभ्यते।


कौषीतकि ब्राह्मण उपनिषद् चार अध्यायों में विभक्त है।

ಕೌಷೀತಕಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಉಪನಿಷತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತವಾಗಿದೆ.


उरुक्रमस्य अत्यधिकं सर्वं जगदाक्रममाणस्य तत्तदात्मना अत एव विष्णोः व्यापकस्य परमेश्वरस्य परमे उत्कृष्टे निरतिशये केवलसुखात्मके पदे स्थाने मध्वः मधुरस्य उत्सः निष्पन्दो वर्तते।

ಅನಂತ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವಿಶ್ವದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ಅವನು ವಿಶಾಲವಾದ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ವಿಷ್ಣುವಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನು ಸುಖಕರ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಮಧುರವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.


ಉದಾಹರಣೆ - ಈ ಸೂತ್ರದ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ ಅಕ್ಷಶೌಂಡಃ.

उदाहरणम् - सूत्रस्यास्योदाहरणं यथा अक्षशौण्डः इति।


भविष्यत् 'लृटः सद्वा' (पा०सू० ३.३ .१४) इति शतृप्रत्ययः 'तौ सत्'  ( पा०सू० ३.२.१२७ ) इत्युक्तेः त्रिकालसंबद्धवस्तुषु मनः प्रवर्तत इत्यर्थः।

ಭವಿಷ್ಯತ್ 'ಲೃಟಃ ಸದ್ವಾ' (ಪಾ.ಸೂ. ೩.೩.೧೪) ಇದರಿಂದ ಶತೃ ಪ್ರತ್ಯಯ ಮಾಡಿದಾಗ 'ತೌ ಸತ್' (ಪಾ.ಸೂ ೩.೨.೧೨೭) ಇದನ್ನು ಹೇಳಿದಾಗ ತ್ರಿಕಾಲ ಸಂಬದ್ಧ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮನ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಈ ಅರ್ಥವು ಬರುತ್ತದೆ.


जैसे मिट्टी से निर्मित घट शुरई थाली आदि परस्पर भिन्न हैं परन्तु मिट्टी की दृष्टि से सभी एक ही है परन्तु देव की दृष्टि से सभी देव भिन्न हैं परन्तु एकत्व की दृष्टि से सभी में परमात्मा का स्वरूप निहित है।

ಹೇಗೆ ಮೃನ್ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಘಟ, ಸೇರು, ತಟ್ಟೆ ಮುಂತಾದವು ಪರಸ್ಪರ ಭಿನ್ನವಾದರೂ ಮಣ್ಣಿನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಆಗಿದೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ದೇವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದೇವರೂ ಭಿನ್ನರಾದರೂ ಏಕತ್ವದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ಪರಮಾತ್ಮ ಸ್ವರೂಪರೇ ಹೌದು.


राजपुरुष इति पदस्यार्थो भवति राजविशिष्टपुरुषः इति।

राजपुरुष पद का अर्थ होता है राजविशिष्ट पुरुष।


यथा शुक्लयजुर्वेदीये पुरुषसूक्ते वेदपुरुषस्य महती वर्णना वर्तते।

जैसे- शुक्लयजुर्वेदीय पुरुषसूक्त में वेद पुरुष का बड़ा ही विस्तृत वर्णन है।


हन्तवै इति रूपं कथं सिद्ध्येत्।

ಹಂತವೈ ಇದು ಹೇಗೆ ಸಿದ್ದವಾಯಿತು?


१. त्रीणि लिङ्गानि भवन्ति।

1. तीन लिङ्ग होते हैं?


अस्मिन् सूत्रे निर्धारणे इति सप्तम्यन्तं पदम्।

ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ "ನಿರ್ಧಾರಣೆ" ಎಂಬುದು ಸಪ್ತಮ್ಯಂತ ಪದವಾಗಿದೆ.


पोषम् - पुष् -धातु से घज्‌प्रत्यय करने पर द्वितीया एकवचन में पोषम् यह रूप बनता है।

पोषम्- पुष् - धातोः घञ्प्रत्यये द्वितीयैकवचने पोषम् इति रूपम्।


यथाशब्दस्य योग्यता- वीप्सा-पदार्थानतिवृत्ति-सादृश्यानि इति एते चत्वारः अर्थाः।

ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಶಬ್ದದ ಯೋಗ್ಯತೆ - ವೀಪ್ಸಾ- ಪದಾರ್ಥಾನತಿವೃತ್ತಿ- ಸಾದೃಶ್ಯಾನಿ ಇದು ನಾಲ್ಕು ಅರ್ಥಗಳು.


तथाहि भाष्यादिषु 'आद्युदात्तश्च' इत्यादिषु सूत्रेषु प्रकृतेः अन्तोदात्तत्वं शास्यते।

वैसे ही भाष्य आदि में 'आद्युदात्तश्‍च' इत्यादि सूत्रों में प्रकृति से अन्तोदात्त होने का विधान है।


ವಿಗ್ರಹ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಅದರ ಭೇದಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ.

विग्रहस्वरूपं तद्भेदान् च वर्णयत।


और उसके बाद येन विधिस्तदन्तस्य इस सूत्र से यहाँ तदन्तविधि होती है।

ततश्च येन विधिस्तदन्तस्य इति सूत्रेण अत्र तदन्तविधिः भवति।


ಗೋಷ್ಠಜಶಬ್ದಸ್ಯ ಇದು ಷಷ್ಠೀ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಮಧೇಯಸ್ಯ ಇದು ಕೂಡ ಷಷ್ಠೀ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ  .

वहाँ गोष्ठजस्य शब्द षष्ठी एकवचनान्त पद है, ब्राह्मणनामधेयस्य यह भी षष्ठी एकवचनान्त पद है।


ಇದರ ನಂತರ ಟೇಃ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಬಹುಯಜ್ವನ್ ಶಬ್ದದ "ಟೇಃ" ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅನ್ ಇದರ ಲೋಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

ततः परं टेः इति सूत्रेण बहुयज्वन् इति शब्दस्य टेः अन् इत्यस्य लोपे सति बहुयज्व् आ इति स्थितिः जायते।


मैं स्वयं आत्मा हूँ इसका ज्ञान होता है।

अहं स्वम् आत्मा इति ज्ञानम्।


एवम् ब्रह्मणः आकाशस्य, आकाशात् वायोः, वायोः तेजसः, तेजसः अपां, अदुभ्यः पृथिव्याः च सृष्टिः भवतीति क्रमः अनुसन्धेयः।

इस प्रकार से ब्रह्म से आकाश, आकाश से वायु, वायु से तेज,तेज से जल, जल से पृथ्वी, इस प्रकार का सृष्टि का क्रम मानना चाहिए।


काम्य कर्मों का फल स्वर्गादि होते हैं।

ಕಾರ್ಮಕರ್ಮಗಳ ಫಲಗಳು ಸ್ವರ್ಗಾದಿಗಳು.


8. अर्थवादः कः।

8. अर्थवाद क्या होता है?


ಯಾವ ಋಷಿಯು ಹಲವಾರು ಸ್ತುತಿಗಳಲ್ಲಿ ವೀರರಸವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಇಂದ್ರನ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.

कः ऋषिः अनेकासु स्तुतिषु वीररसम् आश्रित्य इन्द्रस्य वर्णनं कृतवान्?


ಆದರು ಅಜ್ಞಾನವು ಭಾವರೂಪವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

यद्यपि अज्ञानं भावरूपं भवति ।


कदाचित् जो आवश्यक होता है वह ही मुख्य कर्म होने योग्य होता है।

ಯಾವಾಗಲಾದರೂ ಏನಾದರೂ ಆವಶ್ಯಕವಾದರೆ ಅದೇ ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಆಗಬಹುದು.


ಅನುದಾತ್ತಮ್ ಇದು ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ.

अनुदात्तम् यह प्रथमा एकवचनान्त पद है।


ಯದ್ಬಂಹಿಷ್ಠಂ ನಾತಿವಿಧೇ.. ಎಂಬ ಮಂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿ.

यद्बंहिष्ठं नातिविधे... इत्यादिमन्त्रं व्याख्यात।


ಪತ್ಸುತಃ ಶೇತೆ ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಕ್ವಿಪಿ ಪತ್ಸುತಃ ಶೀಃ ಎಂಬ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

पत्सुतः शेते इस अर्थ में क्विप करने पर पत्सुतःशीः यह रूप है।


ಭಗವಾನ್ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರರು ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ - ಇದಂ ತು ಜ್ಞೇಯಮತೀಂದ್ರಿಯತ್ವೇನಮಶಬ್ದೈಕಪ್ರಮಾಣಗಮ್ಯತ್ವಾತ್ ನ ಘಟಾದಿವತ್ ಉಭಯಬುದ್ಧ್ಯನುಗತಪ್ರತ್ಯಯವಿಷಯಮಿತ್ಯತೋ ನ ಸತ್ ತನ್ನಾಸತ್" ಹೆಳಲಾಗಿದೆ. ಎಂದು.

भगवता शङ्कराचार्येणापि श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये उक्तम् “इदं तु ज्ञेयमतीन्द्रियत्वेनम शब्दैकप्रमाणगम्यत्वात् न घटादिवत् उभयबुद्ध्यनुगतप्रत्ययविषयमित्यतो 'न सत् तन्नासत्” इत्युच्यते” इति।


विष्णुशब्दः विष्-धातोः निष्पद्यते यस्य अर्थो भवति व्यापनशीलः इति।

ವಿಷ್ಣು ಎಂಬ ಪದವು ವಿಷ್ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಬಂದದ್ದು, ಇದರ ಅರ್ಥ ವ್ಯಾಪಕ ಎಂದು.


देववाणी और वेदवाणी संस्कृत है।

ದೇವವಾಣಿ ಮತ್ತು ವೇದವಾಣಿ ಸಂಸ್ಕೃತವೇ ಆಗಿದೆ.


ವಿವೃಕ್ಣಾ - ವಿಪೂರ್ವಕ ವ್ರಸ್ಚ್ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಕ್ತಪ್ರತ್ಯಯ ಹಾಕಿದಾಗ ವಿವೃಕ್ಣ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

विवृक्णा -विपूर्वक व्रश्च्धातु से क्तप्रत्यय करने पर विवृक्ण यह रुप बनता है।


उपकृष्णम् यह रूप  सिद्धि कीजिये।

ಉಪಕೃಷ್ಣಂ ಇದರ ರೂಪವನ್ನು ಸಿದ್ಧಿಸಿ.


ಸಮಾಸ ವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ಯತಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

वृत्तिषु अन्यतमः भवति समासः।


ಸೂರ್ಯನು ಅಗ್ನಿಯ ಅನ್ಯ ಮೂರ್ತಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿಯಾಗಿದೆ.

सूर्य भी अग्नि का अन्य मूर्ति रूप में कीर्ति है।


೧. ಮನನವೇ ಶೃತ ಅದ್ವಿತೀಯ ವಸ್ತುವಿನ ವೇದಾಂತಗುಣ ಯುಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಅನವರತ ಅನುಚಿಂತನೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.

६०. मननं हि श्रुतस्य अद्वितीयवस्तुनः वेदान्तानुगुणयुक्तिभिः अनवरतम् अनुचिन्तनम्।


ವೇದತ್ರಯೀ ಎಲ್ಲಿ ಅಲೌಕಿಕ ಫಲವನ್ನು ನೀಡುವವನು, ಅಲ್ಲಿ ಅಥರ್ವವೇದದ ಲೌಕಿಕ ಫಲವನ್ನು ನೀಡುವವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

वेदत्रयी यत्र अलौकिकफलदाता अस्ति तत्र अथर्ववेदः लौकिकफलदाता अस्ति।


ಮನುಷ್ಯ ಸುಖದಲ್ಲಿ ಮಗ್ನನಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

मनुष्य सुख में लिप्त रहना चाहता है।


और ये अनुदात्त है।

ಇವುಗಳೆಲ್ಲ ಅನುದಾತ್ತಸ್ವರವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.


स्वपदविग्रहः अस्वपदविग्रहः इति भेदेनापि विग्रहः द्विविधः।

ಸ್ವಪದವಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ಅಸ್ವಪದ ವಿಗ್ರಹ ಎಂಬ ಭೇದಗಳಿಂದ ವಿಗ್ರಹವು ಎರಡು ಪ್ರಕಾರವಾದವುದಾಗಿರುತ್ತದೆ.


ಅಗ್ನಿಃ ಈ ಅತಿಂಙಂತದ ನಂತರದಲ್ಲಿರುವ ತಿಂಙಂತ ಈಳೆ ಈ ಪದವಿರುತ್ತದೆ.

अग्निः इति अतिङन्तात् परं तिङन्तम् ईळे इति पदं वर्तते।


ಆ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳಿಗೆ ಕೆಲವು ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಪೂರ್ತಿ ಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕಲ್ಪ ಸೂತ್ರಗಳ ರಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

उन आवश्यकता को ही कम शब्दों के द्वारा पूरा करने के लिए कल्प सूत्रों की रचना हुई।


एकाचः इति पदस्य विशेष्यरूपेण शब्दस्य इति षष्ठ्येकवचनान्तं पदमत्र योज्यते।

ಏಕಾಚಃ ಈ ಪದದ ವಿಶೇಷ್ಯರೂಪದಿಂದ ಶಬ್ದಸ್ಯ ಈ ಷಷ್ಠೀ ಏಕವಚನಾಂತಪದವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ.


“उपमानानि सामान्यवचनैः'' इस सूत्र का क्या अर्थ है?

"उपमानानि सामान्यवचनैः" इति सूत्रस्यार्थः कः।


विशेष- कर्मधारय समास में ही इस सूत्र से प्रकृतिस्वर का विधान है।

विशेषः- कर्मधारयसमासे एव अनेन सूत्रेण प्रकृतिस्वरः विधीयते।


स्यान्तस्योपोत्तमं च॥

ಸ್ಯಾಂತಸ್ಯೋಪೋತ್ತಮಂ ಚ || (ವಾ. 653)


याग के समय एक पुरोडाश को यज्ञाग्नि में आहुत किया जाता है।

यागसमये एकः पुरोडाशः यज्ञाग्नौ आहूयते।


ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ - ಹಿ ಯುಕ್ತವಾದ ಸಾಕಾಂಕ್ಷೆಯು ಅನೇಕ ತಿಙಂತಗಳಿಗೆ ಅನುದಾತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

सूत्र का अर्थ - हि से युक्त साकाङ्क्ष अनेक तिङन्त को भी अनुदात्त नहीं होता है, छन्द में।


ಈ ವಿಕಲ್ಪದ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಆಗುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ನಿಯಮಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

इस विभाषा की प्रवृत्ति में वैसे कोई भी निर्दिष्ट नियम नहीं है।


उस प्रकार का मेरा मन शान्तसङ्कल्प वाला हो।

तादृशं मे मनः शान्तसङ्कल्पमस्तु।


3. मिलित सुक्ष्मभूतों के कार्यो कों संक्षेप में लिखिए?

३. मिलितानां सूक्ष्मभूतानां कार्याणि संक्षेपेण लिखत।


इत्येषां विषयाणाम् उपपादनं ब्राह्मणसाहित्ये कृतम् अस्ति।

इन विषयों की विवेचना ब्राह्मण साहित्य में की है।


यत् कृतकं तदनित्यम् यह नियम होता है।

यत् कृतकं तदनित्यम् इति नियमः।


ऋन्नेभ्यः यह पञ्चमी बहुवचनान्त पद है।

ऋन्नेभ्यः इति पञ्चमीबहुवचनान्तं पदम्।


ಆ ವೇದ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಯಜ್ಞ ನಿರ್ವಾಹಕವಾಗುವುದರಿಂದಾಗಿ ಋಕ್ ಯಜು ಮತ್ತು ಸಾಮ ಮೂರು ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ.

वे वेद प्रयोग भेद से यज्ञ निर्वाहक होने से ऋक् यजु और साम तीनों भिन्न है।


कात्यायन मुनि के नाम से प्रख्यात ऋग यजुर्वेद परिशिष्ट में पहले बताये तथ्य को स्वीकार किया हे - “छन्दो भूतमिदं सर्व वाडऱमयं स्याद् विजानतः।

कात्यायनमुनेः नाम्ना प्रख्यातं ऋग्यजुष-परिशिष्टं पूर्वोक्तं तथ्यं स्वीकरोति - “छन्दोभूतमिदं सर्वं वाङ्गयं स्याद् विजानतः।


ಸಚಕ್ರಮ್, ಸಸಖಿ, ಸಾಗ್ನಿ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಈ ಸೂತ್ರದ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.

सचक्रम्, ससखि, साग्नि इत्यादिकमेतस्य सूत्रस्योदाहरणम्।


वैदिकयागः प्रकृतिविकृतिभेदेन द्विविधः।

वैदिक याग प्रकृति और विकृति के भेद से दो प्रकार के हैं।


8 ध्यानयोग के बहिरङ्ग साधन कौन-से होते हैं?

8 ध्यानयोगस्य बहिरङ्गं साधनम् किम्।


11 मनः न इन्द्रियम् इत्यत्र सिद्धानिनां मतं लिखत।

೧೧. ಮನವು ಇಂದ್ರಿಯವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಇಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಾಂತಿಗಳ ಮತವನ್ನು ಬರೆಯಿರಿ.


ಅಲ್ಲಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಜೋಡಿಸಿದಾಗ ವಿಭಕ್ತಿವಿಧಾನವಾಗಿ "ಚಿಕೀರ್ಷಕಃ" ಎಂಬ ರೂಪವು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ततः सर्वसंयोगे विभक्त्यादिकार्ये चिकीर्षक इति रूपं सिध्यति।


ಕಾರಣಾಭಾದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಭಾವವು.

कारणाभावे कार्याभावात्।


६. अपसः इत्यत्र इष्ठाभावेपि कथं विनः लुक्?

6. अपसः यहाँ पर इष्ठ के अभाव होने पर भी विन का लुक् कैसे हुआ?


ವಿಶೇಷಾಂಶ - ’ಅಗ್ನಿಮ್ ಈಳೇ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಉದಾತ್ತ-ಇಕಾರ ಅನುದಾತ್ತ-ಈಕಾರಗಳ ನಡುವೆ ಮಕಾರ ಇರುವುದರಿಂದ ಹೇಗೆ ಇಕಾರದ ಮುಂದಿರುವ ಈಕಾರಕ್ಕೆ ಸ್ವರಿತಸ್ವರವು ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕೇಳಿದರೆ, "ಸ್ವರವಿಧೌ ವ್ಯಂಜನಮವಿದ್ಯಮಾನವತ್" ಎಂಬ ಪರಿಭಾಷೆಯ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮಕಾರ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅದು ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಧ್ಯ ಮಕಾರ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸ್ವರಿತಸ್ವರವು ಆಗುತ್ತದೆ.

विशेषः- ननु अत्र अग्निम् ईळे इत्यत्र उदात्तानुदात्तयोः (इकार-ईकारयोः) मध्ये मकारस्य विद्यमानत्वात् कथम् इकारात्परस्य ईकारस्य स्वरितस्वरः इति चेद् उच्यते, स्वरविधौ व्यञ्जनमविद्यमानवद् इति परिभाषया अत्र मकारस्य विद्यमानत्वेऽपि स्वरविधित्वात् तन्नास्ति इति गृह्यते तेन अत्र मकारेण व्यवधानाभावात् न स्वरितत्वबाधः इति।


ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಈ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ, ಸುಮಂತು ಈ ವೇದದ ಪ್ರಧಾನ ಪ್ರಚಾರಕರಾಗಿದ್ದರು.

भागवते अस्य महति चर्चा अस्ति यत् सुमन्तुः अभिचारप्रधानस्य अस्य वेदस्य मुख्यप्रचारकः आसीत्।


ಆದ್ದರಿಂದ ಯೂಪದಾರು ಇಲ್ಲಿ ಸಮಾಸವಾಗಿದ್ದರು ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ಯೂಪಶಬ್ದವು ಆದ್ಯುದಾತ್ತವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.

अतः यूपदारु यहाँ समास के होने पर भी प्रकृत सूत्र से यूप शब्द आद्युदात्त ही रहता है।


ಆದ್ದರಿಂದ ಇದರ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

इसलिए इसका त्याग नहीं किया जा सकता है।


तेन दामन् आ इति स्थितिः जायते।

ಅದರಿಂದ ದಾಮನ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯು ಆಗುತ್ತದೆ.


ಉತ್ತರಪದಾರ್ಥವು ಯಾವುದರರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆಯೋ ಅದು ಉತ್ತರ ಪದಾರ್ಥ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

उत्तरपदार्थ प्रधान है जिसमें वह उत्तरपदार्थप्रधान।


विष्णु ङसु अनु यह लौकिक विग्रह है।

ವಿಷ್ಣು ಜ್ಞಸ್ ಅನು ಇದು ಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹವಾಗಿದೆ.


अतः वर्तमानार्थकस्य क्तस्य योगे "क्तस्य च वर्तमाने" इत्यनेन राजन्शब्दात् षष्ठीविभक्तौ राज्ञाम् इति रूपम्।

ಆದ್ದರಿಂದ ವರ್ತಮಾನ ಅರ್ಥಕದ ಕ್ತ ಪ್ರತ್ಯಯದ ಯೋಗದಲ್ಲಿ "ಕ್ತಸ್ಯ ಚ ವರ್ತಮಾನೆ" ಇದರಿಂದ ರಾಜನ್ ಶಬ್ದದಿಂದ ಷಷ್ಠೀ ವಿಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಞಾಮ್ ಎಂಬ ರೂಪವು ಆಯಿತು.


ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಪಾಣಿನೀಯ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ವಿಧಿ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.

सूत्रार्थ-पाणिनीय सूत्रों में विधि सूत्र है।


मृत्यु को भगाने के लिए विशिष्ट याग का वर्णन कहाँ पर है?

मृत्योः अपसारणाय विशिष्टयागस्य वर्णनं कुत्र अस्ति?


भोजनाय धनाय भोगाय वा कम् इत्ययं ' शिशिरं जीवनाय कम्' इतिवद् पादपूरणः ( निरु . १ . १० ) ।

ಭೋಜನಕ್ಕಾಗಿ, ಧನಕ್ಕಾಗಿ ಅಥವಾ ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ 'ಶಿಶಿರ ಜೀವನಾಯ ಕಮ್' ಇತಿವದ್ ಪಾದಪೂರಣಃ (ನಿರು. ೧.೧೦).


ಮಾಯಿನಾಮ್ - ಮಾಯಾಶಬ್ದದಿಂದ ತದಸ್ಯಾಸ್ತಿ ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇನಿ ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಮಾಯಿನ್ ಇದು ಆಗಿದೆ ಅದರ ಷಷ್ಠೀಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಮಾಯಿನಾಮ್.

मायिनाम् - मायाशब्द से तदस्यास्ती इस अर्थ में इनिप्रत्यय करने पर मायिन् यह हुआ उसका षष्ठीबहुवचन में मायिनाम्।


सरलार्थ - इस मन्त्र में कभी-कभी पासे अंकुश के समान चुभने वाले, हृदय को टुकड़े ठुकडे करने वाले एवं गरम पदार्थ के समान जलाने वाले बन जाते है, पासे जीतने वाले जुआरी के लिए पुत्र जन्म के समान आनंदाता एवं मधु से लिपटे ही लगते है, पर हारने वाले की तो जान निकाल लेते है।

सरलार्थः - अस्मिन् मन्त्रे उच्यते यत् अक्षाः अवश्यमेव अङ्कुशिनः इव अर्थात् यथा अङ्कुशिनः हस्तिनः शासनं कुर्वन्ति तथा अक्षाः अपि कितवस्य शासनं कुर्वन्ति, नितोदिनः इव अर्थात् यथा नितोदिनः अश्वं परिचालयन्ति तथैव अक्षाः अपि कितवान् परिचालयन्ति , विनाशिनः , सन्तापदाः अर्थात् कितवैः स्वपरिवाराय कष्टं अक्षाय प्रदीयते , पुत्रतुल्यधनदाः , विजयिनं पुनः हननकारिणः इव सन्ति ।


सूत्र की व्याख्या- यह विधिसूत्र है।

ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಇದು ವಿಧಿ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.


सूत्रव्याख्या- विधिसूत्रमिदम्।

सूत्र की व्याख्या- यह विधिसूत्र है।


ಋಗ್ವೇದದ ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ವೀರರಸದ ಬಗ್ಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ऋङ्गन्त्रेषु इन्द्रस्तुतौ वीररसस्य सम्यग् अभिव्यक्तिः जाता।


ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದಿರುವ ’ಷಟ್’ ಎಂಬ ಪದವು ಸಂಬೊಧನವಿಭಕ್ತ್ಯಂತದಲ್ಲಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಆಮಂತ್ರಿತಸಂಜ್ಞಕವಾಗಿದೆ.

वहाँ विद्यमान षट् इस पद को भी सम्बोधन विभक्त्यन्त होने से आमन्त्रित है।


ಸೂತ್ರದ ವಿವರಣೆ - ಇದು ಸಂಜ್ಞಾ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.

सूत्र व्याख्या-यह संज्ञा सूत्र है।


ಇದರ ನಂತರ ನ ಲೋಪಃ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಾಂತಸ್ಯ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಯುವನ್ ಶಬ್ದದ ನಕಾರ ಲೋಪವಾಗುತ್ತದೆ.

ततः परं नलोपः प्रातिपदिकस्य इति सूत्रेण युवन् इति शब्दस्य नकारस्य लोपः भवति।


हे श्रद्धे अस्मिन् लोके अस्मान् श्रद्धावतः कुरु।

हे श्रद्धा इस लोक में हमे श्रद्धा से युक्त बनाओ।


अस्मात् कारणात् अथर्ववेदस्य 'क्षत्रवेदः' इत्यपि अपरं नाम भवति।

ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿಯೇ ಅಥರ್ವ ವೇದವನ್ನು "ಕ್ಷತ್ರವೇದ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.


इयं च मुखदिभ्यो ब्राह्मणादीनामुत्पत्तिर्यजुःसंहितायां सप्तमकाण्डे 'स मुखतस्रिवृतं निरमिमीत '(तै०स० ७.१.१.४) इत्यादौ विस्पष्टमाम्नाता।

और इस प्रकार से ये मुखदियों से ब्राह्मणादि की उत्पत्ति यजुःसंहिता में सप्तमकाण्ड में 'स मुखतस्रिवृतं निरमिमीत'(तै०स० ७. १.१.४) स्पष्टरूप से बताया गया है।


इसलिए सुषुप्ति में जगत को प्रतीति नहीं होती हे।

सुषुप्तौ मनोभावात् जगतः प्रतीतिरेव नास्ति।


ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತಲೇ ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಸ್ವಾಮಿಯಾದರು.

उत्पन्न होते ही जगत के स्वामी हो गये।


ಅದನ್ನು ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ಜ್ಞಂತ ಅಭಿಭಂಜತೀ ಇದರಿಂದ ಷಷ್ಠೀ ಬಹುವಚನದ ವಿವಕ್ಷಾದಲ್ಲಿ ವಿಹಿತವಾದ ನುಡ್ ಆಗಮದ ಜೊತೆಗಿರುವ ಆಮ್ ಪ್ರತ್ಯಯದ ಆಕಾರವನ್ನು ಉದಾತ್ತವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

उसको प्रकृत सूत्र से ङ्यन्त अभिभञ्‌जती इससे षष्ठी बहुवचन की विवक्षा में विहित नुड् आगम सहित आम् प्रत्यय का आकार को उदात्त होता है।


और इस प्रकार यहाँ पद का अन्वय होता है - अथ प्राक् शकटे: आदिः अधिक्रियते इति।

एवञ्च अत्र पदान्वयः भवति- अथ प्राक् शकटेः आदिः अधिक्रियते इति।


कतरकतमौ यह प्रथमान्त समस्त पद है।

ಕತರಕತಮೌ ಎಂಬುದು ಪ್ರಥಮಾಂತ ಸಮಸ್ತ ಪದವಾಗಿದೆ.


सत्यमेव उक्तम् अस्य महिम्नि - वेदस्य निर्मलं चक्षुः ज्योतिःशास्त्रमकल्मषम्।

सत्य है इसकी महिमा के वर्णन में कहा गया है - “वेदस्य निर्मलं चक्षुः ज्योतिःशास्त्रमकल्मषम्।


भागवत में इसकी विशाल चर्चा है की सुमन्तु इस अभिचार प्रधान वेद के मुख्य प्रचारक थे।

ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಇದರ ವಿಶಾಲ ಚರ್ಚೆಯಾಗಿದೆ ಸುಮಂತುವಿನ ಈ ಅಭಿಚಾರ ಪ್ರಧಾನ ವೇದದ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಚಾರಕರಾಗಿದ್ದರು.


ಈ ಸೂತ್ರವು ತದ್ಧಿತ ಕಿತ್ ಪ್ರತ್ಯಯಾಂತದ ಶಬ್ದದ ಅಂತ್ಯ ಸ್ವರವನ್ನು ಉದಾತ್ತವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ .

इस सूत्र से तद्धित कित्प्रत्ययान्त शब्द के अन्त्य स्वर को उदात्त करने का विधान है।


28. गेहादि में अहंता तथा ममता को उत्पादन कौन करता है?

२८. गेहादिषु च अहन्तां ममतां च उत्पदयति कः?


दोनों पक्षियों का स्वभाव समान नहीं है।

पक्षिद्वयस्य स्वभावः समानः नास्ति।


और वह “क' शब्द से भी जाना जाता है।

ಮತ್ತು ಅದು "ಕ" ಶಬ್ದದಿಂದಲೂ ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.


अथ सर्वमेव पूर्वकृतं दुरितं प्रसूतफलमेव इति मन्यते भवान् ।

इस प्रकार से यदि आप सब कुछ पूर्वकृत दुरित को प्रसूतफल ही मानते है।


तथाहि संशयाविरोधिनिश्चयात्मकं ज्ञानं विधिवद्वेदाध्ययनेन सम्पादनीयम्।

ಹಾಗೆಯೇ ಸಂಶಯಾವಿರೋಧಿನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಕವಾದ ಜ್ಞಾನವು ವಿಧಿವದ್ವೇದಾಧ್ಯಯನನಿಂದ ಸಂಪಾದಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.


जन्मनाशरहितं भवति।

जन्मनाश रहित होता है।


ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳು ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾಗಿರುತ್ತವೆ.

प्रायः दशसहस्रं रश्मयः समवेततया तस्मिन् स्थले अवतिष्ठन्ते।


ಶಾಂಜ್ಞರವಾದಯಃ ಚ ಅಜ್ಞ್ ಚ (ಶಾಂಜ್ಞರವಾದಿಕ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞ್)  ಶಾಂಜ್ಞರವಾದಜ್ಞ್, ಅದರಿಂದ ಶಾಂಜ್ಞರವಾದ್ಯಾಃ.

शार्ङ्गरवादयः च अञ् च (शार्ङ्गरवादिक और अञ) शार्ङ्गरवाद्यञ्,  उससे शार्ङ्गरवाद्यअः।


तेन दत्तानि उत्तराणि अपि प्रश्नोपनिषदि सुरक्षितानि सन्ति।

उनके द्वारा दिए उत्तरों भी प्रश्‍नोपनिषद् में सुरक्षित है।


दिन मात्र में ही समाप्त सवन को “एकाहः' कहते है।

दिनमात्रमेव समाप्य सवनम् 'एकाहः' इति कथ्यते।


"ಅಭ್ಯಸ್ತಾನಾಮಾದಿಃ" ಎನ್ನುವ ಸೂತ್ರದಿಂದ 'ಅಭ್ಯಸ್ತಾನಾಮ್' ಎಂಬ ಷಷ್ಠೀ ಬಹುವಚನಾಂತಪದದ ಅನುವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

अभ्यस्तानामादिः  इस सूत्र से अभ्यस्तानाम् इस षष्ठी बहुवचनान्त पद की यहाँ अनुवृति आ रही है।


अविनश्वर ब्रह्मलोक को कहते है।

अविनश्वरं ब्रह्मलोकमित्यर्थः।


अन्यो लौकिको बन्धुस्तु न बन्धुः।

अन्य लौकिक बन्धु बन्धु नहीं होते हैं।


सामान्यम् उक्तवन्तः इति  सामान्यवचनाः

ಸಾಮಾನ್ಯರು ಹೇಳಿದರೆಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಚನವೆಂದಾಗಿದೆ.


अतः अद्वैततत्त्वम् उपपन्नं भवति।

इसलिए अद्वैततत्व उपपन्न होता है।


ಕಾಮ್ಯಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ನಿತ್ಯವೂ ಕೂಡ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿಗಳು ತಂತ್ರದಿಂದಲೇ ಅನುಷ್ಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

कहीं पर तो काम्य अग्निहोत्रादि का अनुष्ठान करने पर नित्यकर्मों का भी अग्निहोत्रादि तन्त्र के द्वारा अनुष्ठान हो जाता है।


वेद द्वारा बताये गये उपाय प्रत्यक्ष और अनुमानप्रमाण से अगम्य है।

ವೇದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿರುವ ಉಪಾಯವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಅನುಮಾನ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಅಗಮ್ಯವಾಗಿದೆ.


वेदान्तशास्त्रस्य प्रयोजनम् हि  जीवब्रह्मैक्यरूपप्रमेयविषयकस्य अज्ञानस्य निवृत्तिः स्वस्वरूपानन्दावाप्तेश्च इति।

ವೇದಾಂತಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಯೋಜನವೇ ಜೀವಬ್ರಹ್ಮಗಳ ಐಕ್ಯರೂಪಪ್ರಮೇಯವಿಷಯಕದ ಅಜ್ಞಾನದ ನಿವೃತ್ತಿಯು ಸ್ವಸ್ವರೂಪಾನಂದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಎಂದು.


देव शब्द से तल् प्रत्यय करने पर देवता बनता है।

ದೇವ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ತಲ್-ಪ್ರತ್ಯಯ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ದೇವತಾ ರೂಪವಾಗುವುದು.


"अक्ष्णोऽदर्शनात्" इस सूत्र से क्या विधान है?

ಅಕ್ಷ್ಣೋಽದರ್ಶನಾತ್" ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಯಾವ ವಿಧಾನವಿದೆ?


यहाँ कुरुक्षेत्र का और खाण्डव का वर्णन भौगोलिक स्थित्ति के अनुसार से ही है।

अत्र कुरुक्षेत्रस्य खाण्डवस्य च वर्णनं भौगोलिकस्थितेः अनुसारेण एवाऽस्ति।


और उनका विवरण इस अध्याय में करते है।

ಮತ್ತು ಅದರ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.


ನಮ್ಮ ಪಾಲಕ, ಪ್ರಾಣವನ್ನು ನೀಡುವ ನೀನು ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಮೋಡಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಬಾ.

अस्माकं पालकः , प्राणदः त्वं जलं प्रयच्छन् गर्जनं कुर्वता मेघेन सह आगच्छ ।


ಸತ್ಯ ಅಸತ್ಯದಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿ ಫಲವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ ಈ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ.

सत्यझूठ से रहित फल को अवश्य देता है यह अर्थ है।


इस प्रकार से बार-बार शिशु को लाना दमन या दम कहलाता है।

इत्थम् गतस्य शिशोः आनयनम् दमनम् दमः वा कथयितुम् शक्यते।


ಉದಾತ್ತಲೋಪಃ ಇದು ಪ್ರಥಮಾಂತ ಸಮಸ್ತ ಪದವಾಗಿದೆ.

उदात्तलोपः यह प्रथमान्त समस्त पद है।


सुषुप्ति में मन के विलय होने से मन होता ही नहीं है।

ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನ ನಾಶದಿಂದ ವಿಷವು ಇಲ್ಲ.


ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರವನ್ನು ಜಾಗೃತಗೋಳಿಸಿ ಸ್ಥೂಲಶರೀರವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಭಾಸಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

सूक्ष्मशरीरम् जाग्रति स्थूलशरीरं सम्यगवभासेत्युक्तम्।


ಈ ಸೂಕ್ತದ ಆದಿ ಶ್ರುತಿಯು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಯುಕ್ತೀವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಅದು ಹೇಗೆ ಮೂರು ಪಾದಗಳಿಂದ ಇಡೀ ವಿಶ್ವವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿತು, ಸಜ್ಜನರಿಗೆ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿತು ಇತ್ಯಾದಿ.

अस्य सूक्तस्य आदावेव श्रुतिः प्रतिजानीते यद् शीघ्रमेव महद्गतियुक्तस्य विष्णोः वीरत्वपूर्णं कार्य वर्णयामि, कथं स पादत्रयगमनेन समग्रं विश्वं व्याप्तवान्, सज्जनानां कृते उच्चस्थानं निर्मितवान् इत्यादिकञ्च वक्ष्यामि इति।


ग्रन्थ को कोई भी पढ़ता है, शाब्दिक अर्थ भी जानता है।

ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಯಾರು ಬೇಕಾರೂ ಓದಬಹುದು, ಶಬ್ದಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು.


ಯಾವುದರ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಗಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಉದ್ಭವವಾಯಿತು.

केषां प्रतिपादनाय ब्राह्मणसाहित्यस्योद्भवः।


ಪ್ರಾಣಾಪಾನವ್ಯಾನೋದಾನಸಮಾನಗಳು ಐದು ವಾಯುಗಳು.

प्राण, अपान, व्यान, उदान तथा समान पाँच वायु होती है।


अनेन सूत्रेण तृतीयातत्पुरुषसमासो भवति।

ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ತೃತೀಯಾ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.


ಅಶ್ವನತ್ - ಅಶ್ - ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲೇಟ್ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವನತ್ ಈ ರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ.

अश्वनत् - अश् - धातु से लेट् प्रथमपुरुष एकवचन में अश्वनत् यह रूप बनता है।


शिक्षा शास्त्र के कुछ ग्रन्थों का निर्देश कीजिए।

ಶಿಕ್ಷಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಕೆಲವು ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿ.


14. आत्मा के चार पैर कौन-कौन से है?

೧೪. ಆತ್ಮದ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳು ಯಾವುವು ?


ಈ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಸುಮಂತನ ಇಬ್ಬರು ಶಿಷ್ಯರ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ- ಪಥ್ಯ ಮತ್ತು ದೇವದರ್ಶ.

इस पुराण में सुमन्तु के ही दो शिष्यों का वर्णन कहा पथ्य और देवदर्श है।


"ಪ್ರಾಕ್ಕಡಾರಾತ್ಸಮಾಸಃ""ಸಹಸುಪಾ""ತತ್ಪುರುಷಃ" "ವಿಭಾಷಾ" ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಅಧಿಕೃತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.

“प्राक्कडारात्समासः''' “ सहसुपा'' “तत्पुरुषः” “विभाषा” ये चार प्रकार के सूत्र अधिकृत किये गये हैं।


काव्यात्मकशैली अनेक स्थानों पर वेद में प्राप्त होती है।

ಕಾವ್ಯಾತ್ಮಶೈಲೀ ಅನೇಕ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ವೇದದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.


ಸ್ಥೂಲವಿಷಯಗಳು ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಷಯಗಳು ಇಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ವಿಷಯಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯೇ ಇಲ್ಲ.

इसमें स्थूलविषय तथा सूक्ष्म विषय नहीं होते है तथा विषयों का भान भी नहीं होता है।


विभृथः- भृ-धातोः परस्मैपदे लट्-लकारे मध्यमपुरुषद्विवचने विभृथः इति रूपम्।

ವಿಭೃಥಃ- ಭೃ ಧಾತುವಿಗೆ ಪರಸ್ಮೈಪದೀ ಲಟ್-ಲಕಾರ ಮಧ್ಯಮಪುರುಷ ದ್ವಿವಚನದಲ್ಲಿ ವಿಭೃಥಃ ಎಂದು ರೂಪವು.


यथा ब्रह्मविद्याविधिश्रुत्या आत्मनि अवगते देहादिसङ्काते अहंप्रत्ययः बाध्यते|

ಹೇಗೆ ಬ್ರಹ್ಮವಿಧಿ ಶೃತಿಯಿಂದ ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಅವಗತವಾದಾಗ ದೇಹಾದಿಸಂಘಾತದಲ್ಲಿ ಅಹಂ ಪ್ರತ್ಯಯವು ಬಾಧಿತವಾಗುತ್ತದೆ.


ಮನಸ್ಸಿನ ಕಲ್ಪನೆಯ ಸಂಸಾರದ ವಾಸ್ತವಿಕತೆಯು ಸ್ವಪ್ನದಂತೆ ಇಲ್ಲ.

मन कल्पित संसार की वास्तविकता नहीं होती हे स्वप्न के समान ही।


(१.२२) "नपुंसकादन्यतरस्याम्" सूत्रार्थः - नपुंसकाद् अन्नन्ताद् अव्ययीभावात् परः समासान्तः तद्धितसंज्ञकः टच्प्रत्ययः विकल्पेन भवति।

(೧.೨೨) "ನಪುಂಸಕಾದನ್ಯತರಸ್ಯಾಮ್" ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ - ನಪುಂಸಕದ ಅನ್ನಂತದ ಅವ್ಯಯೀಭಾವದಿಂದ ನಂತರ ಬರುವ ಸಮಾಸಾಂತದ ತದ್ಧಿತ ಸಂಜ್ಞಕ ಟಚ್ ಪ್ರತ್ಯಯವು ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.


ಪ್ರಜಾಪತಿಯೇ ಪೃಥ್ವೀಲೋಕ ಮತ್ತು ದ್ಯುಲೋಕದ ರಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

प्रजापति ही पृथिवीलोक और द्युलोक की रचना करता है।


अस्मिन् सूत्रे चत्वारि पदानि सन्ति।

ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪದಗಳಿವೆ.


न अनुदात्तम् इति पदद्वयमनुवर्तते।

ನ ಅನುದಾತ್ತಮ್ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಅನುವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ.


यहाँ सूत्र में स्त्रियाम् यह अधिकार आ रहा है।

अत्र सूत्रे स्त्रियाम् इति अधिकारः आगच्छति।


ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಭೂತ, ವರ್ತಮಾನ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯ ಇದರ ಜ್ಞಾನವು ಆಗುತ್ತದೆ.

मन के द्वारा भूत, वर्तमान और भविष्य का ज्ञान होता है।


ಪ್ರಶಾಂತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಶಮಗುಣಯುಕ್ತವಾದ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನಿಗೆ, ದಮಗುಣಯುಕ್ತವಾದ ಮನಸ್ಸಿನ ಶುದ್ಧತೆಯು ಹೇಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮತ್ತು ಗುರುವಿನಿಂದ ಹೇಳಿದ ಹಾಗೆ ಮಾಡುವವರು ಅಧಿಕಾರೀ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು.

प्रशान्तचित्तवाला, शमगुणयुक्त, जितेन्द्रिय,दमगुण युक्त, शुद्ध चित्ताला, गुरु तथा शास्त्र के द्वारा जिस प्रकार से कहा गया है उसका पूर्ण रूप से जो आचरण वाला अधिकारी कहलाता है।


स्वस्वरूपाज्ञाननाशाय मुमुक्षुणा श्रवणं मननं निदिध्यासनं च समाचरणीयानि।

ಸ್ವಸ್ವರೂಪದ ಅಜ್ಞಾನ ನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಮುಮುಕ್ಷುಗಳಿಂದ ಶ್ರವಣ ಮನನ ನಿಧಿಧ್ಯಾಸನ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಕು.


और उससे यह सूत्र जहाँ कार्य करता है, वहाँ आद्युदात्तश्च इस सामान्य सूत्र की प्रवृति नहीं होती है।

ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಈ ಸೂತ್ರವು ಎಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಆದ್ಯುದಾತ್ತಶ್ಚ ಈ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸೂತ್ರದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.


जीवः परमात्मनः न अंशः अस्ति।

ಜೀವವು ಪರಮಾತ್ಮನ ಅಂಶವಲ್ಲ.


एकाग्रता के अभाव में निदिध्यासन सम्भव नहीं होता है।

एकाग्रतायाः अभावे निदिध्यासनं न  सम्भवति।


इमं पाठं पठित्वा भवान् वैदिकवाङ्गयस्य विलक्षणताम् अधिगमिष्यति। वेदेषु रसस्य विधानं कथं भवति इति बोद्धुं शक्नुयात्। वैदिकानाम् ऋषीणां कवित्वविषये ज्ञास्यति। वेदे अलंकाराणाम् उपयोगः कथम् अस्ति इति अवगच्छेत्। वेदे सौन्दर्यपरिकल्पनं कथम् अस्ति तद्विषये ज्ञातुं समर्थः भवेत्। वेदस्य प्रामाण्यविषये जानीयात्।

ಈ ಪಠ್ಯವನ್ನು ಓದುವುದರಿಂದ ನೀವು ವೇದಗಳ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯ. ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ರಸಗಳ ವಿಧಾನವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದು. ವೈದಿಕಋಷಿಗಳ ಕವಿತ್ವದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯ. ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಅಲಂಕಾರಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವೇದದಲ್ಲಿ ಸೌಂದರ್ಯಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಹೇಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದು. ವೇದಪ್ರಾಮಾಣ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯ.


7 परम पुरुषार्थ क्या है?

೭. ಪರಮ ಪುರುಷಾರ್ಥವೆಂದರೆ ಏನು?


किञ्च निघण्टु-निरुक्तादि-ग्रन्थानाम् अनुशीलनेन ज्ञायते यत् कौरयाणपदस्य यास्केन कृतोऽर्थः कृतयानो भवति।

ಆದರೆ ನಿಘಂಟು-ನಿರುಕ್ತ ಆದಿ ಗ್ರಂಥಗಳ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ ತಿಳಿದುಬರುವುದೇನೆಂದರೆ ಕೌರಾಯಣ ಪದದ ಅರ್ಥ ಯಾಸ್ಕನಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು.


ವಿಶೇಷಾಂಶ - ’ಅಗ್ನಿಮ್ ಈಳೇ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಉದಾತ್ತ-ಇಕಾರ ಅನುದಾತ್ತ-ಈಕಾರಗಳ ನಡುವೆ ಮಕಾರ ಇರುವುದರಿಂದ ಹೇಗೆ ಇಕಾರದ ಮುಂದಿರುವ ಈಕಾರಕ್ಕೆ ಸ್ವರಿತಸ್ವರವು ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕೇಳಿದರೆ, "ಸ್ವರವಿಧೌ ವ್ಯಂಜನಮವಿದ್ಯಮಾನವತ್" ಎಂಬ ಪರಿಭಾಷೆಯ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮಕಾರ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅದು ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಧ್ಯ ಮಕಾರ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸ್ವರಿತಸ್ವರವು ಆಗುತ್ತದೆ.

'विशेष- यहाँ पर ` अग्निम् ईळे' उदात्त अनुदात्त के (इकार-ईकार के) मध्य में मकार की विद्यमानता होने से कैसे इकार से परे ईकार को स्वरित स्वर होता है इस प्रकार कहा है, (स्वरविधौ वेदाध्ययन ३४५ (पुसतक२) `` ( पुस्तक -१ ) व्यञज्जनमविद्यमानवद् ' इस परिभाषा से यहाँ मकार के विद्यमान होने पर भी स्वर विधि के नहीं होने से उसको ग्रहण नहीं करते है, उससे यहाँ मकार से व्यवधान का अभाव होने से स्वरित का कोई तोड नहीं है।


जीव उपाधि तन्त्र होता है।

ಉಪಾಧಿ ತಂತ್ರವು ಜೀವವಾಗುತ್ತದೆ.


शङ्कुलया खण्डः इति विग्रहे शङ्कलाखण्डः।

ಶಂಕುಲಯಾ ಖಂಡಃ ಎಂಬ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಶಂಕುಲಾಖಂಡಃ.


2 निदिध्यासन क्या होता है?

2. निदिध्यासनं किम्।


परं "सह सुपा" इति सूत्रस्य "इवेन सह समासो विभक्त्यलोपश्च" इति वार्तिकस्य केवलसमासविधायकस्य प्रतिपादनं जातम्।

परन्तु “सहसुपा' इस सूत्र का “इवेन सह समासो विभक्त्यज्ञोपश्च” इस वार्तिक का केवलसमासविधायक का प्रतिपादन हुआ।


जिस देव से पूर्व सभी देव अग्रणीरूप से उत्पन्न हुए।

यश्च देवेभ्यः पूर्वः सर्वदेवाग्रणीः जातः।


रथनाभि में जैसे आरे प्रतिष्ठित होते है वैसे ही मन ही सम्पूर्ण वेदराशि में प्रतिष्ठित है।

ರಥನಾಭಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಚಕ್ರಗಳು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ ವೇದರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದೆ.


उपनिषदों में भी अनेक अलङरऱकारों के दृष्टान्त प्राप्त होते है।

उपनिषत्सु अपि अनेकेषाम् अलङ्काराणां दृष्टान्ताः लभ्यन्ते।


ಬಭೂವ - ಭೂಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಿಟ್ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಇದೆ.

बभूव - भूधातोः लिटि प्रथमपुरुषैकवचने ।


उससे इस सूत्र का अर्थ होता है- स्वपादि धातुओं को और हिस्-धातु को इट् से भिन्न में अजादि लसार्वधातुक परे आदि उदात्त विकल्प से होता है।

तेन अस्य सूत्रस्य अर्थो भवति स्वपादीनां धातूनां हिंस्-धातोश्च इङ्भिन्ने अजादौ लसार्वधातुके परे आदिः उदात्तः वा भवति इति।


न उदात्तस्वरितोदम् अगार्ग्यकाश्यपगालवानाम् ये सूत्र में आये हुए पदच्छेद है।

ನ ಉದಾತ್ತಸ್ವರಿತೋದಯಮ್ ಅಗಾರ್ಗ್ಯಕಾಶ್ಯಪಗಾಲವಾನಾಮ್ ಎಂದು ಸೂತ್ರದ ಪದವಿಭಾಗ.


यह इसका भावहे यहाँ उपमावाचक और लुप्तोपमालङ्कार।

ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮಾಲಂಕಾರವಿದೆ ಮತ್ತು ಲುಪ್ತೋಪಮಾಲಂಕಾರವಿದೆ ಎಂದರ್ಥ.


इस प्रकार से मन की शुद्धि को सम्पादित करके वह प्रसन्न चित्त होकर के संसार से मुक्त हो जाता है।

एवं मनसः शुद्धिं सम्पाद्य प्रशान्तचित्तः सन् संसारात् मुक्तो भवेत्।


दिक् च संख्या च दिक्संख्ये इसमें इतरेतरयोग द्वन्द समास है।

दिक् च संख्या च दिक्संख्ये इति इतरेतरयोगद्वन्द्वः।


जातोऽपि स एव जनिष्यमाणः उतपत्स्यमानोऽपि स एव।

ಉತ್ಪನ್ನವಾದಾಗ ಅದು ಕೂಡ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಆಗಾಮೀ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅದು ಕೂಡ ಆಗುತ್ತದೆ.


वैदिक साहित्य में वैदिक व्याकरण की अत्यधिक प्रमुखता है।

ವೈದಿಕವ್ಯಾಕರಣವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ.


वहाँ आधिभौतिक दुःख मनुष पशुपक्षी सरीसृप आधिस्थावरों के कारण होता है।

ಆಧಿಭೌತಿಕವು ಮನುಷ್ಯ,ಪಶು, ಪಕ್ಷಿ, ಸರೀಸೃಪ, ಸ್ಥಾವರಗಳು ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿದೆ.


अत्र कालिदासः वशिष्ठं 'अथर्ववेत्ता' इति कथयति।

यहाँ कालिदास ने वशिष्ठ को `अथर्ववेत्ता' ऐसा कहना चाहते है।


निर्विकल्प समाधि से ही अज्ञान के नाश का प्रतिपादन किया जाता है।

यतः निर्विकल्पसमाधेरेव अज्ञाननाशः प्रतिपाद्यते।


अर्थात् मित्ररक्षा करते है मृत्यु से वर्षा के द्वारा सम्पूर्ण मनुष्यों की रक्षा करते है।

अर्थात् मित्रः प्रमीतेः मरणात् वर्षणद्वारा निखिलजनान् त्रायते।


तिसृभ्य: यह पञ्चमी बहुवचनान्त पद है, जसः यह षष्ठी एकवचनान्त पद है।

ತಿಸೃಭ್ಯಃ ಇದು ಪಂಚಮಿ ಬಹುವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ, ಜಸಃ ಇದು ಷಷ್ಠೀ ಏಕವಚನ ಪದವಾಗಿದೆ.


ಅಂದರೆ ತನ್ನ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂದರ್ಥ.

स्वकुलं ताडयति इत्यर्थः।


जैसे वृष्टिकाल में बहुत जल नदी के तों को तोड़कर अतिक्रमण करके जाता है उसी प्रकार।

ಹೇಗೆ ವೃಷ್ಟಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಜಲವು ನದಿಯನ್ನು ಪಾರುಮಾಡಿ ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ ಆ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಇದೆ.


ವೇದಾಂತವೆಂದರೆ ಉಪನಿಷದ್ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪಕಾರಿಗಳು ಶಾರೀರಿಕಸೂತ್ರಗಳು ಹೇಳಿದ ವೇದಾಂತಸಾರವಾಗಿದೆ.

वेदान्त से तात्पर्य उपनिषद् प्रमाण तदुपकारी शारीरिक सूत्रादि जो वेदान्त शास्त्र में कहे गये हैं।


दन्द समास का विवरण कीजिये।

द्वन्द्वसमासं विवृणुत।


हिंसीत्- हिंस्-धातोः लिङि प्रथमपुरुषैकवचने हिंसीत् इति रूपम्।

हिंसीत् - हिस्-धातु से लिङ् लकार प्रथमपुरुष एकवचन में हिंसीत् रूप बनता है।


तात्पर्यनिर्णायक छः: लिंगो  में यह अन्यतम होता है।

तात्पर्यनिर्णायकेषु षट्सु लिङ्गेषु इदम् अन्यतमम् ।


ಮೇಲೆ ಹೇಳಲಾಗಿರುವ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಅವ್ಯಕ್ತ ಮಹದಾದಿ ವಿಲಕ್ಷಣ ಚೇತನಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಮಷ್ಟಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ  ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದೇಹವು ವಿರಾಟ್ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಯಾರಿಗೆ ಅನಂತಶಿರಸ್ಸು, ನೇತ್ರಗಳು, ಚರಣಗಳಿವೆಯೋ ಅವನು.

उपर्युक्त अर्थ विशिष्ट वाला अव्यक्त महदादि विलक्षण चेतनस्वरूप तथा सभी प्राणियों का समष्टि रूप में ब्रह्माण्डदेह विराडाख्य पुरुष जो अनन्तशिर, चक्षु, चरणों वाला है।


हेतुपद से उनके कारणों का निर्देश होता है जिनके द्वारा कर्मकाण्ड विधि विशेष रूप से सम्पन्न होता है।

हेतुपदेन तेषां कारणानां निर्देशो भवति यैः कर्मकाण्डविधयः विशेषरूपेण सम्पन्ना भवन्ति।


पादेषु इस अर्थ में पाद शब्द को पद आदेश होने पर पत्सु यह हुआ इसके होने पर सप्तमी अर्थ में तसिल्प्रत्यय करने पर विभक्तिलोप अभाव में पत्सुतः यह रूप हुआ।

ಪಾದೇಷು ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪಾದ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಪದ ಆದೇಶವಾದಾಗ ಪತ್ಸು ಇದಾಗುತ್ತದೆ  ಇದಾದಾಗ ಸಪ್ತಮೀ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ತಸಿಲ್ ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಹಾಕಿದಾಗ ವಿಭಕ್ತಿಲೋಪದ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಪತ್ಸುತಃ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.


(८.२.५) सूत्रार्थः- उदात्तेन सह एकादेशः उदात्तः भवति।

( ८.२.५ ) सूत्र का अर्थ- उदात्त के साथ एकादेश उदात्त होता है।


' (तैति. ब्रा. २८/८/३ एवं निरु. ७ देखना चाहिए।

(ತೈತ್ತಿ ಬ್ರಾ 28/8/3) ಮತ್ತು (ನಿರು. 7) ನೋಡಿ.


बहुमास्यः- बहून् मासान् भृतः इस विग्रह में तद्धित अर्थ में द्विगुसमास करने पर और यप् प्रत्यय करने पर बहुमास्यः यह रूप होता है।

बहुमास्यः- बहून् मासान् भृतः इति विग्रहे तद्धितार्थे द्विगुसमासे यप्प्रत्यये बहुमास्यः इति रूपम्।


कीदृशं यज्ञम्?

किस प्रकार का यज्ञ?


इस प्रकार अग्नि की तीन रूपों से कल्पना की गई है।

एवमग्निस्त्रिधामूर्त्तिः सञ्जातः।


परन्तु वैदिकवाक्यानि शब्दप्रमाणेन एव सिध्यन्ति। तत्र अन्यं प्रमाणम् न अपेक्ष्यते।

ಆದರೆ ವೇದವಾಕ್ಯಗಳು ಶಬ್ದಪ್ರಮಾಣದಿಂದಲೇ ಸಾಬೀತಾಗುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಮಾಣ ಬೇಡ.


तद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहिः।

ಅದರ ಗುಣಸಂವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.


सुप्राव्ये - सुपूर्वक प्रपूर्वक अव्-धातु से ईप्रत्यय करने पर चतुर्थी एकवचन में सुप्राव्ये यह रूप है।

ಸುಪ್ರಾವ್ಯೇ - ಸು ಪೂರ್ವಕ ಅವ್-ಧಾತುವಿನಿಂದ ಈ ಪ್ರತ್ಯಯ ಮಾಡಿದಾಗ ಚತುರ್ಥೀ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರಾವ್ಯೇ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.


अतः स अन्तःकरणोपाधिकः सन् विषयान् गृह्णाति।

इसलिए वह अन्तः करणोपाधिक होता हुआ विषयों को ग्रहण करता है।


बृहद्देवता में कहा है- वेदितव्यं दैवतं हि मन्त्रे मन्त्रे प्रयत्नतः।

बृहद्देवतायामुक्तम्-वेदितव्यं दैवतं हि मन्त्रे मन्त्रे प्रयत्नतः।


रुद्रेभिः- रुद्रशब्दस्य तृतीयाबहुवचने वैदिकं रूपमिदम्।

रुद्रेभिः - रुद्र शब्द का तृतीयाबहुवचन में यह वैदिक रूप है।


ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಧಾತುಸ್ವರ, ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಸ್ವರ ಮತ್ತು ಫಿಟ್ ಸ್ವರಗಳ ಆಲೋಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

पूर्व के दो पाठ में धातुस्वर प्रातिपदिकस्वर और फिट्-स्वर की आलोचना की है।


सूत्र का अर्थ- (पाद के अन्त में यथा यह अनुदात्त होता है)।

सूत्रार्थः- (पादान्ते यथेति अनुदात्तो भवति) ।


ಇಲ್ಲಿನ ಸಂಖ್ಯಾವಿಭಾಗವು ಈ ವೇದದ ಅಧ್ಯಯನ ಕರ್ತೃಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಯೋಜನಕರವಾಗಿ ಇದೆ.

यह संख्या विभाग इस वेद के अध्ययन कर्ताओं के लिए अत्यन्त उपयोगी होता है।


ಈಗಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ಮ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆಯೋ ಅದು.

प्रकृतजन्मनि यत् कर्म क्रियते ।


15. श्रवण मनन  निदिध्यासन को जाना,  श्रवण तात्पर्य में लिङ्गों को जाना वेदान्त में अधिकारी के विवेकी को उपस्थापित कीजिए।

೧೫. ಶ್ರವಣ ಮನನ ನಿಧಿಧ್ಯಾಸವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಶ್ರವಣದ ತಾತ್ಪರ್ಯದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ವೇದಾಂತದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಿಯ ವಿವೇಕವನ್ನು ಉಪಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.


सरलार्थ-पादरहित और हाथ रहित वृत्र ने इन्द्र के प्रति युद्ध के लिए इच्छा की।

ಸರಳವಾದ ಅರ್ಥ - ಪಾದಗಳಿಲ್ಲದೆ ಮತ್ತು ಹಸ್ತಗಳಿಲ್ಲದ ವೃತ್ರನು ಇಂದ್ರನ ಜೊತೆಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದನು.


ದೇವಶಬ್ದದ ದ್ವಿತೀಯಾಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಈ ರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ.

देवशब्दस्य द्वितीयाबहुवचने रूपमिदम्।


पर्जन्य वृष्टि करने वाले देव हैं।

पर्जन्यः वृष्टिकारकः देवः ।


पूजाग्रहणं मतिबुद्धिपूजार्थभ्यश्च इति सूत्रोपलक्षणम्।

ಪೂಜಾಗ್ರಹಣಂ ಮತಿಬುದ್ಧಿಪೂಜಾರ್ಥೇಭ್ಯಃ ಚ ಇದು ಸೂತ್ರದ ಉಪಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.


याग में हि अभीष्टदेव को उद्दिश्य करके हवि के त्याग के द्वारा उसके अनुकूल से यजमान अपनी इच्छाओं की प्राप्ति करते हैं।

ಯೋಗದಲ್ಲಿಯೇ ಅಭೀಷ್ಟದೇವನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಅದರ ಅನುಕೂಲದಿಂದ ಯಜಮಾನನು ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಆಯಿತು.


जातः - जनी ( प्रादुर्भावे ) इत्यर्थकात् धातोः तप्रत्ययान्तं रूपम्।

जातः - जनी (प्रादुर्भावे) इस अर्थ की धातु से तप्रत्ययान्त का रूप है।


ನಿಷ್ಠಾ ಇದರಿಂದ ಕ್ತ ಪ್ರತ್ಯಯ ಮತ್ತು ಕ್ತವತು ಪ್ರತ್ಯಯದ ಪರಾಮರ್ಶವಿದೆ.

निष्ठा इत्यनेन क्तप्रत्ययस्य क्तवतुप्रत्ययस्य च परामर्शः।


यदि पुरुष की मोक्ष प्राप्ति की इच्छा नहीं होती है तो वह मोक्ष के उपायों का अन्वेषण नहीं करता है।

ಪುರುಷನ ಮೋಕ್ಷಪ್ರಾಪ್ತಿಗಳು ಇಷ್ಟವಾಗಲಿಲ್ಲವಾದರೆ ಮೋಕ್ಷೋಪಾಯದ ಹುಡುಕಾಟವು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.


अबध्नन्- बन्ध्-धातोः लङि प्रथमपुरुषबहुवचने।

अबध्नन् - बन्ध्-धातु से लङ् लकार प्रथमपुरुषबहुवचन में यह रूप बनता है।


सर्वज्ञत्वाल्पज्ञत्वादि  विशिष्ट वाचक पदों के विशेष्य अखण्ड ब्रह्म में यदि तात्पर्य होता है तो लक्षणा यहाँ पर स्वीकार्य नहीं होती है।

सर्वज्ञत्वाल्पज्ञत्वादिविशिष्टवाचकपदानां विशेष्ये अखण्डब्रह्मणि यदि तात्पर्यं तर्हि लक्षणा अत्र न स्वीकर्तव्या।


ಶಿವಸಂಕಲ್ಪಮಿತಿ ಶಿವ-ಸಂಕಲ್ಪಮ್.  ಅಸ್ತು।।೧।।

शिवसङ्कल्पमिति शिव - सङ्कल्पम् । अस्तु॥१॥


यथा - छान्दोग्योपनिषदि 'आवचार्यवान् पुरुषो वेद, तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्ये' (छा.उ.६.१४.२) इति अद्वितीयवस्तुज्ञानस्य तत्प्राप्तिः प्रयोजनम्।

जैसे छान्दोग्योपनिषद् में-  आचार्यवान् पुरुषो वेद, तस्य तावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्येश (छा.उ. 6.14.2) इस प्रकार से अद्वितीयवस्तु का ज्ञान तथा उसकी प्राप्ति प्रयोजन होता है।


जैगीषव्य का शिष्य कौन हे?

ಜೈಗೀಷವ್ಯರ ಶಿಷ್ಯ ಯಾರು?


ಎಂಬ ಸೂತ್ರದ ಸಂಖ್ಯಾವಾಚಕ ಸಮಾಸದ ಉದಾಹರಣೆಯೇನು?

इति सूत्रस्य संख्यावाचकेन समासे किमुदाहरणम्।


ವಿಷಯ ವಿವೇಚನೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆರಣ್ಯಕದ ಜೊತೆಗೆ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಸಾಮ್ಯತೆಯು ಇದೆ.

विषयविवेचनस्य दृष्ट्या आरण्यकेन साकम् उपनिषदः साम्यमस्ति।


"ಸುಬಾಮಂತ್ರಿತೆ ಪರಾಂಗ್ವತ್ಸ್ವರೆ" ಇದರಿಂದ ಸುಪ್ ಎಂಬ ಪದದ ಅನುವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

" सुबामन्त्रिते पराङ्गवत्स्वरे " इत्यस्मात् सुप् इति पदमनुवर्तते ।


वो परमात्मा ही हिरण्यगर्भ है।

ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನಾಗಿದ್ದಾನೆ.


निर्घण्टु-व्याख्याकाराः सम्प्रति निघण्टुग्रन्थस्य एका एव व्याख्या समुपलब्धा भवति।

निघण्टु-व्याख्याकार अभी निघण्टु ग्रन्थ की एक ही व्याख्या उपलब्ध होती है।


ಅಲ್ಲಿ ಪಂಚಮ್ಯಾಃ ಎಂಬುದು ಷಷ್ಠೀ ಏಕವಚನಾಂತ ಸ್ತೋಕಾದಿಭ್ಯಃ ಎಂಬುದು ಪಂಚಮೀ ಬಹುವಚನಾಂತ ಪದಗಳಾಗಿವೆ.

तत्र पञ्चम्याः इति षष्ठ्येकवचनान्तं स्तोकादिभ्यः इति पञ्चमीबहुवचनान्तं पदम्।


ಗತಿ ಅರ್ಥದ ಲೋಟ್ ನಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಲೋಡಂತ ಪದಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಅನುದಾತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ?

गति अर्थवाले लोट् युक्त लोडन्त पद को कैसे अनुदात्त नहीं हुआ?


जाग्रति प्रमातृप्रमाणप्रमेयव्यवहाराः भवन्ति।

ಜಾಗರಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಪ್ರಮಾತೃ-ಪ್ರಮಾಣ-ಪ್ರಮೇಯಾದಿ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ.


तत्र दिवः इति पञ्यम्येकवचनान्तं पदम्, झल् इति प्रथमैकवचनान्तं पदम्।

ಅಲ್ಲಿ ದಿವಃ ಎಂಬುದು ಪಂಚಮೀ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ , ಝಲ್ ಎಂಬುದು ಏಕವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ.


यथा कश्चित् कञ्चित् तृषार्तमाह- समीपे कूपोऽस्ति। जलं चास्ति तस्मिन्। कृते प्रयत्ने लभेत इति।

जैसै कोई प्यासे से कहता है की समीपस्थ कुएँ में जल है तथा कुछ परिश्रम करने पर वह प्राप्त भी हो सकता है।


अव्ययीभाव समास में पूर्वपदार्थप्राधान्य दिखाई देता है।

अव्ययीभावसमासे पूर्वपदार्थप्राधान्यं दृश्यते।


सूत्रेऽस्मिन् पदद्वयम् अस्ति ।

ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪದಗಳಿವೆ.


एवं सामान्यतया उत्तरपदार्थप्राधान्यं तत्पुरुषसमासे दृश्यते।

और सामान्यतः उत्तरपदार्थ प्राधान्य को तत्पुरुष समास में दिखाई देता है।


ಈ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಕ್ರಿಮಿ-ಕೀಟಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಮನುಷ್ಯರವರೆಗೂ ಜೀವಿಗಳು ಸುಖ-ದುಃಖವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ಹಗಲಿರುಳು ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ.

इस जगत में छोटे-छोटे कीट से लेकर मनुष्यों तक प्राणियो को सुखप्राप्त करने के लिए और दुःख छोड़ने के लिए उनकी यह प्रवृत्ति हम दिन रात देखते हैं।


आपद्यासै - आङऱपूर्वक पद्-धातु से लेट मध्यमपुरुष एकवचन में।

ಆಪದ್ಯಾಸೈ - ಆಂಜ್ಞ್ಪೂರ್ವಕ  ಪದ್- ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲೇಟ್ ಮಧ್ಯಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ.


"सह सुपा" इति सूत्रमनुवर्तते।

“सह सुपा'' सूत्र अनुवर्तन होता है।


कथं कितवाः जीवनं यापयन्ति ।

जुआरी कैसे जीवन बीताते है।


ಗತಿಶೀಲನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಮಧಾಮವು ಅಧೋಲೋಲಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಶಿಸುತ್ತದೆ.

जहाँ महान गतिशील कौ, इच्छापूर्ति करने वाले विष्णु के परम धाम अधोलोक को प्रकाशित करता है।


अव्ययीभाव है।


विधिविधानानां स्वस्वरूपस्य व्याख्या एवास्य आख्यानस्य जननी अस्ति|

ವಿಧಿ ವಿಧಾನಗಳ ತಮ್ಮ ಸ್ವರೂಪದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೇ ಈ ಆಖ್ಯಾನದ ತಾಯಿಯಾಗಿದೆ.


भुवनपतिः यहाँ भुवन शब्द आद्युदात्त है।

ಭುವನಪತಿಃ ಇಲ್ಲಿ ಭುವನ ಶಬ್ದವು ಆದ್ಯುದಾತ್ತವಾಗಿದೆ.


ಐತರೇಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮಯಾಗದ ವಿವರಣೆ ಇದೆ.

ऐतरेयब्राह्मण में विशेषतः अग्निष्टोम याग का विवरण है।


डा० कीथमहोदयः आरण्यकमिदं निरुक्तात् परं प्रणीतम् इति मत्वा अस्य समयं विक्रमपूर्वं षष्ठशतकं मन्यते।

डॉ० कीथ महोदय ने इस आरण्यको निरुक्त से बाद में लिखा हुआ मानकर इसका समय विक्रम से छः: सौ वर्ष पहले मानते है।


ಸಾನ್ವಯ ಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥ - ಅಸ್ಯ - ಪುರುಷ ಅಥವಾ ಪರಮೇಶ್ವರನ, ಮುಖ - ಆನನ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ - ದ್ವಿಜ, ಆಸೀತ್ - ಇದ್ದನು.

सान्वयप्रतिपदार्थ - अस्य = पुरुष या परमेश्वर का, मुखम् = आनन, ब्राह्मणः = द्विज, आसीत् = था।


उन दोनों में (उप और राम) उप इस पद को त्यागकर उसके अर्थ के लिए दूसरा समीप इस पद का प्रयोग कर विग्रह होता है-रामस्य समीपम् (राम के समीप)।

तयोः उप इति पदं त्यक्त्वा तदर्थकम् अपरं समीपम् इति पदं प्रयुज्य विग्रहः यथा रामस्य समीपम् इति।


पशुओं की आहूति के लिए खूंटे की अपेक्षा होती है।

ಪಶುಗಳ ಆಹುತಿಗಾಗಿ ಯೂಪದಾರುವಿನ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ.


ಆದರೆ ಐಹಿಕವಸ್ತುಗಳಿಂದ ಯಾವ ಸುಖವು ಆಗುತ್ತದೆ.

परन्तु ऐहिकवस्तुभ्यः यत् सुखं जायते।


सर्वे देवाः तस्य एव शासनं परिपालयन्ति।

सभी देव उसी के आदेशानुसार कार्य करते है।


ಈ ಐದು ಕೋಶಗಳಿಂದ ಆತ್ಮ ಆವೃತವಾಗಿದೆ.

इन पाँचों कोशों के द्वारा आत्मा ढकी हुई रहती है।


ಗಿರಿಕ್ಷತೇ - ಕ್ಷಿ ನಿವಾಸೇ ಎಂಬ ಧಾತುವಿಗೆ ಕ್ವಿಪ್-ಪ್ರತ್ಯಯ ಆದಾಗ ಈ ರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ.

गिरिक्षिते - क्षि निवासे इति धातोः क्विप् प्रत्ययः।


सूत्रे "प्रत्ययः", "परश्च", "तद्धिताः" "समासान्ताः" इत्येतानि अधिकृतानि।

इस सूत्र में "प्रत्ययः", "परश्च", "तद्धिताः" "समासान्ताः" ये अधिकृत सूत्र हैं।


सभी जगत की आत्मा में हूँ।

ನಾನು ಇಡೀ ವಿಶ್ವದ ಆತ್ಮದಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ.


ವಿ. ಚೂ. ೧೭೩ ಮನಸ್ಸಿನ ಬಂಧಮೋಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಮನಸ್ಸೇ ಕಾರಣ ಮನುಷ್ಯರ ಬಂಧಮೋಕ್ಷಗಳಿಗೆ.

वि.चू 173 मनसः बन्धमोक्षकारणत्वम् मन ही मनुष्यों के बन्धन तथा मोक्ष का कारण होता है।


ಈ ಸೂತ್ರದ ನಂತರ "ತತ್ಪುರುಷ" ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವ್ಯಯೀಭಾವಃ ಎಂಬ ಪದವು ಅನುವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ.

अर्थाद् एतस्मात् सूत्राद् उत्तरं "तत्पुरुषः" इत्यस्मात् सूत्रात् प्राक् विद्यमानेषु सूत्रेषु अव्ययीभावः इति पदम् अनुवर्तते, व्याप्नोति।


फिर दधिमिश्रित आज्य अर्थात् घी बनाया।

तस्मात् दधिमिश्रितमाज्यं सम्पादितम्।


“विशेषणं विशेष्येण बहुलम्” इस सूत्र से ही समास सिद्धि होने पर इस सूत्र का आरम्भ क्यों होता है और कहा गया है “इस सूत्र को संज्ञा में ही समास किसलिए होता है'' इस नियम से।

"ವಿಶೇಷಣಂ ವಿಶೇಷ್ಯೇಣ ಬಹುಲಮ್" ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಸಮಾಸದ ಸಿದ್ಧಿಯಾದಾಗ ಈ ಸೂತ್ರದ ಆರಂಭವು ಏಕಾಯಿತು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. "ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಂಜ್ಞೆಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಸಮಾಸವು ಏಕೆ ಆಗುತ್ತದೆ " ಎಂಬ ನಿಯಮವು ಕೂಡ ಇದೆ.


उन “क नामवाले प्रजापति देवता की हम हवी के ह्वारा पूजा करेंगे अथवा हम हव्य द्वारा किन देवता की पूजा करें।

तस्मै कस्मै देवाय इत्यादि अधः प्रपश्चितम्। हविषा पुरोडाशात्मनेति तु विशेषः॥


३. मिलितानां सूक्ष्मभूतानां कार्याणि संक्षेपेण लिखत।

3. मिलित सुक्ष्मभूतों के कार्यो कों संक्षेप में लिखिए?


भैषज्यसूक्तविषये विस्तारेण लिखत।

ಭೈಷಜ್ಯ ಸೂಕ್ತದ ವಿಷಯದ ಮೇಲೆಯು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬರೆಯಿರಿ.


तो वहाँ पर कहते हैं कि वर्तमान में किया गया कर्म तथा उसका कुछ दृष्ट फल तुरन्त उत्पन्न होता है।

तत्रोच्यते यत् सम्प्रति क्रियामाणं कर्म तस्य किमपि दृष्टं फलं सद्यः उत्पादयति।


खलप्वि आशा इस स्वरित इकार के स्थान में यण् किया है।

खलप्वि आशा इति स्वरितस्य इकारस्य स्थाने यण् विहितः।


ಮಲನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮಕರ್ಮಗಲು ಭೂತದಯಾದಿಗಳು ಮತ್ತು ಈಶ್ವರನ ನಾಮೋಚ್ಚಾರಣೆಗಳು ಸಾಧನಗಳಾಗಿ ವಿಧಿಸುತ್ತವೆ.

इस प्रकार से ईश्वरनामोच्चारण के द्वारा मल का तथा विक्षेप का निवारण करना चाहिए।


ಗಾಯತ್ರೀ-ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪಾದಗಳು, ಪ್ರತಿಪಾದಗಳು ಎಂಟು ಅಕ್ಷರಗಳಿವೆ.

गायत्री-छन्द में तीन पाद होते हैं, प्रतिपाद में आठ अक्षर होते है।


इनमें समुच्चय और अन्वाचय में असम अर्थ से समास नहीं होता है।

एतेषु समुच्चयान्वाचययोः असमार्थ्यात् समासो न भवति।


ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ - ಅತಿಙಂತ ಪದಗಳ ನಂತರವಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ತಿಙಂತಗಳು ಅನುದಾತ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

सूत्रार्थः - अतिङन्तात् पदात् परं तिङन्तं सर्वम् अनुदात्तं भवति।


वार्तिक अर्थ का समन्वय - देवदत्तस्य यह नामवाचक पद है, किन्तु यहाँ यह पद् स्यान्त है।

ವಾರ್ತಿಕಾರ್ಥಸಮನ್ವಯ - ದೇವದತ್ತಸ್ಯ ಎಂಬುದು ನಾಮವಾಚಕಪದವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಈ ಪದವು ಸ್ಯಾಂತವಾಗಿದೆ.


ಇದು ವೈದಿಕ ರೂಪವಾಗಿದೆ.

ये वैदिक रूप है।


त्यागमूलकवैदिकसंस्कृतेः महामन्त्रः कः?

ತ್ಯಾಗ ಮೂಲಕವಾದ ವೈದಿಕ ಸಂಶ್ಕೃತಿಯ ಮಹಾ ಮಂತ್ರ ಯಾವುದು?


इसी कारण उन वाक्यों की विधियों का प्रतिपादन नहीं करते हैं, जिससे उन वाक्यों की भी व्यर्थता प्रकट होती है।

एवं यतः तानि वाक्यानि विधीन् न प्रतिपादयन्ति तस्मात् तेषां वाक्यानां नितान्ता व्यर्थता।


ಅವ್ಯಯೀಭಾವ ಸಮಾಸದ "ಅವ್ಯಯೀಭಾವಶ್ಚ" ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅವ್ಯಯ ಸಂಜ್ಞಾ ಆಗುತ್ತದೆ.

अव्ययीभावसमासस्य "अव्ययीभावश्च" इत्यनेन सूत्रेण अव्ययसंज्ञा भवति।


अतः अकज्रूपचित्प्रत्ययान्तत्वात् अन्यके इति प्रकृतिप्रत्ययवतः समुदायस्य अन्तः स्वरः एकारः प्रकृतसूत्रेण उदात्तो भवति।

ಆದ್ದರಿಂದ ಅಕಚ್ ರೂಪವು ಚಿತ್ ಪ್ರತ್ಯಯಾಂತವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಅನ್ಯಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಪ್ರತ್ಯಯದ ಸಮಾನವಾಗಿ ಸಮುದಾಯದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಏಕಾರವು ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಉದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.


ಆದರೆ ಸಂಸ್ಕಾರ ಕಾರಣದಿಂದ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

परन्तु संस्कारवशात् विक्षिप्तं भवति।


ते च यत्फलं कामयमानाः यज्ञं कुर्वन्ति तत्फललाभो भवतु इति तेषाम् इच्छा।

और वे जिस फलकी कामना से यज्ञ करते हैं वह फल लाभ हो ऐसी उनकी इच्छा होती है।


तथा मनन के द्वारा किसकी निवृत्ति होती है?

ಮನನದಿಂದ ಯಾವುದರ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದು ?


और वहाँ यज्ञादियों में दो नियम पालन की नितान्त आवश्यकता होती है।

तत्र च यज्ञादिषु नियमद्वयस्य पालनं नितान्तम् आवश्यकं भवति।


ಯಾಸ್ಕರ ಈ ಗ್ರಂಥದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯು ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿ ಇದೆ.

यास्कस्य अस्य ग्रन्थस्य महत्ता अत्यधिका अस्ति।


अत एव निर्मला च भवति।

इसलिए यह निर्मल होती है।


ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮನಸ್ಸಿನ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಯ ವೃತ್ತಿಯೇ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ.

चित्तस्य काचिद् विशिष्टा वृत्तिरेव अज्ञानं नाशयति।


ऋग्वेद-४.१८.११॥ शतपथब्राह्मण के अनुसार वृत्रवध काल में विष्णु ने इन्द्र के साथ युद्धस्थल में ही थे।

ऋग्वेद-४.१८.११॥। शतपथब्राह्मणानुसारं वृत्रवधसमये विष्णुः इन्द्रेण सह युद्धस्थले एव आसीत्।


श्रौतसूत्राणि स्मार्त्तसूत्राणि च।

श्रौतसूत्र और स्मार्त्तसूत्र।


जिनके नाम इस प्रकार से दिये हुए है - १) अधिदैवत, २) अध्यात्म, ३) आख्यातसमय, ४) ऐतिहासिक, ५) नैदान, ६) नैरुक्त, ७) परिव्राजक, ८) और याज्ञिक।

ಅವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ - ೧) ಅಧಿದೇವತೆ, ೨) ಅಧ್ಯಾತ್ಮ, ೩) ಆಖ್ಯಾತಸಮಯ, ೪) ಐತಿಹಾಸಿಕರು, ೫)ನೈದಾನರು, ೬)ನೈರುಕತರು, ೭)ಪರಿವ್ರಾಜಕರು ಮತ್ತು ೮)ಯಾಜ್ಞಿಕರು.


उसका सप्तमी में गिरि है।

तस्य सप्तमी गिरि।


उदात्त-अनुदात्त-स्वरित-बोधकं पाणिनीयसूत्रद्वयं लिखत।

ಉದಾತ್ತ-ಅನುದಾತ್ತ-ಸ್ವರಿತವನ್ನು ಬೋಧಿಸುವ ಎರಡು ಪಾಣಿನೀಯ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಬರೆಯಿರಿ.


ಮತ್ತು ಈ ಅಂತ್ಯೋದಾತ್ತ ಮತ್ತು ಇತರ ಸ್ವರವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಫಿಟ್ ಸೂತ್ರಳಿಲ್ಲದೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ .

और ये अन्तोदात्त आदि स्वर व्यवस्था फिट् सूत्रों के विना सम्भव नहीं है।


ದ್ವಿಗು ಸಮಾಸದಿಂದ ಆನುಷಂಗಿಕತದ "ದಿಕ್ಸಂಜ್ಞಾ ಸಂಜ್ಞಾಯಾಮ್", "ತದ್ಧಿತಾರ್ಥೋತ್ತರಪದಸಮಾಹಾರೆ ಚ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರಗಳು ಬರುತ್ತದೆ.

द्विगुसमासेन आनुषङ्गिकतया "दिक्संख्ये संज्ञायाम्" "तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च" इति सूत्रद्वयं प्रस्तूयते।


ततश्च प्रकृतसूत्रेण स्यप्रत्ययस्य यकारोत्तरस्य अकारस्य अनुदात्तत्वं सिद्ध्यति।

ಅದಕ್ಕೆ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಸ್ಯಪ್ರತ್ಯಯದ ಯಕಾರದ ನಂತರದಲ್ಲಿರುವ ಅಕಾರದ ಅನುದಾತ್ತವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.


ಲೌಕಿಕದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾನಿ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

लौकिके तु विश्वानि इति रूपम्।


ಹದಿನೇಳನೇ ಕಾಂಡದ ಒಂದು ಮಾತ್ರ ಸೂಕ್ತವು ಇಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.

सप्तदशकाण्डस्य एकमात्रं सूक्तम् अत्र अन्तर्भवति।


एकस्य वचनम् एकवचनम् इति षष्ठीतत्पुरुषसमासः।

ಏಕಸ್ಯ ವಚನಮ್ (ಏಕ ಇದರ ವಚನವಾಗಿದೆ) ಏಕವಚನಮ್ ಇದು ಷಷ್ಠೀತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸವು ಆಗುತ್ತದೆ.


ದೃಷ್ಟ್ವಾಯ ಎಂಬ ರೂಪವು ಸಾಧುವೇ ?

दृष्ट्वाय यह रूप क्या सही है?


३७. "अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थ द्वितीयया" इत्यनेन वार्तिकेन मालामतिक्रान्तः इति लौकिकविग्रहे समासे अतिमालः इति रूपं निष्पद्यते।

೩೭. "ಅತ್ಯಾದಯಃ ಕ್ರಾಂತಾದ್ಯರ್ಥ ದ್ವಿತೀಯಯಾ" ಈ ವಾರ್ತಿಕದಿಂದ "ಮಾಲಾಮತಿಕ್ರಾಂತಃ" ಈ ಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಸಮಾಸವಾದಾಗ ಅತಿಮಾಲಃ ರೂಪವು ನಿಷ್ಫನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.


ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯ ಸ್ವಾಮಿಗಳ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಮತ್ತು ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರಿಂದ ಇದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ ಸಮಾಧಿಯೆಂದರೆ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಸಮಾಧಿ ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

इस प्रकार से विद्यारण्य स्वामी के वाक्य से तथा शाङ्करवाक्य से यह सिद्ध होता है कि समाधि निर्विकल्पसमाधि कहलाती है।


पत्सुतः शेते इस अर्थ में क्विप करने पर पत्सुतःशी: यह रूप हुआ।

ಪತ್ಸುತಃ ಶೇತೆ ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಕ್ವಿಪ್ ಮಾಡಿದಾಗ ಪತ್ಸುತಃಶೀಃ ಈ ರೂಪವು ಆಯಿತು.


अत एव कर्मयोगः ज्ञानयोगस्य उपायभूतः।

इसलिए कर्मयोग ज्ञानयोग का उपायभूत होता है।


अतादिः प्राक् शकटेः इति सूत्रात् अत्र आदिः इति प्रथमैकवचनान्तं पदम् अत्र अधिकृतम्।

अतादिः प्राक् शकटे: इस सूत्र से यहाँ आदिः इस प्रथमा एकवचनान्त पद का यहाँ अधिकार है।


ಎಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಸಮಾಸವಿರುತ್ತದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿ ಲೌಕಿಕ ಸ್ವಪದ ವಿಗ್ರಹವೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

यत्र नित्यसमासः भवति तत्र लौकिकः स्वपदविग्रहः न भवति।


ತಾಯತೇ - ತನ್ - ಧಾತುವಿನಿಂದ ಕರ್ಮ ಲಟ್ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ.

तायते -तन्-धातोः कर्मणि लटि प्रथमपुरुषैकवचने।


“तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च" सूत्र के समाहार होने पर वाच्य का क्या उदाहरण है?

"तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च" इति सूत्रस्य समाहारे वाच्ये किमुदाहरणम् ?


ಅಚೇತನ ವಸ್ತುವನ್ನು ಚೇತವನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸಿದ ಹಾಗೆ ಯಾರೂ ಸಂಬೋಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

अचेतन पदार्थ का इस प्रकार चेतन के समान सम्बोधन कोई भी नहीं करता है।


ಶಂಯೋರಭಿಸ್ರವಂತು ನಃ' ಅಥರ್ವವೇದದ ಇದು ಪ್ರಥಮ ಮಂತ್ರವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಈಗ ಪ್ರಚಲಿತವಾದ ಶೌನಕ ಸಂಹಿತದ ಆರನೇ ಸೂಕ್ತದ ಪ್ರಥಮವಾಗಿದೆ.

शंयोरभिस्रवन्तु नः' अथर्ववेदस्य प्रथमः अयं मन्त्रः अस्ति, किञ्च सम्प्रति प्रचलितायां शौनकसंहितायां षष्ठसूक्तस्य अयं प्रथमः मन्त्रः अस्ति।


अन्नमय शरीर ही आत्मा है इस प्रकार से मूढ लोग सोचते है।

अन्नमयं शरीरम् आत्मा इति मूढाः चिन्तयन्ति।


२.६४॥ ऋग्वेद में बहुत बार ही विक्रम-उरुक्रम-उरुगाय-इत्यादिशब्द से उसके तीन पैर का वर्णन किया है।

२.६४।। ऋग्वेदे बहुवारमेव विक्रम-उरुक्रम-उरुगाय-इत्यादिशब्देन तस्य पादत्रयं वर्णितम् अस्ति।


ಈ ಪ್ರಕೃತ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಲುಕ್ ಎಂದು ಆಗುತ್ತದೆ.

इस प्रकृत सूत्र से लुक् होता है।


द्वयोः स्थानयोः मन्त्रयोऽयं प्रयागपरकः अस्ति।

दोनों स्थानो में यह मन्त्र प्रयाग परक है।


एवञ्च सूत्रार्थो भवति - जातिवाचकात् अनुपसर्जनात् शा्र्ङ्गरवादिगणपठितात् अदन्तात् प्रातिपदिकात् स्त्रीत्वे द्योत्ये ङीन् प्रत्ययः परः भवति।

और सूत्रार्थ होता है-जातिवाचक अनुपसर्जन दो शा्र्ङ्गरवादिगण में पठित अदन्त प्रातिपदिक से द्योत्य होने ङीन् प्रत्यय होता है।


ಯದ್ಯಪಿ ಕು ಎಂಬ ಪೃಥ್ವೀ ವಾಚಿ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ಶಬ್ದವು ಇದೆ. ಆಗ ಗತಿಪ್ರಾದಿಸಾಹಚರ್ಯದಿಂದ ಕುತ್ಸಿತಾರ್ಥದಾಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಮಾನವಾದ ಕು ಎಂಬ ಅವ್ಯಯದಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ. ಅಧಿಕಾರ ಅನುವೃತ್ತಿ ಲಭ್ಯವಾದ ಪದಗಳ ಸಂಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಿ - ಸಮರ್ಥಗಳ ಕು ಗತಿ ಪ್ರಾದಯಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಥ ಸುಬಂತದಿಂದ ನಿತ್ಯ ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅದು ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸ ಆಗುತ್ತದೆ.

यद्यपि कु इति पृथिवीवाची स्त्रीलिङ्गशब्दः वर्तते तथापि गतिप्रादिसाहचर्यात् कुत्सितार्थे विद्यमानं कु इत्यव्ययमेव अत्र गृह्यते । अधिकारानुवृत्तिलब्धपदानि संयोज्य - " समर्थाः कुगतिप्रादयः समर्थन सुबन्तेन सह नित्यं समस्यन्ते , स च तत्पुरुषसमासः भवति "


इष्टियागस्य चत्वारः पुरोहिताः के ?

ಇಷ್ಚಿಯಾಗದ ನಾಲ್ವರು ಪುರೋಹಿತರು ಯಾರು?


दृष्टान्त रूप से उर्वशी पुरुरवा संवादमूल को आधार बनाकर कालिदास ने विक्रमोर्वशीय नाम के त्रोटक की रचना की।

ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಊರ್ವಶೀಪುರುರವರ ಸಂವಾದ ಮೂಲವಾದ ವಿಕ್ರಮೋರ್ವಶೀಯ ಎಂಬ ತ್ರೋಟಕವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಬಹುದು.


इसी प्रकार घृतादीनां च इस सूत्र से घृतादि शब्दों के अन्त्य स्वर को उदात्त होता है।

एवञ्च घृतादीनां च इति शास्त्रेण घृतादीनां शब्दानाम् अन्त्यस्वरः उदात्तः विधीयते।


इति वार्तिकस्यास्यार्थः।

ಇದೇ ವಾರ್ತಿಕದ ಅರ್ಥವಾಗಿದೆ.


एक अन्य जगह भी कहा है -'होतुश्चित् पूर्वं हविरद्यमाशते' यहां पत्थर के टुकड़े होता से पहले ही हवि का भोग करते है, ऐसा कहा है।

ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆ - 'ಹೋತುಶ್ಚಿತ್ ಪೂರ್ವಂ ಹವಿರದ್ಯಮಾಶತೇ' ಎಂಬಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲಿನ ತುಂಡುಗಳು ಹೋತೃವಿಗೂ ಮುಂಚೆಯೇ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಎನ್ನುತ್ತದೆ.


ಕರ್ಷೂಃ - ಸಣ್ಣ ಕೊಳವೆ.

कर्षूः खातिकाः।


ಯಜಮಾನನ ಜೊತೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಸೇರಿ ಹದಿನೇಳು ಜನರಾಗುತ್ತಾರೆ.

यजमानः ब्राह्मणाः च मिलित्वा साकल्येन सप्तदश जनाः भवन्ति।


स्यान्तस्योपोत्तमं च इस वार्तिक से स्यान्तस्य इस पद ग्रहण से।

स्यान्तस्योपोत्तमं च इति वार्तिके स्यान्तस्य इति पदग्रहणात्।


ङीप् प्रत्यय है।


सूत्र का अवतरण- एव आदि शब्दों के अन्त्य स्वर का उदात्त विधान के लिए इस सूत्र की रचना की हेै।

ಸೂತ್ರದ ಅವತರಣೆ - ಏವಾದಿ ಶಬ್ದಗಳ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸ್ವರಗಳ ಉದಾತ್ತ ವಿಧಾನಾರ್ಥವಾಗಿ ಈ ಸೂತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ .


ವ್ಯವಹಾರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅನ್ನಮಯಾದಿಗಳ ಕೋಶಗಳ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವು ಇರುತ್ತದೆ.

व्यवहारकाले अन्नमयादीनां कोशानां प्राधान्यमस्ति।


ಸನ್ನಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಅರ್ಥ ನೀಚೈಃ ಎಂದು.

सन्नशब्दस्य नीचैः इति अर्थः।


यहाँ पर अतिशयोक्ति अंलङकार है।

अत्र अतिशयोक्त्यलङ्कारः अस्ति।


कृणोमि- कृ-धातोः लटि उत्तमपुरुषैकवचने करोमि इत्यस्य वैदिकं रूपमिदम्।

कृणोमि - कृ-धातु से लट् उत्तमपुरुष एकवचन में करोमि इसका यह वैदिक रूप है।


इस प्रकार से फल भोग के द्वारा पाप तथा पुण्य की शान्ति होती है।

एवञ्च फलोपभोगेन पुण्यापुण्ययोः शान्तिः भवति।


जातः - जनी (प्रादुर्भावे) इस अर्थ की धातु से तप्रत्ययान्त का यह रूप है।

जातः - जनी ( प्रादुर्भावे ) इत्यर्थकात् धातोः तप्रत्ययान्तं रूपम्।


वृत्र के द्वारा सृजित विद्युत् मेघ अथवा वज्रइन्द्र को रोकने में समर्थ नहीं हुए।

ವೃತ್ರನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಮಿಂಚು ಮೇಘ ಅಥವಾ ವಜ್ರೇಂದ್ರನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.


उदाहरणम् - सहहरि इति स्थिते प्रकृतसूत्रेण सहशब्दस्य स्थाने सादेशे निष्पन्नात् सहरि इत्यस्मात् प्रातिपदिकात्सौ अव्ययत्वात्समासस्य "अव्ययादाप्सुपः" इत्यनेन सुब्लुकि सहरि इति पदं निष्पन्नम्।

ಉದಾಹರಣೆ - ಸಹ ಹರಿ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಸೂತ್ರದಿಂದ ಸಹ ಶಬ್ದದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸ ಆದೇಶವಾದಾಗ ನಿಷ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.


प्रत्ययः इस प्रथमा एकवचनान्त पद का यहाँ अधिकार आ रहा है।

ಪ್ರತ್ಯಯಃ ಎಂಬ ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದದ ಅಧಿಕಾರವು ಇಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.


अन्नमयकोश में तन्मय होकर के जीव संसरण करता है।

ಅನ್ನಮಯಕೊಷದಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯವಾದ ಜೀವವು ಸಂಸರಿಸುತ್ತದೆ.


रात्रावहनि च।

ರಾತ್ರಿ ಮತ್ತು ದಿನ.


ಏಕೆಂದರೆ ಇದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ "ಶೃತಿಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾತ್" ಎಂದು ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಆದರೆ ಆ ಅದೃಷ್ಟ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹೀಗೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

क्योंकि यह कहा गया है 'श्रुतिप्राणाण्यात् ' इसप्रकार से लेकिन उस प्रमाण के अदृष्टविषयत्व से वैसा भी नहीं होता है।


यहाँ “समर्थः पदविधि'' इस सूत्रवर्णन अवसर में वृत्तिविग्रह आदि पारिभाषिक शब्दों का विवेचन किया गया।

अत्र "समर्थः पदविधिः" इति सूत्रवर्णनावसरे वृत्तिविग्रहादिपारिभाषिकानां शब्दानां विवेचनं कृतम्।


भले ही अधिकारी की उपस्थिति होती है।

यद्यपि अधिकारिणः उपस्थितिः भवति।


ಕುಮಾರಿಲಭಟ್ಟ - ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಕರ್ಮವು ಯಾವುದರದ್ದೋ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

कुमारिलभट्ट ने भी कहा है सर्वस्यैव तु शास्त्रस्य कर्मणो वापि कस्यचित्।


ತಿಙಂತ ಪದಗಳಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅನುದಾತ್ತಸ್ವರಗಳ ವಿಧಾನವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

तिङन्तानां पदानां सामान्येन अनुदात्तस्वरः एव विधीयते ।


षूञ् प्राणिगर्भविमोचने धातु है।

षूञ् प्राणिगर्भविमोचने।


ಛಾಂದೋಗ್ಯೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ "ಸದೇವ ಸೋಮ್ಯೇದಮಗ್ರ ಆಸೀದೇಕಮೇವಾದ್ವಿತೀಯಮ್" (ಛಾ.ಉ.೬.೨.೧) ಎಂದು ಸಚ್ಛಬ್ದವಾಚ್ಯಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ತದೈಕ್ಷತ್ "ತತ್ತೇಜೋಽಸೃಜತ" ( ಛಾ.ಉ. ೬.೨.೩) ಎಂದು ಐದು ಮಹಾಭೂತಗಳ ಮಧ್ಯದ್ದು ತೇಜವನ್ನು ಮೊದಲು ಮಾಡಿ ಮೂರರ ತೇಜೋಬನ್ನಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಕೇಳುತ್ತದೆ.

छान्दोग्योपनिषद् में सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्' (छा. उ. 6.2.1) इस प्रकार से सत् शब्द से वाच्य ब्रह्म प्रकृत्य ` तदैक्षत' ` तत्तेजोऽसृजत' (छा. उ. 6.2.3) इस प्रकार से पञ्चमहाभूतों का मध्यम तेज आदि करके इनकी उत्पत्ति सुनी जाती है।


ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಅಲ್ಲಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಕರಗಿಸಿ.

एवं और उसे वहाँ से नीचे की और क्षारित करो।


ಆದರೂ ಇಲ್ಲಿ ಸಮಾಸ ಎಂಬ  ಆಪತ್ತಿಯು ಬರುತ್ತದೆ.

तर्हि अत्रापि समासः इत्यापत्तिः।


३॥ यस्य॒ त्री पूर्णा मधुना पदा-न्यक्षीयमाणा स्व॒धया मर्द॑न्ति।

೩. ಯಸ್ಯ ತ್ರೀ ಪೂರ್ಣಾ ಮಧುನಾ ಪದಾ-ನ್ಯಕ್ಷೀಯಮಾಣಾ ಸ್ವಧಯಾ ಮರ್ದಂತಿ.


ಇವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ’ಅಸ್ತು ಶ್ರೌಷಟ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಶ್ರೌಷಟ್-ಶಬ್ದವು ಕೂಡ ಉದಾತ್ತತರಸ್ವರವಿಶೇಷವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.

एतेषाञ्च मतानुसारम् 'अस्तु श्रौषट्' इत्यत्रापि श्रौषट्- शब्दः उदात्ततरस्वरविशिष्टः भवति।


ಅತಿಕ್ರಾಂತಾನೇಕಜನ್ಮಾಂತರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಸ್ವರ್ಗನರಕಾದಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಫಲವು ಆರಂಭವಾಗದ ಉಪಭೋಗಾನುಪಪತ್ತಿಯ ಕ್ಷಯಾಭಾವೆಂಬುದು ಅಲ್ಲ.

अनेक जन्मान्तर कृत स्वर्गनरकादिप्राप्तिफल वाले अनारब्ध कार्यो का अतिक्रमण करके उपभोग अनुपपत्ति से यदि क्षय का अभाव होता है तो ऐसा भी नहीं।


इस सम्पूर्ण जगत में वह ही अग्नि देवों का यज्ञ में आवाहन कर सकती है, अन्य कोई भी नहीं।

इह समग्रे जगति स एव अग्निः देवान् यज्ञेषु आह्वयति, नान्यः कश्चिदपि।


"तद्धितेष्वचामादेः " इति सूत्रस्यार्थः कः ?

ತದ್ಧಿತೇಷ್ವಚಾಮಾದೇಃ ಎಂಬ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವೇನು?


वार्तिक की व्याख्या - यह वार्तिक “न सुब्रह्मण्यायां स्वरितस्य तूदात्तः' इस सूत्र में पढ़ा गया है।

वार्तिकव्याख्या - इदं वार्तिकं "न सुब्रह्मण्यायां स्वरितस्य तूदात्तः' इति सूत्रे पठितम्।


अस्मिन् समाधौ ज्ञातृज्ञानज्ञेयादिभेदबुद्धेः लयो भवति।

इसलिए इस समाधि में ज्ञातूज्ञानज्ञेयादि भेद बुद्धि का लय हो जाता है।


उसे वेदान्तसार में इस प्रकार से कहा गया है।

तथाहि वेदान्तसारकार आह।


फिर भी आत्मतत्व को अच्छी प्रकार से जानने के लिए बहुत सारे उपाय शास्त्रों में स्वीकार किये गये हैं।

ಪರಮಾತ್ಮನ ಸರಿಯಾದ ತಿಳುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.


कहीं पर आकाश की प्रथम उत्पत्ति मानने पर आकाश की सूष्टि करके फिर उसने तेज की सृष्टि की यह विकल्प भी सङ्गत है जिससे श्रुतियों का विप्रतिषेध नहीं होता हेै।

किञ्च, आकाशस्य प्रथमजत्वाभ्युपगमे आकाशं सृष्ट्वा तेजः सृजति इति विकल्पोऽपि सुतरां सङ्गच्छते इति नास्ति श्रुत्योर्विप्रतिषेधः।


यथा प्रथमस्य प्रपाठकस्य नाम अस्ति- “भद्रः, द्वितीयस्य- “सहैव, तृतीयस्य- “चितिः”, चतुर्थस्य- “युञ्जते”, पञ्चमस्य- देव वै”, षष्ठस्य- “परे”, सप्तमस्य- “शिक्षा', अष्टमस्य- “ब्रह्मविद्या”, नवमस्य- “भृगुः”, दशमस्य- “नारायणीयः' इति।

जैसे पहले प्रपाठक का नाम है - ' भद्र, दूसरे का - ` सहैव, तीसरे का - `चिति', चौथे का - ` युज्‌जते', पांचवे का - ' देव वै', छठे का - “परे', सातवे का - शिक्षाः, आठवे का - 'ब्रह्मविद्या', नौवे का - ` भृगु", दसवें का - “नारायणीय है।


' उदाहरण -सूत्र का उदाहरण है पूर्वेषुकामशयी।

उदाहरणम् - सूत्रस्यास्योदाहरणं यथा पूर्वेषुकामशमी इति।


ಈ ಮೊದಲು ನಾವು ವೇದದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಆಲೋಚಿಸಿದ್ದೇವೆ.

वेदस्य लक्षणविषये इतः पूर्वं वयम् आलोचनां कृतवन्तः।


ಧೃಷ್ಣು ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮಾ ಆಗುತ್ತದೆ ?

धृष्णु इत्यत्र कस्मिन् अर्थे प्रथमा ?


“पञ्चमी भयेन'' इस सूत्र से अनुवृत्ति का पञ्चमी का “प्रत्ययग्रहणे तदन्ता ग्राह्याः” इस परिभाषा से तदन्त विधि में पञ्चम्यन्त सुबन्त यही अर्थ है।

"पञ्चमी भयेन" इत्यस्मात् सूत्रादनुवृत्तस्य पञ्चमीत्यस्य “प्रत्ययग्रहणे तदन्ता ग्राह्याः" इति परिभाषया तदन्तविधौ पञ्चम्यन्तं सुबन्तम् इत्यर्थः भवति।


ವ್ಯಷ್ಠಿ ಕಾರಣ ಶರೀರ ಜ್ಞಾನ ಉಪಹಿತಗಳಿಂದ ಚೈತನ್ಯವು ಪ್ರಾಜ್ಞವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

व्यष्टिकारणशरीराज्ञानोपहितं चैतन्यं प्राज्ञः।


ಅಚ್ಛನ್ ಈ ರೂಪವು ಹೇಗೆ ಸಿದ್ದವಾಯಿತು?

अच्छन् इति रूपं कथं सिद्ध्येत् ?


ತಿಲಾಃ ಈ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿಯೂ ಎರಡು ಅಚ್ಗಳಿವೆ .

तिलाः इस शब्द में भी दो अच् है।


ಮತ್ತು ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ - ಸ್ತೋಕಾಂತಿಕದೂರಾರ್ಥವಾಚಕವಾದ ಕೃಚ್ಛ್ರ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಕೃತಿಕದಿಂದ ಸುಬಂತದ ಜೊತೆಗೆ ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ತತ್ಪುರುಷ ಸಂಜ್ಞಾ ಆಗುತ್ತದೆ.

और सूत्रार्थ आता है “'स्तोकान्तिदूरार्थवाची कृच्छ्रशब्द और पञ्चम्यन्त सुबन्त को क्तान्त प्रकृतिक सुबन्त के साथ विकल्प से तत्पुरुषसमास संज्ञा होती है।


और उसने नदियों को पूर्ण किया।

ಮತ್ತು ಅವನು ಆ ನದಿಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದನು.


ಅವನಿಂದಲೇ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿದೆ.

तेनैव जगत्सर्व परिव्याप्तम्|


ಹೇಗೆ ಫಲಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಹಾಗೆಯೇ ಫಲವು ನನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

जैसी फलप्राप्ति के लिए तुझे उद्देश्य करके यज्ञ करता हूँ वैसा ही फल मुझे प्राप्त होवें।


अन्तःकरणोपहितं चैतन्यमेव साक्षीत्युच्यते।

अन्तः करणोपहित चैतन्य साक्षी कहलाता है।


ವಿವಿದಿಷಾಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ವಿದ್ವತ್ಸಂನ್ಯಾಸ ಎಂಬ ಭೇದದಿಂದ ಸಂನ್ಯಾಸದ ಎರಡು ವಿಧವಿದೆ.

विविदिषासंन्यासः विद्वत्संन्यास इति भेदात् संन्यासस्य द्वैविध्यमस्ति।


रेजमाने - रेज्-धातु से कानच्प्रत्यय और टाप् होने पर प्रथमाद्िवचन में रेजमाने रूप बनता है।

ರೇಜಮಾನೆ - ರೇಜ್ - ಧಾತುವಿನಿಂದ ಕಾನಚ್ ಪ್ರತ್ಯಯ ಮತ್ತು ಟಾಪ್ ಆದಾಗ ಪ್ರಥಮಾದ್ವಿವಚನದಲ್ಲಿ ರೇಜಮಾನೆ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.


ऋग्वेदस्य बहुषु स्थलेषु शब्दानां भिन्नरूपेण प्रयोगः दृश्यते।

ಋಗ್ವೇದದ ಹಲವು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಪದಗಳ ವಿಭಿನ್ನ ಬಳಕೆಯು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.


इसमें पन्द्रह आध्याय है।

अस्मिन् पञ्चदश आध्यायाः सन्ति।


यहाँ प्रजापतिसर्वात्मा आदित्य पुरुष है,जो माया से प्रपञ्चरूप से उत्पन्न हुआ है।

ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪತಿಸರ್ವಾತ್ಮಾ ಆದಿತ್ಯ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಯಾವುದು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಪ್ರಪಂಚರೂಪದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ.


इसका वर्णन उपनिषद् के वर्णन प्रसङ्ग में आगे होगा।

ಇದರ ವರ್ಣನೆಯು ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ವರ್ಣನೆ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಆಗುತ್ತದೆ.


(क) तितिक्षा (ख) दम (ग) उपरति (घ) वैराग्य 20. वेदान्तों का क्या तात्पर्य होता है?

(ಕ) ತಿತಿಕ್ಷಾ (ಖ) ದಮ (ಗ) ಉಪರತಿ (ಘ) ವೈರಾಗ್ಯ. ೨೦. ವೇದಾಂತಗಳ ತಾತ್ಪರ್ಯವು ಎಲ್ಲಿ ?


नीचे के अतलवितल आदि सात भुवन की उत्पत्ति।

ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಅತಲವಿತಲಾದಿ-ಏಳು ಭುವನಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ.


ति यह प्रथमा एकवचनान्त पद है।

ति इति प्रथमैकवचनान्तं पदम्।


अहं हविर्युक्ता, उत्तमहविषः प्रापयिता, सोमाभिषवकारिणां यजमानानां कृते धनं धारयामि अथवा सम्पादयामि।

मैं हवि से युक्त, उत्तम हवि को प्राप्त करने वाली हूँ, सोम का अभिषिक्त करने वाले यजमान के लिए धन को धारण करती हूँ अथवा सम्पादन करती हूँ।


(३) द्वितीयप्रपाठकस्यारम्भे एव सन्ध्यायां प्रयुक्तस्य सूर्यस्य अर्घजलस्य महिमा वर्ण्यते।

(೩) ಎರಡನೇ ಪ್ರಪಾಠಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಂಧ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯುಕ್ತ ಸೂರ್ಯನ ಅರ್ಘಜಲದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.


अतः आष्टमिकेन 'आमन्त्रितस्य च' इति सूत्रेण सर्वानुदात्तस्वरः विधीयते।

ಹಾಗಾಗಿ ಅಷ್ಟಮಾಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿರುವ ’ಆಮಂತ್ರಿತಸ್ಯ ಚ’ ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆ ಅನುದಾತ್ತಸ್ವರದ ವಿಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ.


स्वस्य पदानि प्रयुज्य कृतः विग्रहः इति यावत्।

ತನ್ನ ಸ್ವಂತವಾದ ಪದಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಮಾಡುವ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಸ್ವಪದ ವಿಗ್ರಹವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.


घट का रूप भी रूपहीन होता है।

घटरूपमपि रूपहीनं भवति।


೨೪.೬) ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪ ಸಮಾಧಿ ಸರ್ವಕಲ್ಪದ ಲಯವಾದಾಗ ಜ್ಞೇಯಾಕಾರ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಯು ಯಾವಾಗ ಆಗುತ್ತದೆ ಅದು ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪಕ ಸಮಾಧಿಯು ಆಗುತ್ತದೆ.

24.6 ) निर्विकल्पक समाधि सर्वविकल्प का लय होने पर ज्ञेयाकार चित्तवृत्ति जब होती है वह ही निर्विकल्पक समाधि कहलाती है।


ಬಾಲಖಿಲ್ಯ ಸೂಕ್ತಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಇಡೀ ಋಗ್ವೇದ ಸಂಹಿತೆಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಮಂಡಲ, ಅನುವಾಕ ಮತ್ತು ವರ್ಗಗಳಿವೆ?

बालखिल्यसूक्तानि विहाय सम्पूर्णयाम् ऋग्वेदसंहितायां कति मण्डलानि अनुवाकाः वर्गाश्च सन्ति?


बाह्य साधनों से जो दुःख होता है वहा दो प्रकार का होता है।

ಬಾಹ್ಯೋಪಾಯವು ಮತ್ತು ಸಾಧ್ಯವು ದುಃಖದ ಎರಡು ವಿಧಗಳು.


'अनुदात्तं च' इति सूत्रस्य अर्थं लिखत।

`अनुदात्तं च' इस सूत्र का अर्थ लिखिए।


नोदात्तस्वरितोदयमगार्ग्यकाश्यपगालवानाम्' इससे | गार्ग्य-काश्यप-गालव ऋषियों के मत में।

"ನೊದಾತ್ತಸ್ವರಿತೋದಯಮಗಾರ್ಗ್ಯಕಾಶ್ಯಪಗಾಲವಾನಾಮ್" ಎನ್ನುವುದರಿಂದ. ಗಾರ್ಗ್ಯ - ಕಾಶ್ಯಪ - ಗಾಲವಾನಾಮ್ ಎಂಬ ಋಷಿಗಳ ಮತದಲ್ಲಿ.


सूत्रावतरणम्- पादान्ते यथा इत्यस्य अनुदात्तस्वरविधानार्थं सूत्रमिदं प्रणीतम् ।

सूत्र का अवतरण - पाद के अन्त में यथा को अनुदात्त स्वर विधान के लिए इस सूत्र की रचना की है।


यहाँ उदात्त स्वर के विकल्प होने से उसके अभाव पक्ष में प्रत्यय स्वर निमित्त करने पर मध्य में उदात्त स्वर होता है।

अत्र उदात्तस्वरस्य वैकल्पिकत्वात् तदभावपक्षे प्रत्ययस्वरं निमित्तीकृत्य मध्ये उदात्तस्वरः भवति।


इस प्रकार से एक ही जन्म में प्रारब्धों का क्षय होता है तथा नूतन संचित की उत्पत्ति होती है।

ಎ ರೀತಿಯಾಗಿ ಒಂದೇ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಬ್ಧದ ನಾಶವು ಆಗುವುದು. ಹೊಸ ಸಂಚಿತದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ.


तत एव औदुम्बरवृक्षस्य उत्पत्तिः अभवत्।

वहीं औदुम्बर वृक्ष की उत्पत्ति हुई।


तदिदं वैदिकं ज्ञानं निर्भ्रान्तम् प्रमादरहितं च।

ಅದು ಈ ವೈದಿಕ ಜ್ಞಾನ ಭ್ರಾಂತಿಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾದದಿಂದ ರಹಿತವಾಗಿದೆ.


ಸೂತ್ರದ ಅವತರಣೆ - ದಿವ್ ಶಬ್ದದ ನಂತರದಲ್ಲಿರುವ ಝಲಾದಿ ವಿಭಕ್ತಿಗಳ ಉದಾತ್ತ ನಿಷೇಧಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಸೂತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

सूत्रावतरणम्- दिव्-शब्दात् परेषां झलादिविभक्तीनाम् उदात्तत्वनिषेधार्थं सूत्रमिदं प्रणीतम्।


उससे ज्योतिष नाम वेदाङ्ग का भी अपना वैशिष्ट्य है।

तस्मात् ज्योतिषं नाम वेदाङ्गाम् अपि स्वीयं वैशिष्ट्यं निदधाति।


ಶಿಕ್ಷಾ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಯಥಾರ್ಥ ಜ್ಞಾನ ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಗ್ರಂಥವು ಅತ್ಯಂತ ಉಪಯೋಗವಾಗಿದೆ.

शिक्षाशास्त्रस्य यथार्थज्ञानलाभाय ग्रन्थोऽयम् अतीव उपादेयः अस्ति।


इति जिज्ञासायाम् उच्यते निगदशब्दे वर्तमानः गद - धातुः अपादबन्धार्थकः, निपूर्वकात् गद् - धातोः नितरां गद्यते इत्यर्थे कर्मणि ' नौ गदनदपठस्वनः ' इति सूत्रेण अप् - प्रत्ययः।

ಹೀಗೆ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಾದಾಗ ಹೇಳುವುದೇನೆಂದರೆ, ’ನಿಗದ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಗದ-ಧಾತುವು ಅಪಾದಬಂಧಾರ್ಥಕವಾಗಿದೆ. ನಿ-ಎಂಬ ಉಪಸರ್ಗಪೂರ್ವಕ ಗದ-ಧಾತುವಿಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುವುದು ಎಂಬ ಕರ್ಮಾರ್ಥದಲ್ಲಿ "ನೌ ಗದನದಪಠಸ್ವನಃ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅಪ್-ಪ್ರತ್ಯಯವಾಗುತ್ತದೆ.


ಇಲ್ಲಿ ಕೃ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಣ್ವುಲ್ ತೃಚೌ  ಸೂತ್ರದಿಂದ ಣ್ವುಲ್ ಪ್ರತ್ಯಯವಾದಾಗ ಚುಟೂ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಣಕಾರದ ಇತ್ಸಂಜ್ಞೆಯಾದಾಗ ಲಕಾರದ ಹಲಂತ್ಯಮ್ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಇತ್ಸಂಜ್ಞೆ ಆದಾಗ ತಸ್ಯ ಲೋಪಃ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಎರಡು ಇತ್ಸಂಜ್ಞೆಗಳ ಲೋಪವಾದಾಗ ಕೃ ವು ಆಗುತ್ತದೆ.

अत्र कृ धातोः ण्वुल्तृचौ इति सूत्रेण ण्वुल्प्रत्यये कृते कृ ण्वुल् इति जाते ततः परं चुटू इति सूत्रेण णकारस्य इत्संज्ञायाम्, लकारस्य हलन्त्यम् इति सूत्रेण इत्संज्ञायां च सत्यां तस्य लोपः इति सूत्रेण उभयोः लोपे कृ वु इति जायते।


तथा यज्ञ के द्वारा उसकी आत्मा ने विष्णु सायुज्य प्राप्त कर लिया।

किञ्च यज्ञद्वारा तस्य आत्मा विष्णुसायुज्यम् प्राप्तवान्।


अतः ऋत जगत का शासन करता है।

अतः ऋतम् जगत् शास्ति।


ವಕ್ತಿ ಎಂಬ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ "ಕೃತ್ಯಲ್ಯುಟೋ ಬಹುಲಮ್" ಇದರಿಂದ ಬಾಹುಲಕದಿಂದ ಕರ್ತಾದಲ್ಲಿ ಲ್ಯುಟ್ ಪ್ರತ್ಯಯವಾದಾಗ ನಪುಂಸಕದಲ್ಲಿ ದೇಕವಚನವಿರುತ್ತದೆ.

वक्ति इति विग्रह में “कृत्यल्युटोबहुलम्'' इससे बहुलक से कर्त्ता में ल्युट् प्रत्यय होने पर नपुंसकत्व में वचनम् निष्पन्न होता है।


೧. ನಿತ್ಯ ಅನಿತ್ಯ ವಸ್ತು ವಿವೇಕದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ನಿತ್ಯ ವಸ್ತುವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಅದರಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಬೇರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಅನಿತ್ಯವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾದ ವಿವೇಚನೆ ವೇದಾಂತದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಿಯೇ ವಿವೇಕ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

1 नित्यानित्यवस्तु विवेक से ब्रह्म ही नित्य वस्तु है उससे भिन्न सभी अनित्य है इस प्रकार विवेचन वेदान्त में अधिकारी का विवेक होता है।


सरलार्थः- हे राजद्वय, मित्र वरुण च युवां तेजसा पृथिवीं द्युलोकं च धारयथः।

सरलार्थ - हे दोनों स्वामी, मित्र और वरुण तुम दोनों तेज से पृथिवी और द्युलोक को धारण किये हुए हो।


ಇಲ್ಲಿ ಭಾಷ್ಯಕಾರರು ’ಬಹುವಚನಂ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಈ ಸೂತ್ರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ.

अत्र भाष्यकारः बहुवचनम् इति पदं योजयित्वा सूत्रमिदं पूरितवान्।


अनेन अन्तरिक्षाश्रितं लोकत्रयमपि सृष्टवानित्युक्तं भवति।

ಇದರಿಂದಲೇ ಅಂತರಿಕ್ಷ ಅಶ್ರಯಿಸಿದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ರಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.


ನಾನೇ ಈ ಪೃಥ್ವಿಯ ಪರಮಾತ್ಮನ ಶಿರಸ್ಸಿನ ಊರ್ಧ್ವಭಾಗವನ್ನು ಅಥವಾ ದ್ಯುಲೋಕದ ರಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.

मैं ही इस पृथिवी परमात्मा के शिर के ऊर्ध्वभाग को अथवा द्युलोक की रचना करती हूँ।


कीदृशमग्निम्?

ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾದ ಅಗ್ನಿ?


पहली शिक्षा में माध्यन्दिन शाखा से सम्बद्ध परिभाषाओं का विस्तृत विवेचन है।

प्राथमिकीशिक्षायां माध्यन्दिनशाखातः सम्बद्धपरिभाषाणां विस्तृतं विवेचनम् अस्ति।


मानते है, उससे पहले ज्योति के विषय में किसी ने कभी भी कोई भी रचना नहीं लिखी थी।

मन्ये, ततः प्राक् ज्यौतिषि क्वापि काचित् कृतिः लिखिता न अभूत्।


आसीत्- अस्-धातोः लङि प्रथमपुरुषैकवचने।

आसीत्- अस्-धातु से लङि प्रथमपुरुष एकवचन में यह रूप बनता है।


सूत्र की व्याख्या- यह विधिसूत्र है।

ಸೂತ್ರದ ವಿವರಣೆ - ಇದು ವಿಧಿಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.


अनेन सूत्रेण उदात्तस्वरः विधीयते।

इस सूत्र से उदात्त स्वर का विधान है।


ಯಾರು ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿರುತ್ತಾರೆಯೋ ಅಂತವರಿಗೆ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಾದಿಕರ್ಮಗಳ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲ.

जो पूर्व जन्म में इन कर्मों को साधा हुआ होते हैं उसके लिए वर्तमान जन्म में नित्यादि कर्मों को आवश्यक्ता नहीं होती है।


ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ದ್ರೋಣಕಲಶದಲ್ಲಿ ಸೋಮರಸವನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದು ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ವ್ಯವಸ್ತೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

अनेन प्रकारेण द्रोणकलशे सोमरसं स्रावयित्वा अग्निष्टोमे स्थापनस्य व्यवस्था वर्तते।


टिप्पणी - यह अग्नि देवों का होता है।

टिप्पणी - अयम् अग्निः देवानाम् होता।


ब्राह्मण ग्रन्थों का विस्तृत परिचय पहले ही हुआ है।

ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಗ್ರಂಥಗಳ ವಿಸ್ತೃತ ಪರಿಚಯವು ಮೊದಲೇ ಆಗಿತ್ತು.


स्वप्-धातुः आदि में जिसके वह स्वपादि, स्वपादि और हिस् स्वपादिहिसः छन्द में बहुवचन है, उन स्वपादि हिंसा को।

'ಸ್ವಪ್'ಧಾತುವು ಆದಿಯು ಯಾವುದರದ್ದೋ ಅದು 'ಸ್ವಪಾದಿ'. 'ಸ್ವಪಾದಿಯು ಹಿಂಸವು' 'ಸ್ವಪಾದಿಹಿಂಸಃ' ಎಂದು ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನಾಂತಪದವು. ಅವುಗಳ "ಸ್ವಪಾದಿಹಿಂಸಾಮ್" ಎಂದು.


ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ಸರಳ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ತತ್ವಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ, ಇದು ಅವುಗಳ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹಾಗೂ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ದಿನದಿಂದ ದಿನಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

उपनिषद् अतिसरलशैल्या तत्त्वं कथयति, तेन तासां महत्त्वं लोकप्रियत्वं च प्रतिदिनं वर्धते।


वहाँ पर अज्ञान कारण होता है।

तत्र कारणं भवति अज्ञानम्।


ಮತ್ತು ಆ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತ ಪುರುಷನ ಜ್ಞಾನೋತ್ಪತ್ತಿಗಾಗಿ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಜನ್ಮಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಕರ್ಮವು ಫಲಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆಯೋ, ಆ ಕರ್ಮಗಳ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.

पुनश्च तस्य जीवन्मुक्तस्य पुरुषस्य ज्ञानोत्पत्तेः पूर्वं यानि कर्माणि सन्ति, जन्मान्तरे च यानि कर्माणि फलदाने अप्रवृत्तानि सन्ति, तेषां कर्मणां नाशः भवति।


रज्जु सर्प के सिर तथा पूँछ नहीं होती है।

रज्जोः सर्पस्य इव शिरः नास्ति।


ಚೈತನ್ಯದ್ದೇ ಪ್ರತ್ಯಕ್ತ್ವದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಲಾಗಿದೆ.

चैतन्यस्यैव प्रत्यक्त्वेनात्र अवधानात्।


तत्र विधिविधानञ्च सयुक्तिकं भवति।

ಅಲ್ಲಿ ವಿಧಿ ಮತ್ತು ವಿಧಾನದ ಮಿಲನವಾಗುತ್ತದೆ.


ಸ್ವರಿತಸ್ವರ ಆಗದೆ ಇದ್ದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ "ಏಕಾದೇಶ ಉದಾತ್ತೇನೋದಾತ್ತಃ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಉದಾತ್ತಸ್ವರವು ಆಗುತ್ತದೆ.

स्वरिताभावे च 'एकादेश उदात्तेनोदात्तः' इति सूत्रेण उदात्तः भवति।


विद्वत्संन्यासे सर्वकर्माणि त्यज्यन्ते।

विद्वत्संन्यास में सभी कर्मों का त्याग किया जाता है।


ಅಭವಃ - ಭೂಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಂಗ್ ಮಧ್ಯಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಅಭವಃ ಈ ರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ.

अभवः - भूधातोः लङि मध्यमपुरुषैकवचने अभवः इति रूपम्।


ಸೂತ್ರದ ಅವತರಣೆ - ಸುಪ್ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳ ಮತ್ತು ಪಿತ್ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳ ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಅನುದಾತ್ತ ವಿಧಾನಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಸೂತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

सूत्र का अवतरण- सुप् प्रत्ययों की और पित् प्रत्ययों के स्वर को अनुदात्त विधान के लिए इस सूत्र की रचना की है।


ಬ್ರಹ್ಮನು ಎಲ್ಲವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.

ब्रह्म ही सब को प्रकाशित करता है।


वार्तिक की व्याख्या - यह वार्तिक `न सुब्रह्मण्यायां स्वरितस्य तूदात्तः' इस सूत्र में पढ़ा हुआ है।

ವಾರ್ತಿಕದ ವಿವರಣೆ - ಈ ವಾರ್ತಿಕವು "ನ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಾಯಾಂ ಸ್ವರಿತಸ್ಯ ತೂದಾತ್ತಃ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಪಠಿತವಾಗಿದೆ.


सुप् और तिङ् दो सिर है और सात विभक्ति सात हाथ है।

सुप् तिङ् च द्वे शीर्षे स्तः,सप्त विभक्तयश्च सप्त हस्ताः सन्ति।


ಉದಾಹರಣೆ - ತದರ್ಥದ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ ಯೂಪದಾರು ಎಂದು.

उदाहरणम् - तदर्थस्योदाहरणं यथा यूपदारु इति।


कर्मवान, बुद्धिमान, मेधावी जिस मन से कार्य करते हैं, जिससे बुद्धिमान यथाविधि यज्ञ का सम्पादन करते हैं, और जो अपूर्व, सभी इन्द्रियों से पूर्व जिसकी रचना हुई, सभी प्राणियों में विद्यमान और पूज्य वह मेरा मन शुभ सङ्कल्प से युक्त हो।

कर्मवन्तः धीमन्तः मेधाविनः येन मनसा कर्माणि कुर्वन्ति , येन धीमन्तः यथाविधि यज्ञसम्पादनं कुर्वन्ति , यच्च अपूर्व सर्वेभ्यः अपि इन्द्रियेभ्यः पूर्वं सृष्टं , सर्वषु प्राणिषु विद्यमानं पूज्यं च तत् मम मनः शुभसङ्कल्पयुक्तं भवतु।


ಪತ್ಸುತಃಶೀಃ - ಪಾದೇಷು ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪಾದ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಪಾದ ಆದೇಶವಾದಾಗ ಪತ್ಸು ಇದರ ಸಪ್ತಮೀ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ತಸಿಲ್ ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಹಾಕಿದಾಗ ವಿಭಕ್ತಿ ಲೋಪದ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಪತ್ಸುತಃ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

पत्सुतःशीः - पादेषु इत्यस्मिन्नर्थ पादशब्दस्य पदादेशे पत्सु इति जाते सप्तम्यर्थे तसिल्प्रत्यये विभक्तिलोपाभावे पत्सुतः इति रूपम्।


सूत्रव्याख्या- षड्विधेषु पाणिनीयसूत्रेषु इदं विधायकम्।

ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಆರು ಪ್ರಕಾರವಾದ ಪಾಣಿನೀಯ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ  ನೀರಿನ ಇದು ವಿಧಿ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.


ಮುಮುಕ್ಷು ಆದವನು ಕಾಮ್ಯಕರ್ಮಗಳ ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬೇಕು.

काम्यकर्मो का त्याग मुमुक्षुओं के द्वारा करना चाहिए।


३०. अव्ययीभावादिविशेषसंज्ञाभिः विनिर्मुक्तः यः समासः स केवलसमासः।

೩೦. ಅವ್ಯಯೀಭಾವಾದಿ ವಿಶೇಷ ಸಂಜ್ಞೆಗಳಿಂದ ವಿನಿಯುಕ್ತವಾಗಿರುವ ಯಾವ ಸಮಾಸವಿದೆಯೋ ಅದು ಕೇವಲ ಸಮಾಸವಾಗಿದೆ.


नीलोत्पलम् यहाँ नील शब्द का विशेष्य कैसे नहीं हुआ?

ನೀಲೋತ್ಪಲಮ್ ಇಲ್ಲಿ ನೀಲ ಶಬ್ದದ ವಿಶೇಷ್ಯವು ಏಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ?


अन्धकारे नष्टे अयम् अश्विनः।

अन्धकार के नष्ट होने पर यह अश्विन है।


यहाँ पर सद् धातु का गति परक अर्थ स्वीकार करते है तो उपनिषद् शब्द का ब्रह्मविद्या यह अर्थ होता है।

ಇಲ್ಲಿ ಸದ್ ಧಾತುವಿಗೆ ಗತಿ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಾಗ ಉಪನಿಷತ್ ಶಬ್ದದ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಾ ಎಂಬ ಅರ್ಥವು ಬರುತ್ತದೆ.


ಏನಾದರು ನಾಭಿಯ ಸಮೀಪದಿಂದ ದಶಾಂಗುಲ ದೂರದ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

यद्वा--नाभेः सकाशाद् दशाङ्गुलम् अतिक्रम्य हृदि संस्थितः ।


तच्च ब्रह्म सच्चिदानन्दस्वरूपं भवति।

वह ही ब्रह्म सच्चिदानन्द स्वरूप होता है।


तदर्थं विषयेभ्यः मनसः विरक्तिः अपेक्षते।

उसके लिए विषयों से मन को विरक्ति अपेक्षित होती है।


अरण्य-देवों की स्तुति में (१०.१४६) विषय की नवीनता पण्डितों के हदय को आकर्षित करती है।

ಅರಣ್ಯಹಾಗೂ ದೇವರುಗಳ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ (10.146) ವಿಷಯದ ಹೊಸತನವು ವಿದ್ವಾಂಸರ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ.


यथा दधि उदकशब्दस्य च व्याख्या संहिताग्रन्थेषु अनेन प्रकारेण अस्ति- तद्दध्नोदधित्वम् (तै. सं. २/५/३/३/), उदानिषुर्गहीः इति तस्मादुदकमुच्यते(अर्थ. ३/१/३/१)।

ಹೇಗೆ ಮೊಸರು ಮತ್ತು ಜಲ ಶಬ್ದದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಸಂಹಿತಾ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿದೆ - ತದ್ದಧ್ನೋದಧಿತ್ವಮ್ (ತೈ. ಸಂ. ೨/೫/೩/೩/) , ಉದಾನಿಷುಮರ್ಹೀಃ ಇತಿ ತಸ್ಮಾದುದಕಮುಚ್ಯತೆ (ಅರ್ಥ. ೩/೧/೩/೧).


५१. शब्दप्रादुर्भावार्थ अव्ययीभावसमासस्य किम् उदाहरणम्?

೫೧. ಶಬ್ದಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಯೀಭಾವ ಸಮಾಸದ ಯಾವ ಉದಾಹರಣೆಯಿದೆ?


ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಮನೀಷಿಗಳಿಗೆ  ಮೇಧಾವಿಗಳಿಗೆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸತ್ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇವೆಯೋ, "ಕೃ ಕರಣೇ" ಸ್ವಾದಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

व्याख्या - मनीषियों मेधावियों को यज्ञ में जिस मन के द्वारा सत कर्म करते है, 'कृ करणे' स्वादि है।


किञ्च षष्ठीसमासनिषेधकानि सप्त सूत्राणि सन्ति ।

ಆದರೆ ಷಷ್ಠೀ ಸಮಾಸ ನಿಷೇಧಿಸುವ ಏಳು ಸೂತ್ರಗಳಿವೆ.


“तस्माद्वा एतस्मादात्मनः आकाशः सम्भूतः।

आकाशादि सृष्टि को जाना।


सूत्रव्याख्या - पाणिनिप्रणीतेषु षड्विधेषु सूत्रेषु इदं विधिसूत्रम्।

सूत्र व्याख्या :- पाणिनीप्रणीत छ: विधि सूत्रों में यह विधि सूत्र है।


ज्यौतिःशास्त्रं यज्ञविधानस्य युक्ततरं कालं निर्दिशति, तस्मात् ज्योतिषशास्त्रस्य च सर्वत्र एव मान्यता वर्तते।

ಜ್ಯೋತಿಷ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಯಜ್ಞ ವಿಧಾನದ ಯುಕ್ತ ಕಾಲದ ನಿರ್ದೇಶವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಜ್ಯೋತಿಷ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳು ಮಾನ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ.


कुलिशेन कुठारेण विवृक्णा विशेषतश्च्छिन्नानि स्कन्धांसीवयथा वृक्षस्कन्धाश्छिन्ना भवन्ति तद्वत्।

कुल्हाड़ी से जिस प्रकार वृक्ष काट दिया जाता है उसी प्रकार इन्द्र ने मेघ को मारा।


और उन मन्त्रों में पर्जन्यदेवता को उद्दिश्य करके अनेक प्रार्थना की गई है।

ಮತ್ತು ಆ ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪರ್ಜನ್ಯ ದೇವನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.


6 नित्यादि कर्मों का परम प्रयोजन क्या है?

6. नित्यादीनाम् परम् प्रयोजनं किम्।


ಅಪರಕಾಯಃ ಅಧರಕಾಯಃ ಇತ್ಯಾದಿ ಅನ್ಯ ಸೂತ್ರಗಳ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಇವೆ.

अपरकायः अधरकायः इत्यादीन्येतस्य सूत्रस्योदाहरणानि।


प्रधान ब्राह्मण ग्रन्थों का वेद निर्देश सहित नाम लिखिए।

ಪ್ರಧಾನವಾದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಗ್ರಂಥಗಳ ವೇದ ನಿರ್ದೇಶ ಸಹಿತವಾದ ಹೆಸರನ್ನು ಬರೆಯಿರಿ.


अत एव कर्मभिः सह तत्त्वप्रतिपादनपरं सूक्तं स्थाने स्थाने समाम्नातम्।

अत एव कर्मों के साथ तत्त्वप्रतिपादनपरक सूक्त स्थान-स्थान पर उल्लेखित किये गये है।


ಅನಂತರ ಸಾಮವೇದಸಂಹಿತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಆಲೋಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

अनन्तरं सामवेदसंहिता आलोचयिष्यते।


तथा धीराः धीमन्तः धीर्विद्यते येषां ते धीराः कर्मण्यण् ( पा०सू० ३.२. १)।

वैसे धीरा धीमन्तमेधा विद्यमान है जिसमे कर्मण्यण् (पा०सू० ३.२.१)।


ಈ ವೇದದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿರುವ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಮೂರು ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ - ೧.ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ, ೨.ಆಧಿಭೌತಿಕ, ಮತ್ತು ೩.ಆಧಿದೈವಿಕ.

इस वेद में वर्णित विषयों का विभाजन तीन प्रकार से कर सकते हैं - १, आध्यात्मिक, २. आधिभौतिक, ३. और आधिदैविक।


इस प्रकार से एक मास पर्यन्त करना चाहिए।

ಹೀಗೆ ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಮಾಡಬೇಕು.


अप् शब्दान्त समास का समासान्त में उदाहरण है विमला आपो यस्य तद् विमलापं सरः।

अप् शब्दान्तसमासस्य समासान्ते उदाहरणं विमला आपो यस्य तद् विमलापं सरः इति।


शुक्लयजुर्वेदे वर्णितविषयाः इव अस्याः विषयाः सन्ति।

ಶುಕ್ಲ ಯಜುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವಂತೆಯೇ ಇದರ ವಿಷಯಗಳೂ ಇವೆ.


कहीं पर तो काम्य अग्निहोत्रादि का अनुष्ठान करने पर नित्यकर्मों का भी अग्निहोत्रादि तन्त्र के द्वारा अनुष्ठान हो जाता है।

ಕಾಮ್ಯಾಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ನಿತ್ಯವೂ ಕೂಡ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಾದಿಗಳು ತಂತ್ರದಿಂದಲೇ ಅನುಷ್ಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ.


तस्मात् पृथक्तया वेदान्तशास्त्रस्य ज्ञानाय योग्यता न अर्जनीया।

फिर उस्ले अलग से वेदान्तशास्त्र के ज्ञान के लिए योग्यता अर्जित नहीं करना चाहिए।


अयं पुरुषः अमरत्वस्य स्वामी।

ಈ ಪುರುಷನು ಅಮರತ್ವದ ಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.


पुनः अञन्तात् इत्यस्य जातेः इति पदम् अनुपसर्जनात् इति पदं च विशेषणं भवति।

ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಂತಾತ್ ಇದರ ಜಾತೇಃ ಪದ ಮತ್ತು ಅನುಪಸರ್ಜನಾತ್ ಪದ ವಿಶೇಷಣವಾಗುತ್ತದೆ.


अतः अध्येयः वेदः, विचार्यः च तदर्थः विपश्चिता।

अतः वेद को पढ़कर और विचार करके उसके अनुसार आचरण करना चाहिए।


ಮೂರು - ಕೌಥುಮೀಯ, ರಾಣಾಯನೀಯ, ಮತ್ತು ಜೈಮಿನೀಯ.

तीन-कौथुमीय, राणायनीय, और जैमिनीय।


यहाँ उनमें आदि यजुर्वेद संहिता का सामान्य से परिचय करके माध्यन्दिन संहिता, काण्व संहिता, तैत्तिरीय संहिता, मैत्रायणी संहिता, कठ संहिता, और कापिष्ठल संहिता इत्यादि इनके विभागों की विस्तार से आलोचना करेगें।

ಇಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಯಜುರ್ವೇದ ಸಂಹಿತೆಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ಅನಂತರ ಮಾಧ್ಯಂದಿನಸಂಹಿತೆ, ಕಾಣ್ವಸಂಹಿತೆ, ತೈತ್ತಿರೀಯಸಂಹಿತೆ, ಮೈತ್ರಾಯಣೀಸಂಹಿತೆ, ಕಠಸಂಹಿತೆ, ಕಾಪಿಷ್ಠಲಸಂಹಿತೆ ಇವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.


मघवा - मघः अस्य अस्तीति वतुपि मघवत् इत्यस्य प्रथमैकवचने मघवा इति रूपम्।

ಮಘವಾ - ಮಘಃ ಅಸ್ಯ ಅಸ್ತೀತಿ ವತುಪ್ ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಮಘವತ್ ಇದರ ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಮಘವಾ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.


अपितु लक्षणा के द्वारा तीनों सम्बन्ध से अखण्डार्थ के बोधक होते हैं।

ಇದರ ಲಕ್ಷಣದಿಂದ ಸಂಬಂಧದಿಂದ ಅಖಂಡ ಅರ್ಥದ ಬೋಧಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ.


कथं गीता द्वितीयप्रस्थानम् इति अधःस्थितेन श्लोकेन स्पष्टं भवति- “सर्वोपनिषदो गावो दोग्धा गोपालनन्दनः।

ಗೀತೆಯು ಹೇಗೆ ಎರಡನೇ ಪ್ರಸ್ಥಾನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಕೆಳಗಿರುವ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ - "ಸರ್ವೋಪನಿಷದೋ ಗಾವೋ ದೋಗ್ಧಾ ಗೋಪಾಲನಂದನಃ.


उन दोनों में शुक्लयजुर्वेद की माध्यन्दिनसंहिता का बतीसवें अध्याय में सर्वमेघ के मन्त्र लिखे हुए है।

ಅವೆರಡರಲ್ಲಿ ಶುಕ್ಲಯಜುರ್ವೇದದ ಮಾಧ್ಯಂದಿನ ಸಂಹಿತೆಯ ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸರ್ವಮೇಘದ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಕೂಡ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ.


वेदः कर्मकाण्डः ज्ञानकाण्डश्चेति द्विविधः।

ವೇದವು ಕರ್ಮಕಾಂಡ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಕಾಂಡವೆಂದು ದ್ವಿವಿಧ.


तात्पर्य निर्णायक छः लिङ्गों में यह अन्यतम होता है ।

तात्पर्यनिर्णायकेषु षट्सु लिङ्गेषु इदम् अन्यतमम् ।


अज्ञाननाशः अस्माभिः कर्तव्यः।

इस प्रकार से हमें अज्ञान का नाश करना चाहिए।


इसलिए अज्ञान असत् भी नहीं है।

अतः अज्ञानं नापि असत्।


೧. "ಸಮರ್ಥಃ ಪದವಿಧಿಃ" ಇದು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾದ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ?

१. "समर्थः पदविधिः" इति सूत्रं कीदृशं सूत्रम्।


ಈ ಮೋಕ್ಷವು ಬದ್ಧ ಜೀವದ ಸನ್ನ ಸ್ವರೂಪದ ಅಜ್ಞಾನ ನಾಶದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

यह मोक्ष बद्धजीव के स्वस्वरूप के अज्ञान के नाश के द्वारा होता है।


यह शौनक बृहद्देवता का निर्माता है।

ಈ ಶೌನಕನು ಬೃಹದ್ದೇವತಾದ ನಿರ್ಮಾತೃವಾಗಿದ್ದಾನೆ.


अस्याम् इष्टौ पथ्यास्वतिः, अग्निः, सोमः, सविता, अदितिः च एतेषां पञ्चानां देवानाम् आह्वानं क्रियते।

इस इष्टी में पथ्यास्वति, अग्नि, सोम, सविता, और अदिति इन पांच देवाओं का आह्वान किया जाता है।


प्रशंसां वचन्ति इति प्रशंसावचनाः, तैः प्रशंसावचनैः । रूढ्या प्रशंसावाचकैः इत्यर्थः ।

ಪ್ರಶಂಸಾ ವಚಂತಿ ಎಂಬುದೇ ಪ್ರಶಂಸಾವಚನಾಃ ಎಂದಾಗಿದೆ , ಮತ್ತು ಅವೇ ಪ್ರಶಂಸಾವಚನೈಃ(ಪ್ರಶಂಸಾವಚನಗಳು). ರೂಢಿಯಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಾವಚನಗಳು ಎಂಬ ಅರ್ಥವು ಬಂದಿದೆ.


निर्धारण क्या है?

ನಿರ್ಧಾರಣ ಎಂದರೆ ಏನು?


यद्यपि सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (तै.आ.८.१; तै. उ. २.१) इस वचन का परब्रह्म के अभाव से पादचतुष्टय के निरूपण में असमर्थ है तथापि ये जगत ब्रह्म के स्वरूप की अपेक्षा से अल्प है विवक्षितत्वात् पादत्वोपन्यासः।

ಯದ್ಯಪಿ ಸತ್ಯಂ ಜ್ಞಾನಮನಂತಂ ಬ್ರಹ್ಮ (ತೈ.ಆ. ೮.೧; ತೈ.ಉ.೨.೧) ಈ ವಚನದ ಪರಬ್ರಹ್ಮನ ಅಭಾವದಿಂದ ಪಾದಚತುಷ್ಟಯದ ನಿರೂಪಣೆಯಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥವಾಗಿದೆ ಆದರು ಈ ಜಗತ್ತಿನ ಬ್ರಹ್ಮ ಸ್ವರೂಪದ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಅಲ್ಪವಾಗಿದೆ ವಿವಕ್ಷತ್ವಾತ್ ಪಾದತ್ವೋಪನ್ಯಾಸಃ.


ಮೋಕ್ಷ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪಾಯಗಳ ಜ್ಞಾನವು ಅಲೌಕಿಕ ಉಪಾಯಗಳಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

मोक्षस्य तदुपायस्य च ज्ञानम् अलौकिकेनोपायेन एव भवति।


यहाँ कर्तरि इस नृजक प्रव्ययों में ही विशेषण है, तथा अनुवृत्ती षष्ठी में नहीं होती है।

ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ತರಿ ಎಂಬುದು ತೃಜಕಗಳ ವಿಶೇಷಣವೇ ಆಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅನುವೃತ್ತಿ ಷಷ್ಠಿಯದ್ದಲ್ಲ.


3. वेदान्तशास्त्र का तात्पर्य क्या है?

३. वेदान्तशास्त्रस्य तात्पर्यं किम्?


ಭೂತ ಅಮ್ ಪೂರ್ವ ಸು ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ "ಕೃತ್ತದ್ಧಿತಸಮಾಸಾಶ್ಚ" ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕ ಸಂಜ್ಞೆಯು ಆಗುತ್ತದೆ.

भूत अम् पूर्व सु इस स्थिति में “कृत्तद्वितसमासाश्च'' इस सूत्र से समास की प्रातिपदिक संज्ञा होती है।


ಅತ್ಯಧಿಕ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಯಾವಾಗ ನೀವು ಪಾಪಿ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೀರೋ, ಆಗ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪೃಥ್ವಿಯು ಪ್ರಸನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.

अतीव गर्जन् भयङ्करशब्दं कुर्वन् च यदा भवान् पापिजनं हन्ति , तदा समग्रा पृथिवी प्रसन्ना भवति ।


किस उपसर्ग को छोड़कर अन्य सभी उपसर्गो को आद्युदात्त होने का विधान है?

कम् उपसर्ग वर्जयित्वा अन्येषाम् उपसर्गाणाम् आद्युदात्तत्वम् ?


6. काम्यकर्मजन्य अन्तः करण में कौन-सा संस्कार होता है?

೬. ಕಾರ್ಮಕರ್ಮಜವು ಅಂತಃಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂಸ್ಕಾರವು ಇದೆ ?


वह कुछ उपासकों की पिता है, कुछ का भाई और कुछ के पुत्र रूप में उसका वर्णन प्राप्त होता है।

स क्वचित् तदुपसकानां पितेव, क्वचित् भ्रतेव क्वचिद् सुत इव वर्णितः।


ಶ್ರದ್ಧಾ ವಿಷಯವೇ ಗುರುವಿನಿಂದ ಉಪದಿಷ್ಟವಾಗಿರುವ ವೇದಾಂತವಾಕ್ಯವಾಗಿದೆ.

श्रद्धाविषयः गुरूपदिष्टवेदान्तवाक्यम्।


पापापन्नं चित्तं मलिनं भवति।

ಪಾಪಪನ್ನವಾದ ಚಿತ್ತವು ಮಲಿನ ಆಗುತ್ತದೆ.


उसी प्रकार यहाँ उक्त तथा अनुक्त समस्त इन्द्रिय अन्तःकरणवृत्तिभेद के द्वारा उपलक्षित चैतन्य ही प्रज्ञान होता है।

अत्र उक्तानुक्तैः सकलैः इन्द्रियैः अन्तःकरणवृत्तिभेदैः उपलक्षितं चैतन्यमेव प्रज्ञानम्।


"ಕಿಂ ಕ್ಷೇಪೆ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವೇನು?

" किं क्षेपे " इति सूत्रस्यार्थः कः ?


ಈ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವಾಗಲೂ ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾ ಇರುತ್ತಾನೆ.

इन पुरुषार्थो की प्राप्ति के लिए ही मनुष्य हमेशा घूमता रहता है।


ऐसा प्रतिपादित किया जा रहा है।

इति प्रतिपाद्यते।


ಇಲ್ಲಿ ವಸ್ ಎಂಬ ಆದೇಶವು "ಅನುದಾತ್ತಂ ಸರ್ವಮಪಾದಾದೌ" ಎಂಬ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಕಾರವು ಅನುದಾತ್ತಸ್ವರಯುಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

अत्र वस्-इत्यादेशः अनुदात्तं सर्वमपादादौ इत्यस्य अधिकारे भवति अतः वाकारोत्तरः अकारः अनुदात्तः।


याज्ञवल्क्यशिक्षा - परिमाणेन इयं शिक्षा बृहदाकारा अस्ति।

याज्ञवल्क्यशिक्षा - परिमाण से यह शिक्षा बड़े आकार में है।


ಮೊದಲು ಪುರುಷನ ಹವಿಸ್ಸಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯರೂಪದಿಂದ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

पहले पुरुष की हवि को सामान्यरूप से नहीं माना गया है।


ಆ ಅಗ್ನಿಯು ಯಾವ ಪ್ರಕಾರದ್ದಾಗಿದೆ.

कीदृशं त्वाम्।


इस रूप वाली हे श्रद्धा हमे इस लोककार्यो में श्रद्धा से युक्त बनाओ।

ईदृग्रूपे हे श्रद्धे नोस्मानिह लोके कर्मणि वा श्रद्धापय श्रद्धावतः कुरु।


जैसे पुरुष मोम की मूर्ति को देखता हुआ उसके मोम मूर्ति के मात्र स्वरूप को ही देखता है, वैसे ही ब्रह्मवेत्ता भी जगत् को देखता हुआ भी ब्रह्म स्वरूप को ही देखता है।

यथा पुरुषः सिक्थमूर्ति पश्यन् तस्याः सिक्थपिण्डमात्रस्वरूपतामपि पश्यति, तद्वत् ब्रह्मविदपि जगत् सर्वं पश्यन्नपि ब्रह्मस्वरूपतामपि पश्यति।


सामानि वाक्यविशेषस्था गीतयः।

साम वाक्य विशेष में स्थित गीत है।


वि.चू. 176 मन किस प्रकार से बन्धन तथा मोक्ष का कारण होता है।

ವಿ. ಚೂ. ೧೭೬ ಮನಸ್ಸು ಹೇಗೆ ಬಂಧ ಮೊಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಕಾರಣ ?


विशेष- यह सूत्र पूर्व के आद्युदात्तश्च इस सूत्र का अपवाद है।

विशेषः- एतत् सूत्रं पूर्वस्य आद्युदात्तश्च इति सूत्रस्य अपवादभूतम् अस्ति।


इसलिए इस साम का नाम बृहत्साम यह विशिष्ट नामकरण है।

अतः अस्य साम्नः बृहत्साम इति विशिष्टं नामकरणम् अस्ति।


ಯಾರು ಸತ್ಯಧರ್ಮ ಅಂದರೆ ಸತ್ಯದಿಂದ ಆಚ್ಛಾದಿತ ಜಗತ್ತನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ ಆ ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಅಂತರಿಕ್ಷ ಆದಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಿದನು.

जिसने सत्यधर्मा अर्थात् सत्य से आच्छादित जगत् को धारण करता है उस प्रजापति ने अन्तरिक्ष आदि सभी लोकों को उत्पन्न किया।


ಯಜುರ್ವೇದ ಸಂಹಿತೆಯ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ವಿಷಯವು ಈ ಹಿಂದೆ ತಿಳಿಸಲಾದ ವಿಷಯಗಳಿಗಿಂತ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ.

यजुर्वेद संहिता का विवेच्य विषय पूर्व वर्णित विषयों से नितान्त भिन्न ही है।


तिङ्ङतिङः इस सूत्र का अर्थ लिखिए।

ತಿಙ್ ತಿಙಃ ಈ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬರೆಯಿರಿ.


अग्निष्टोम में मुख्य आहुति कौन सी है?

अग्निष्टोमे मुख्या आहुतिः का ?


(२.१.३४) सूत्रार्थः - यज्ञक्रियायां मन्त्र एकश्रुतिः स्याज्जपादीन् वर्जयित्वा।

( २.१.३४ ) सूत्र का अर्थ - यज्ञकर्म में मन्त्र एकश्रुति हो जाते है, जप न्यूङ्ख साम को छोड़कर।


ವಿಂತನೆಯೊಂದಿಗೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ ಅದು ವೃತ್ತಿವಿಶೇಷವಾದ ಶಮವು.

ऐसा विचार करके बलपूर्वक विषयों से जो हटाता है वह शम कहलाता है।


इदमेव निरूढपशुयागः इति प्रसिद्धम्।

यह ही निरूढ पशुयाग के नाम से प्रसिद्ध है।


तत्र स्थितान् अश्वसमूहस्य उपासकान् स्तोतारः इति वर्णयन्ति।

ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಕುದುರೆಯ ಗುಂಪಿನ ಆರಾಧಕನನ್ನು ಸ್ತೋತ್ರಕರ್ತೃಗಳೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.


सूत्र की व्याख्या- संज्ञा-परिभाषा-विधि-नियम-अतिदेश-अधिकार छः प्रकार के पाणिनीय सूत्रों में यह विधिसूत्र है।

ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಸಂಜ್ಞಾ - ಪರಿಭಾಷಾ-ವಿಧಿ-ನಿಯಮ-ಅತಿದೇಶ-ಅಧಿಕಾರಗಳೆಂಬ ಆರು ರೀತಿಯ ಪಾಣಿನೀಯ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ವಿಧಿ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.


वर्षावधौ सम्पाद्यमानस्य गवामयननामकयज्ञस्य यः अन्तिमदिवसः तस्य समीपदिवसे पूर्वदिवसे वा।

ಮಳೆ ಕೆಳಗಿಳಿದು ಬಂದು ಒತ್ತಗುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಗವಾಮಯನ ಎನ್ನುವ ಅಂತಿಮ ದಿನ ಅಥವಾ ಸಮೀಪದ ದಿನ ಅಥವಾ ಹಿಂದಿನ ದಿನವಾಗಿದೆ.


किस प्रकार से स्वरों से अर्थ नियन्त्रणकारी होता है यह ऊपर के उदाहरण में कहा ही है।

केन प्रकारेण स्वराणाम् अर्थनियन्त्रणकारित्वं भवति इति उपरिष्टाद् उदाहरणं निधाय उक्तम् एव।


ತಸ್ಯಲೋಪಃ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅವೆರಡರ ಲೋಪವಾಗುತ್ತದೆ.

तस्यलोपः सूत्र उन दोनों का लोप होता है।


ग्यारहवां पाठ समाप्त॥

ಹನ್ನೊಂದನೇ ಪಾಠ ಮುಗಿದಿದೆ.


अविद्या च मिथ्याभूता। अतः तया कल्पितः भेदः अपि मिथ्या एव।

ಅವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ಸುಳ್ಳುವಾದ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕಲ್ಪಿತ ಭೇದಗಳು ಕೂಡ ಸುಳ್ಳೇ.


तत्र हेतुः निषिद्धकर्मनुष्ठानम्। अपरो हेतुः विषयासक्तिः।

ಅಲ್ಲಿ ಕಾರಣವೇ ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನವೇ ಆಗದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಕಾರಣ ವಿಷಯದ ಆಸಕ್ತಿಯು.


ಅದನ್ನೇ ಈ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತ ಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ.

वह ही इस पाठ में प्रस्तुति करता है।


७. अजादिपदे बहुव्रीहिसमासः अस्ति।

೭. ಅಜಾದಿಪದದಲ್ಲಿ ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.


मनसि विनष्टे सर्वं विनष्टं भवति।

मन के विनष्ट हो जाने पर सबकुछ विनष्ट हो जाता है।


९. यस्मान्न ऋते इति मन्त्रांशे केन सूत्रेण पञ्चमी?

9. यस्मान्न ऋते इस मन्त्र के अंश में किस सूत्र से पञ्चमी होती है?


कृतिः प्रयत्नः।

ಕೃತಿಯು ಪ್ರಯತ್ನವು.


सहस्रशीर्ष इत्यादि से अभिहित परमेश्वर है उसी को जानकर ही मृत्यु युक्त संसार को पार किया जा सकता है अन्य किसी कर्म आदि से नहीं।

सहस्रशीर्षेत्यादिना यः अभिहितः परमेश्वरः तमेव विदित्वा नान्यं, तं विदित्वा एव मृत्युं मृत्युयुक्तं संसारम् अत्येति अतिक्रामति, न कर्मणा।


स्वप्न किसे कहते हैं?

ಸ್ವಪ್ನ ಎಂದರೇನು ?


ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮಾಚರಣೆಯಿಂದ ಪಾಪವಾಗುತ್ತದೆ.

निषिद्धकर्माचरणेन पापं जायते।


इसलिए उनसे उत्पन्न सुख ही अनित्य ही होता है।

अतः ततः जन्यं सुखम् अपि अनित्यम्।


वहाँ सभी के संयोग करने पर और विभक्ति आदि कार्य करने पर चिकीर्षक यह रूप सिद्ध होता है।

ततः सर्वसंयोगे विभक्त्यादिकार्ये चिकीर्षक इति रूपं सिध्यति।


उस यूप के लिए यह लकडी है।

तस्मै यूपाय इदं दारु।


"ಸ್ವತಿಭ್ಯಾಮೇವ" ಇದರಿಂದಲೇ ಭಾಷ್ಯ ಬಲದಿಂದ ಸು ಅತಿ ಇವೆರಡು ಉಪಸರ್ಗಗಳ ಪೂಜನ ಅರ್ಥದ ಗ್ರಹಣ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

"स्वतिभ्यामेव" इति भाष्येष्टिबलेन सु अति इत्युपसर्गद्वयस्य पूजनार्थस्यैव सूत्रे ग्रहणम्।


इससे अनुदात्त स्वर का विधान है।

अनेन अनुदात्तस्वरः विधीयते।


चकारः आदिः येषां ते चादयः तेषु चादिषु यहाँ बहुव्रीहि समास है।

ಚಕಾರಃ ಆದಿಃ ಯೇಷಾಂ ತೆ ಚಾದಯಃ ತೇಷು  ಚಾದಿಷು ಇದು ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸವಾಗಿದೆ.


देहस्य वृद्धिः क्षयश्च भवतः अन्नविकारत्वात्।

देह की वृद्धि तथा क्षय अन्न के विकारत्व के कारण ही होती है।


उदानो हि कण्ठस्थानीय जर्ध्वगमनवान् उत्क्रणवायुः।

ಉದಾನೋ ಹಿ ಕಂಠಸ್ಥಾನೀಯ ಊರ್ಧ್ವಗಮನವಾನ್ ಉತ್ಕ್ರಣವಾಯುಃ |


ಜಾತಃ - ಜನೀ (ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೇ) ಈ ಅರ್ಥದ ಧಾತುವಿನಿಂದ ತ ಪ್ರತ್ಯಯಾಂತದ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

जातः - जनी ( प्रादुर्भावे ) इत्यर्थकात् धातोः तप्रत्ययान्तं रूपम्।


ಇಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂರಮೂವತ್ತೆರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ.

अत्र द्वात्रंशदधिकद्विशतं (२३२) श्लोकाः सन्ति।


ಇದರಲ್ಲಿ ಏಳನೇ, ಎಂಟನೇ ಮತ್ತು ಒಂಭತ್ತನೆ ಪ್ರಪಾಠಕರನ್ನು ಕೂಡಿಸಿ "ತೈತ್ತಿರೀಯ ಉಪನಿಷತ್ತು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ".

इसमें सात, आठ और नौवें प्रपाठकों को मिलाकर “तैत्तिरीय उपनिषद्' कहलाता है।


೧೭. ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಕಾರಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಅವು ಯಾವುವು?

17. समाधि के कितने प्रकार हैं तथा वे कौन-कौन से हैं?


और इसके बाद अज आ यह स्थिति होती है।

ಮತ್ತು ಇದರ ನಂತರ ಅಜ ಆ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯು ಇರುತ್ತದೆ.


कूटस्थ नित्य तथा प्रवाह नित्य।

ಕೂಟಸ್ಥನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಹಿನಿತ್ಯ


ವಿಕೃತಿಯಾಗದ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರು ಅಂಗಯಾಗ.

विकृतियागस्य अपरं नाम अङ्गयागः।


सा राष्ट्री, वसूनां सङ्गमनी, चिकितुषी, यज्ञियानां प्रथमा।

ಅವಳು ರಾಷ್ಟ್ರ, ಭೂಮಿ, ಸಂಗಮ, ಯಜ್ಞಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ.


सुबन्तस्य विशेषणत्वात् तृतीया इत्यस्य तदन्तविधौ तृतीयान्तमिति लभ्यते।

ಸುಬಂತದ ವಿಶೇಷಣವಾಗುವುದರಿಂದ ತೃತೀಯಾದ ತದಂತ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ತೃತೀಯಾಂತಮ್ ಪದ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.


एवं दुर्विज्ञेयम् आत्मानं उपदेष्टुं शास्त्रम् अरुन्धतीनक्षत्रनिदर्शनवत् लोकबुद्धिम् अनुसरति।

इस प्रकार से दुर्विज्ञेय आत्मा का उपदेश देने के लिए शास्त्र अरुन्धती नक्षत्र के निर्देशन के समान लोकबुद्धि का अनुसरण करता है।


तथा धर्म तथा ब्रह्म जिज्ञासा का पूर्व पर भाव नहीं कहा गया है।

ಇಲ್ಲಿಯೂ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಜಿಜ್ಞಾಸೆಗಳ ಪೂರ್ವಪರಿಭಾವವು ಇಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.


अत्र साववर्णः इत्यस्य सौ अवर्णः इत्यर्थः।

यहाँ साववर्णः इसका सु के परे अवर्णः यह अर्थ है।


शिक्षा इयं परिमाणे गरिष्ठा।

ಈ ಶಿಕ್ಷಾವು ಪರಿಮಾಣದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ.


ಅಯಜಂತ - ಯಜ್-ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಂಗ್ ಲಕಾರ ಆತ್ಮನೇಪದ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

अयजन्त- यज्-धातोः लङि आत्मनेपदे प्रथमपुरुषबहुवचने।


तिङो गोत्रादीनि कुत्सनाभीक्ष््ययोः इति सूत्रस्य कुत्सनार्थे किम् उदाहरणम्।

ತಿಙೋ ಗೋತ್ರಾದೀನಿ ಕುತ್ಸ್ನಾಭೀಕ್ಷಣ್ಯಯೋಃ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಕುತ್ಸ್ನ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಉದಾಹರಣೆಯಿದೆ?


गत्यर्थः अर्थः यस्य इति गत्यर्थः इति शाकपार्थिवादिवत्समासः।

ಗತ್ಯರ್ಥಃ ಅರ್ಥಃ ಯಸ್ಯ ಇತಿ ಗತ್ಯರ್ಥಃ ಇಲ್ಲಿ ಶಾಕಪಾರ್ಥಿವಾದಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸಮಾಸವಿದೆ.


ಅದನ್ನೇ ಪುರೋಡಾಶಾದಿ ಹವಿಸ್ಸಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಿದರು.

उसी को पुरोडाशादि हवि के रूप में सङ्कल्पित किया।


तस्थुषीः - स्था-धातु क्वसुन् प्रत्यय करने पर स्त्रियाम् ङीप्प्रत्यय करने पर द्वितीयाबहुवचन में तस्थुषी: यह रूप है।

ತಸ್ಥುಷೀಃ - ಸ್ಥಾ ಧಾತುವಿಗೆ ಕ್ವಸುನ್-ಪ್ರತ್ಯಯ. ಅದರ ಮುಂದೆ ಸ್ತ್ರ್ಯರ್ಥದಲ್ಲಿ ಙೀಪ್-ಪ್ರತ್ಯಯ. ದ್ವೀತೀಯಾಬಹುವಚನದ ರೂಪವಾಗಿದೆ.


ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಇದು ವಿಧಾಯಕ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.

सूत्रव्याख्या- सूत्रमिदं विधायकम्।


द्वितीयः काण्डः त्रयोदशप्रपाठकेषु विभक्तः अस्ति।

ಎರಡನೇ ಕಾಂಡವು ಹದಿಮೂರು ಪ್ರಪಾಠಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತಗೊಂಡಿದೆ


ಕೇವಲ ಇಚ್ಚೆಯಿಂದ ಘಟವು ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

केवलम् इच्छया घटः न उत्पद्यते।


दाधार - धा-धातु से लट्लकार प्रथमपुरुष एकवचन में दाधार रूप सिद्ध होता है।

ದಾಧಾರ - ಧಾ-ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಟ್ ಲಕಾರ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ದಾಧಾರ ರೂಪವು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.


ಅಸೂನ್ ಪ್ರಾಣಾನ್ ರಾತಿ ದದಾತಿ ಇತ್ಯಸುರಃ, ಪ್ರಾಣವನ್ನು ನೀಡುವವನು ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

असून् प्राणान् राति ददाति इति असुरः, प्राणान् ददाति स परमात्मा एव।


अत्र प्रमाणं "संख्यापूर्वो द्विगुः" इति सूत्रम्।

यहाँ प्रमाण "संख्यापूर्वो द्विगुः" है।


ಆದ್ದರಿಂದ ಶಾಂಜ್ಞರವ ಜ್ಞೀನ್ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ.

तेन शार्ङ्गरव ङीन् इति स्थितिः भवति।


"ಈ ಕಾಲದಿಂದ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಮತ್ತು ಈ ದೇಶದಿಂದ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಈ ದೇವದತ್ತನಿದ್ದಾನೆ" ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಅಂದರೆ ಆ ಕಾಲವಿಶಿಷ್ಟ ದೇವದತ್ತ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಪಿಂಡ, ಅಂದರೆ  ಏತತ್ಕಾಲವಿಶಿಷ್ಟ ದೇವದತ್ತರೂಪಪಿಂಡ ಅಭಿನ್ನವೆಂದು ಪ್ರತೀತವಾಗುತ್ತದೆ.

'इस काल से विशिष्ट तथ इस देश से विशिष्ट यह वह देवदत्त है ' यहाँ पर 'वह' अर्थात् तत्कालविशिष्ट देवदत्तरूप पिण्ड, “यह ' अर्थात् एतत्कालविशिष्ट देवदत्तरूपपिण्ड अभिन्न जब प्रतीत होता है।


इति विषये अस्मिन् पाठे विस्तारेण आलोचना विद्यते।

इस विषय में इस पाठ में विस्तार से आलोचना प्रस्तुत है।


पाणिनि के किस सूत्र में ब्राह्मण शब्द का प्रयोग देखा जाता है?

ಪಾಣಿನಿಯ ಯಾವ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು?


देवों के द्वारा देव इन्द्र आदि के द्वारा भी सेवित हूँ।

देवेभिः देवैरिन्द्रादिभिरपि जुष्टं सेवितम्।


ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯವಿಲ್ಲದೆ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಹವಿ ಪ್ರದಾನ ಆದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

मन के स्वास्थ्य के विना कर्म में प्रवृत्त यज्ञ में हवि प्रदान आदि कर्म को नही कर सकता है।


समानविभक्त्यन्तपदानां यदा तत्पुरुषसमासस्तदा कर्मधारयसंज्ञा।

ಸಮಾನ ವಿಭಕ್ತಿ ಪದಗಳ ಯಾವಾಗ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಆಗ ಕರ್ಮಧಾರಯ ಸಂಜ್ಞಾ ಆಗುತ್ತದೆ.


द्वित्वे कृते द्वयोः शब्दयोः मध्ये यः द्वितीयः शब्दः, तस्य 'तस्य परमापम्रेडितम्' इति सूत्रेण आम्रेडितसंज्ञा भवति।

ಎರಡು ಬಾರಿ ಉಚ್ಚರಿಸಿದಾಗ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎರಡನೇ ಶಬ್ದವು "ತಸ್ಯ ಪರಮಾಮ್ರೇಡಿತಮ್" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ’ಆಮ್ರೇಡಿತ’ಸಂಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.


"श्रद्धयाग्निः समिध्यते" इति मन्त्रं सम्पूर्ण लिखत।

"ಶ್ರದ್ಧಯಾಗ್ನಿಃ ಸಮಿಧ್ಯತೇ" ಈ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬರೆಯಿರಿ.


"ನ ನಿರ್ಧಾರಣೆ" ಈ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವೇನು?

"न निर्धारणे" इति सूत्रस्यार्थः कः?


अनेन सूत्रेण सुपः लुक् विधीयते।

ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಸುಪ್ ಲುಕ್(ಲೋಪವು) ಆಗುತ್ತದೆ.


ಗದ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಮಂತ್ರಗಳಿಗೆ ಏನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ?

गद्यात्मकमन्त्राणां किमभिधानम्?


ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ - "ಮತಿಬುದ್ಧಿಪೂಜಾರ್ಥದಿಂದ ವಿಹಿತವಾದ ಯಾವ ಕ್ತ ಪ್ರತ್ಯಯ, ಅದರಿಂದ ಷಷ್ಠ್ಯಂತ ಸುಬಂತದ ಸಮಾಸವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

एवं सूत्रार्थो भवति - "मतिबुद्धिपूजार्थभ्यश्च इत्यनेन विहितः यः क्तप्रत्ययः, तदन्तेन षष्ठ्यन्तस्य सुबन्तस्य समासो न भवति" इति।


यदा अयं कुर्मः अङ्गानि इव सर्वशः इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थभ्यः संहरते तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता भवति इति ।

जब यह कछुए की तरह सभी इन्द्रियों को उनके विषयों से हटा लेता है तब उसको प्रज्ञा प्रतिष्ठित होती है।


वेदान्ततत्व के श्रवण मनन तथा निदिध्यासन के द्वारा ही तत्वज्ञान उत्पन्न होता है।

वेदान्ततत्त्वस्य श्रवण-मनन-निदिध्यासनेन एव तत्त्वज्ञानं जायते।


किन्तु दसवें मण्डल में लघु-गुरू के ऊपर भी उचित विन्यास में भी सब जगह विशेष बल दिया।

ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ಛಂದಸ್ಸಿನ ವಿನ್ಯಾಸ ರಚನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷ ಆಗ್ರಹವಿತ್ತು.


यत् = जो, वैश्यः = वैश्यजातिमान् पुरुष है, तत् = वो ऊरू = जङ्घा से।

ಯತ್ - ಜೋ, ವೈಶ್ಯಃ- ವೈಶ್ಯಜಾತಿ ಪುರುಷನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ತತ್ - ಆ ಊರು - ಜಂಘಾದಿಂದ.


ಲಕ್ಷ್ಯಲಕ್ಷಣಸಂಬಂಧಃ ಪದಾರ್ಥಪ್ರತ್ಯಗಾತ್ಮಾನಾಮ್." ಇತಿ.

लक्ष्यलक्षणसम्बन्धः पदार्थप्रत्यगात्मनाम्।।” इति।


ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶ ಕಿರಣದ ಸಮಾನವಾಗಿ, ಈ ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ಓದುಗರ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಶೀತಲತೆಯನ್ನು ಪ್ರಧಾನಮಾಡುತ್ತದೆ.

तमसि प्रकाशकिरण इव, एतानि आख्यानानि पाठकहृदयस्य उद्विग्रचित्ते शान्तिदायकानि शीतलानि च भवन्ति।


अज्ञान नाश से ही ज्ञान उत्पन्न होता है।

ಅಜ್ಞಾನನಾಶದಿಂದಲೇ ಜ್ಞಾನವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.