ततः पौर्वशाला इत्यस्य  "यचि भम्" इत्यनेन भसंज्ञायां "यस्येति च" इति सूत्रेण भसंज्ञकस्य आकारस्य लोपे पौर्वशाल् अ इति जाते सर्वसंयोगे निष्पन्नस्य पौर्वशालशब्दस्य प्रातिपदिकत्वात् ततः सौ विभक्तिकार्ये पौर्वशालः इति रूपं सिद्धम्।

ಆಗ ಪೌರ್ವಶಾಲಾ ಇದರ "ಯಚಿ ಭಮ್" ಇದರಿಂದ ಭಸಂಜ್ಞದ "ಯಸ್ಯೇತಿ ಚ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಭಸಂಜ್ಞಕದ ಆಕಾರಲೋಪವಾದಾಗ ಪೌರ್ವಶಾಲ ಅ ಎಂದು ಆದಾಗ ಸರ್ವಸಂಯೋಗವಾದಾಗ ನಿಷ್ಪನ್ನವಾಗುವ ಪೌರ್ವಶಾಲಾ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕದಿಂದ ಆದಾಗ ಸೌ ಎಂಬ ವಿಭಕ್ತಿಕಾರ್ಯದಿಂದ ಪೌರ್ವಶಾಲ ಎಂಬ ರೂಪವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.


सर्वे एव हि जलचरा अतिशयेन वर्धन्ते, स तु मत्स्यत्वादनाष्ट्रत्वाच्च बृहत्तमं वर्धत इति श्रुतिवचनम्।

सभी ही जलचर अत्यधिक वृद्धि को प्राप्त होते है, वह तो विशाल मछलियों से भी अत्यधिक वृद्धि को प्राप्त हुई यह श्रुतिवचन है।


ಈ ಪಠ್ಯವನ್ನು ಓದುವುದರಿಂದ ನೀವು ವೇದಗಳ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯ. ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ರಸಗಳ ವಿಧಾನವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದು. ವೈದಿಕಋಷಿಗಳ ಕವಿತ್ವದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯ. ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಅಲಂಕಾರಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವೇದದಲ್ಲಿ ಸೌಂದರ್ಯಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಹೇಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬಹುದು. ವೇದಪ್ರಾಮಾಣ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯ.

इमं पाठं पठित्वा भवान् वैदिकवाङ्गयस्य विलक्षणताम् अधिगमिष्यति। वेदेषु रसस्य विधानं कथं भवति इति बोद्धुं शक्नुयात्। वैदिकानाम् ऋषीणां कवित्वविषये ज्ञास्यति। वेदे अलंकाराणाम् उपयोगः कथम् अस्ति इति अवगच्छेत्। वेदे सौन्दर्यपरिकल्पनं कथम् अस्ति तद्विषये ज्ञातुं समर्थः भवेत्। वेदस्य प्रामाण्यविषये जानीयात्।


4 मानवों के अन्तः करण तीन दोषों का परिचय दीजिए?

೪. ಮಾನವನ ಅಂತಃಕರಣದ ಮೂರು ದೋಷಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿ.


ದೇವರಾಜಯಜ್ವರು ತನ್ನ ಭಾಷ್ಯದ ಉಪೋದ್ಘಾತದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೀರಸ್ವಾಮಿ ಮತ್ತು ಅನಂತ ಆಚಾರ್ಯರ ನಿಘಂಟು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದರು.

देवराजयज्वाने अपने भाष्य के उपजीव्य के रूप में क्षीरस्वामी तथा अनन्त आचार्य की निघण्टु व्याख्या का उल्लेख किया है।


अत्र शङ्कराचार्यस्य उपदेशोऽस्ति। स्थूलदेहस्थम् अहमिति आत्मत्वबुद्धिं त्यक्त्वा निर्विकल्पे शुद्धे ब्रह्मणि अहं ब्रह्मास्मीति बुद्धिं सम्पादयतु इति। आतत्रात्मबुदिं त्यज मूढबुद्धे त्वड्यांसमेदोस्थिपुरीषराशौ।

ಇಲ್ಲಿ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರು ಹೀಗೆ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಥೂಲ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾದ ಆತ್ಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ನಿರ್ವಿಕಲ್ಪದ ಶುದ್ಧ ಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲಿ , ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿದ್ದೇನೆ (ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ಮಿ) ಎಂಬ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಅತ್ರ ಆತ್ಮಬುದ್ಧಿಂ ತ್ಯಜ ಮೂಢಬುದ್ಧೇ ತ್ವಂಜ್ಞ್ಯಾಂಸಮೇದೋಸ್ಥಿಪುರೀಷರಾಶೌ.


सूत्रार्थः - स्त्रीत्वे द्योत्ये अजादिगणपठितशब्दान्तात् प्रातिपदिकात् परः टाप् प्रत्ययः भवति।

सूत्रार्थ-स्त्रीत्व द्योत्ये होने पर आजादिगण में पठितशब्दान्त प्रातिपदिक से परे टाप् प्रत्यय होता है।


लौकिक काव्यों में छन्द का और पादबद्धता का सम्बन्ध इस प्रकार है की पद्यों में ही छन्दों की योजना मानते हैं, तथा गद्य तो छन्दोहीन रचना रूप से स्वीकार होता है।

ಲೌಕಿಕ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಮತ್ತು ಪದಬದ್ಧತೆಯ ಸಂಬಂಧವು ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿದೆ ಪದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿ, ಮತ್ತು ಗದ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಛಂದೋಹೀನವಾದ ರಚನೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.


ತೃತೀಯ ಆರಣ್ಯಕದ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರು ಸಂಹಿತೋಪನಿಷತ್ತು.

तृतीयारण्यकस्य अपरं नाम अस्ति संहितोपनिषद्।


फिर भी गृह घटादि शब्दों के द्वार कहे जाते हैं।

ಆದರು ಗೃಹ ಮತ್ತು ಘಟಾದಿ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.


यच्च भूतमतीतं जगत् यच्च भव्यं भविष्यज्जगत् तदपि पुरुष एव।

जो भूत या अतीत जगत्, यच्च भव्य-भविष्य जगत् वो सब भी पुरुष ही है।


अतरः - तृ-धातु से लङ मध्यमपुरुष एकवचन का रूप है।

ಅತರಃ - ತೃ- ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಂಗ್ ಮಧ್ಯಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದ ರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ.


मोक्षे च सति पुनः देहधारणादिकं न भवति।

मोक्ष होने पर तो देहादि धारण नहीं होती है।


"मनसैवानुद्रष्टव्यम्" इति श्रुतिः।

"ಮನಸೈವಾನುದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್" ಎಂಬ ಶೃತಿ.


जातिवाचकात् अनुपसर्जनात् अञन्तात् अदन्तात् प्रातिपदिकात् च स्त्रीत्वे द्योत्ये ङीन् प्रत्ययः परः भवति।

जातिवाचक अनुपसर्जन अञन्त और अदन्त प्रातिपदिक से स्त्रीत्व द्योत्य होने पर ङीन् प्रत्यय होता है।


ತತ್ಕೃತೇನ ಎಂಬ ಅರ್ಥವು ಬರುತ್ತದೆ.

उसके लिए यह अर्थ होता है।


ಧಾತುವು ಯಾವಾಗ ದ್ವಿತ್ವವಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಆಗ ಆ ಸಮುದಾಯವು 'ಅಭ್ಯಸ್ತಸಂಜ್ಞಕ'ವಾಗುತ್ತದೆ.

धातु को जब द्वित्व होता है, तब उस समुदाय की अभ्यस्त संज्ञा होती है।


धर्मार्थकाममोक्षाख्येषु चतुर्विधपुरुषार्थेषु मोक्ष एव परमपुरुषार्थः।

ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಮೋಕ್ಷ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರವಾದ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷವು ಪರಮ ಪುರುಷಾರ್ಥವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.


वैदिकमन्त्रेषु प्रकृतेः अपि मनोहरं वर्णनं प्राप्यते।

ವೈದಿಕ ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮನೋಹರವಾದ ವಿವರಣೆಯೂ ಸಿಗುತ್ತದೆ.


क्रान्तप्रज्ञा वाला अथवा क्रान्तकर्मा।

ಕ್ರಾಂತಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉಳ್ಳವನು ಅಥವಾ ಕ್ರಾಂತಕರ್ಮವನ್ನು ಉಳ್ಳವನು.


परन्तु अलौकिक शक्तिशाली रुद्र अपने स्वयं के बल से हजारो रूप धारण करने में समर्थ है।

ಆದರೆ ಅಭೂತಪೂರ್ವ ಶಕ್ತಿಯಾದ ರುದ್ರನಿಗೆ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ರೂಪಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.


सभी कार्यो को करने से पहले प्राणियों का मन पूर्वप्रवृत्त होता है, मन के स्वास्थ्य के विना कार्यो में प्रवृत नही होता है यह अर्थ है।

ಎಲ್ಲಾ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಮೊದಲು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮನ ಪೂರ್ವಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಮನದ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯವಿಲ್ಲದೇ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಈ ಅರ್ಥವಾಗಿದೆ.


अन्नम्भट्देन तर्कसङ्ग्रहे उच्यते- “सुखाद्युपलब्धिसाधनमिन्द्रियं मनः” इति। श्रीमद्भगवद्गीतायामपि कथ्यते-“ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः।

अन्नम्भट्ट ने तर्क संग्रह में कहा है कि “सुखाद्युपलब्धिसाधनमिन्द्रियं मनः” इस प्रकार से तथा श्रीमद्भगवद्गीता मे भी कहा गया है कि “ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः।


वेदान्तस्य यत् मोक्षाख्यं प्रयोजनम् अस्ति।

ವೇದಾಂತಕ್ಕೆ ಮೋಕ್ಷ ಎಂಬ ಪ್ರಯೋಜನವಿದೆ.


शिक्षा के अन्य विषयों का यहाँ पर अभाव है।

ಶಿಕ್ಷಾದ ಅನ್ಯ ವಿಷಯಗಳ ಅಭಾವವು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.


यहाँ कारीषगन्ध्य शब्द ष्यङन्त है।

अत्र कारीषगन्ध्य इति शब्दः ष्यङन्तः अस्ति।


साधारणो धर्मः इति तदर्थः ।

ಸಾಧಾರಣ ಧರ್ಮಃ ಎಂಬುದೇ ಇದರ ಅರ್ಥವಾಗಿದೆ.


शब्दद्वयम् अण्प्रत्ययान्तम्।

दोनों शब्द अण्प्रत्ययान्त है।


अतः विरोधपरिहारस्य असम्भवात् अत्र अजहल्लक्षणा न सङ्गच्छते।

ಆದ್ದರಿಂದ ವಿರೋಧ ಪರಿಹಾರದ ಅಸಂಭವದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅಜಹಲ್ಲಕ್ಷಣವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.


इन क्रमों की यहाँ संक्षेप से आलोचना दी गई है।

एतौ क्रमौ अत्र संक्षेपेण आलोच्येते।


अस्मिन् ऋग्वेदीयपुरुषसूक्ते सृष्टिप्रक्रिया यज्ञरूपेण कल्पिता।

ಈ ಋಗ್ವೇದೀಯ ಪುರುಷಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯಾ ಯಜ್ಞ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿದೆ.


6. छान्दस से।

೬. ಛಾಂದಸದಿಂದ.


इन विशेष संज्ञाओं से निर्युक्त जो समास है वही केवल समास अथवा सुप्सुपा समास कहलाता है।

ಈ ವಿಶೇಷ ಸಂಜ್ಞೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಯಾವ ಸಮಾಸಗಳಿರುತ್ತದೆಯೋ ಅವೇ ಕೇವಲ ಸಮಾಸ ಅಥವಾ ಸುಪ್ಸುಪಾಸಮಾಸವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.


फिर फल लाभ के लिए काम्य कर्मों के द्वारा पुण्यों का संचय करना चाहिए।

ಮತ್ತೆ ಫಲ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಕಾಮ್ಯಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಪುಣ್ಯವನ್ನು ಸಂಪಾದನೆ ಮಾಡಬೇಕು.


एवम् एव यदा पूर्वसंस्कारवशात् मालाचन्दनभार्यापुत्रगृहक्षेत्रपशुषु गम्यमानं मनः येन अन्तःकरणनिवृत्तिविशेषेण निगृह्यते तादृशः वृत्तिविशेषः शमः कथ्यते।

ಹಾಗೆಯೇ ಏನಾದರು ಹಿಂದಿನ ಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ ಮಾಲಾ ಚಂದನ ಭಾರ್ಯಾ, ಪುತ್ರ, ಗೃಹ, ಪಶುಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಮನದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅಂತಃಕರಣದ ನಿವೃತ್ತಿ ವಿಶೇಷದಿಂದ  ನಿಗ್ರಹಣವನ್ನು ಮಾಡಬಹುದಾಗಿತ್ತು ಆ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವೃತ್ತಿ ವಿಶೇಷವನ್ನು ಶಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.


तश्च अत्र अयं सूत्रार्थः लभ्यते - चादयः निपातसंज्ञकाः अनुदात्ताः स्युः इति।

उससे यह सूत्र का अर्थ प्राप्त होता है - चादय निपात संज्ञक अनुदात्त हो।


सूत्रव्याख्या- विधिसूत्रमिदम्।

सूत्र की व्याख्या- यह विधिसूत्र है।


सूत्रेऽस्मिन् तत्पुरुषः इति पदं प्रथमैकवचनान्तम्।

ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ತತ್ಪುರುಷಃ ಇದು ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ.


ಋಗ್,ಯಜು,ಸಾಮದಿಂದ ಅಥರ್ವನ ವಿಭಿನ್ನವಾದ ಸ್ಪಷ್ಟ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ऋग्यजुस्सामभ्यः अथर्वस्य पार्थक्यं स्पष्टतः ग्रन्थेषु प्राप्यते।


नञ्तत्पुरुषः, कुतत्पुरुषः, गतितत्पुरुषः, प्रादितत्पुरुषः उपपदतत्पुरुषश्चेति।

नञ्तत्पुरुष, कुतत्पुरुष, गतितत्पुरुष, प्रादितत्पुरुष और उपपदतत्पुरुष है।


ನ ರಾಜಾ ಈ ಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ನ ರಾಜನ್ ಸು ಈ ಅಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ನಜ್ಞ್ ಸೂತ್ರದಿಂದ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸವಾದಾಗ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕದಿಂದ ಸುಪ್ ಇದರ ಲೋಪವಾದಾಗ ನ ಲೋಪೆ ಅರಾಜನ್ ಶಬ್ದವು ನಿಷ್ಫನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.

न राजा इस लौकिक विग्रह में न राजन् सु इस अलौकिक विग्रगह में नञ्  सूत्र से तत्पुरुष समास होने पर प्रातिपदिक से सुप् का लोप होने पर न लोपे अराजन् शब्द निष्पन्न होता है।


ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭದಿಂದ ಆಶ್ರಯ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸಿ ಬೆಳಗುತ್ತಾನೆ.

हिरण्यगर्भाश्रेणैव सूर्यः उदितः सन् विभाति।


अग्नेः विशेषणभेदात् कार्यभेदाद्वा वैश्वानरः, जातवेदाः, नाराशंसः, सुसमिद्धः, तदनुपात् इत्यादीनि नामानि, एवञ्च वायोः मातरिश्वा, इन्द्रः, रुद्रः, अपान्नपात् प्रभृतीनाम् देवानां नामानि तथा सूर्यात् आदित्यः, विष्णुः, मित्रः, वरुणः, पूषा, भगः, उषा, अश्विनीकुमारौ, सविता इत्येतेषां नामानि जातानि।

अग्नि के विशेषण भेद से या कार्य भेद से वैश्वानर, जातवेदा, नाराशंस, सुसमिद्ध, तदनुपात् इत्यादि नाम, और भी वायु से मातरिश्वा, इन्द्र, रुद्र, अपान्नपात् अनेक देवों के नाम तथा सूर्य से आदित्य, विष्णु, मित्र, वरुण, पूषा, भग, ऊषा, अश्विनीकुमार, सविता ये नाम उत्पन्न हुए।


नित्यनैमित्तिकप्रायश्चित्तानां बुद्धिशुद्धिः परम् अर्थात् आवश्यकं प्रयोजनम्।

ನಿತ್ಯನೈಮಿತ್ತಿಕಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಗಳ ಬುದ್ಧಿಶುದ್ಧಿಯ ನಂತರ ಪ್ರಯೋಜನವು ಅವಶ್ಯಕ ಎಂದರ್ಥ.


क्योंकि ` आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत्' इस सूत्र से द्रवत्पाणी यह पद अविद्यमानवत् है।

यतो हि 'आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत्' इति सूत्रेण द्रव्यत्पाणी इति पदम् अविद्यमानवत् अस्ति।


4. पुत्रजन्मादिरूप कुछ भी विशिष्ट निमित्त का आश्रय लेकर के जो कर्म करने होते हे वे नैमित्तिक होते हैं।

೪. ಪುತ್ರಜನ್ಮಾದಿರೂಪವಾದ ಯಾವುದರೂ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ನಿಮಿತ್ತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು ಅವು ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಕರ್ಮಗಳು.


शाङ्खायनब्राह्मणस्य अपरं नाम किम्?

शाङखायन ब्राह्मण का अन्य क्या नाम है?


कुठारेण छिन्ना वृक्षशाखा इव वृत्रासुरं पृथिव्याः क्रोडे शयितवान सः।

ಕೋಲಿನಿಂದ ಕತ್ತರಿಸುವ ವೃಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ವೃತ್ರಾಸುರನನ್ನು ಪೃಥ್ವಿಯ ಮಡಿಲಿನಲ್ಲಿ ಬೀಳಿಸಿದನು.


और वह षष्ठी प्रतिपदविधाना षष्ठी होती है।

सा च षष्ठी प्रतिपदविधाना षष्ठी भवति।


इदं सूत्रं ङीप्प्रत्ययं विदधाति।

यह सूत्र ङीप् प्रत्यय का विधान होता है।


'अङ्ग्यन्ते ज्ञायन्ते अमीभिरिति अङ्गानि' इति व्युत्पत्तिवशात् अङ्गशब्दस्य अर्थः भवति 'उपकारकः' इति।

''ಅಂಗ್ಯಂತೆ ಜ್ಞಾಯಂತೆ ಅಮೀಭಿರಿತಿ ಅಂಗಾನಿ'' ಈ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯಿಂದ ಅಂಗ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವು ಉಪಕಾರಕ ಆಗುತ್ತದೆ.


मालावरीय नारायण भट्ट द्वारा रचित सूक्त श्लोक प्राप्त होते हैं।

ಮಾಲಾವೀರೀಯ ನಾರಾಯಣ ಭಟ್ ಅವರು ರಚಿಸಿದ ಸೂಕ್ತ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ.


सावेकाचस्तृतीयादिर्विभक्तिः ( ६.१.१८६ ) सूत्र का अर्थ- सु के परे रहते जो एक अच् वाला शब्द, उससे परे जो तृतीय विभक्ति से लेकर आगे की विभक्तियाँ, उनको उदात्त हो।

सावेकाचस्तृतीयादिर्विभक्तिः (६.१.१८६) सूत्रार्थः- सौ परे सति पूर्वस्मात् एकाचः शब्दात् परस्य तृतीयादिविभक्तेः स्वरः उदात्तः स्यात्।


सूत्र व्याख्या-यह अधिकार सूत्र है।

सूत्रव्याख्या - इदम् अधिकारसूत्रम्।


४४. तृतीयासप्तम्योर्बहुलम् इति सूत्रस्यार्थः कः?

೪೪. "ತೃತೀಯಾಸಪ್ತಮ್ಯೋರ್ಬಹುಲಮ್" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವೇನು?


परं ब्रह्म उपाधिवर्जितं शुद्धं च भवति।

परब्रह्म उपाधिवर्जित तथा शुद्ध होता है।


६. भुवनम् इत्यत्र कः प्रत्ययः?

6. भुवनम् यहाँ पर क्या प्रत्यय है?


तिङय्रत्यय जिनके अन्त में है, वे तिङन्त पद है।

ತಿಙ್ ಪ್ರತ್ಯಯವು ಯಾವುದರ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿದೆಯೋ ಅವುಗಳು ತಿಙಂತ ಪದವಾಗಿದೆ.


पाँच प्राण तथा पाँच कर्मेन्द्रियों के साथ प्राणमय कोश होता है।

ಪ್ರಾಣಾದಿ ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯದಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದು ಪ್ರಾಣಮಯ ಕೋಶವು ಆಗುವುದು.


4.  शोभना मेधा यस्य तम् इति बहुव्रीहिः।

೪. ಶೋಭನಾ ಮೇಧಾ ಯಸ್ಯ ತಮ್ ಇಲ್ಲಿ ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸವಾಗಿದೆ.


ಅವೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು ಮತ್ತು ಸ್ಥಾವರ ಮತ್ತು ಜಂಗಮಾತ್ಮಕ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

सः समेषां प्राणिनां नियन्ता, स्थावरजङ्गमात्मकस्य पदार्थस्य च अधीश्वरः।


31. विशेष संज्ञा क्या है?

೩೧. ವಿಶೇಷ ಸಂಜ್ಞೆಏನಾಗಿದೆ ?


ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಸಂಜ್ಞಾ-ಪರಿಭಾಷಾ-ವಿಧಿ-ನಿಯಮ-ಅತಿದೇಶ-ಅಧಿಕಾರ ಇವು ಆರು ಪ್ರಕಾರವಾದ ಪಾಣಿನೀಯ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧಿ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.

सूत्रव्याख्या- संज्ञा-परिभाषा-विधि-नियमातिदेशाधिकारात्मकेषु षड्विधेषु पाणिनीयसूत्रेषु इदं विधिसूत्रम्।


और वह यहाँ पर पद से बाद में विद्यमान है, पाद के आदि में विद्यमान नहीं हैं।

ಅದು ಇಲ್ಲಿ ಪದದ ಮುಂದೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಪಾದದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.


शिवसङ्कल्पमिति शिव-सङ्कल्पम्। अस्तु॥१॥

ಶಿವಸಂಕಲ್ಪಮಿತಿ ಶಿವ-ಸಂಕಲ್ಪಮ್.  ಅಸ್ತು।।೧।।


इससे उसका ब्रह्माण्ड से बाहर भी विद्यमानता ज्ञात होती है।

अनेन तस्य ब्रह्माण्डात् बहिरपि विद्यमानत्वं ज्ञायते।


ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನೂ ಕೂಡ ಸ್ವತಂತ್ರದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನಾನ್ವೇಷಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.

शास्त्रज्ञोऽपि स्वातन्त्र्येण ब्रह्मज्ञानान्वेषणं न कुर्याद्।


ಅದರಿಂದ ಸರಿಯಾದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗದಿದ್ದರೆ ಸಿಗದೇ ಇದ್ದಹಾಗೆಯೇ.

उससे सम्यक् ज्ञान होने पर भी अप्रतिष्ठित अनवाप्त ही होता है।


आत्मतत्त्वजिज्ञासोः श्रद्धा एव मेरुदण्डः।

ಆತ್ಮ ತತ್ವಜಿಜ್ಞಾಸೆಗಳ ಶ್ರದ್ಧೆಯೇ ಮೇರುದಂಡವು.


ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಗಾನದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪರಿಚಯ ಹಾಗೂ ಸಾಮದ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ್ದಾರೆ.

अन्ते च सामगानसामान्यपरिचयः सामविभागः च प्रदर्शयिष्यते।


ಪದಪಾಠ-ಯಸ್ಮಿನ್.

पदपाठः - यस्मिन्।


ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ತುಂಬಿದ (ಓತಪ್ರೋತರೂಪದಿಂದ) ದಾರಗಳು ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆಯೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರವಾದ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಶುಭಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿರಬೇಕು.

पटे यथा ओतप्रोतरूपेण तन्तवः विद्यन्ते तथा यस्मिन् मनसि सर्वपदार्थविषयकं ज्ञानं निहितमस्ति तादृशं मम मनः शुभसङ्कल्पयुक्तं भवतु।


परमात्मा अहं सर्वदा एव विद्यमानः अस्मीति शिष्यस्य अनुभवो भवति।

परमात्मा के रूप में मैं हमेशा ही विद्यमान हूँ इस प्रकार से शिष्य को अनुभव होता है।


इति चत्वारः अनुबन्धाः सन्ति। एषां समुदाय एव अनुबन्धचतुष्टयम् इति आख्यायते।

ನಾಲ್ಕು ಅನುಬಮ್ಧಗಳು ಇವೆ. ಇವುಗಳ ಸಮುದಾಯವೇ ಅನುಬಂಧಚತುಷ್ಟಯ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.


ಶ್ರದ್ಧೆ ಇಲ್ಲವಾದರೆ ನೂರು ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ ಅರ್ಥದ ಧಾರಣೆಯು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

श्रद्धा नास्ति चेत् शतशः उपदेशे अपि अर्थस्य अवधारणं न भविष्यति।


न नित्यं किञ्चिद्।

ನಿತ್ಯವೇನೂ ಇಲ್ಲ.


परन्तु उसको बाध करके प्रकृत सूत्र से दो अचों से युक्त काम्या इसका आदि अच् ककार से उत्तर आकार को उदात्त स्वर होता है।

ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಬಾಧಿಸಿ ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ಎರಡು ಅಚ್ ಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಾಮ್ಯಾ ಇದರ ಆದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅಚ್ ಕಕಾರೋತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ಆಕಾರದ ಉದಾತ್ತ ಸ್ವರವಿರುತ್ತದೆ .


ಆದ್ದರಿಂದ  - ಇದರಿಂದ, ಜ್ಯಾಯಾನ್- ಅತಿಶಯದಿಂದ ಮತ್ತು ಅಧಿಕ, ಪುರುಷಃ - ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡನಾಯಕ.

अतः - इससे, ज्यायान् = अतिशय से और अधिक, पूरुषः = ब्रह्माण्डनायक।


गद्यात्मक मन्त्रों का क्या अभिधान है?

गद्यात्मकमन्त्राणां किमभिधानम्?


71. “नदीभिश्च इस सूत्र का क्या अर्थ है?

७१. "नदीभिश्च" इति सूत्रस्यार्थः कः?


ಅಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹವು ಯಾವಾಗಲು ಅಸ್ವಪದ ವಿಗ್ರಹವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

अलौकिकविग्रहस्तु कदापि न अस्वपदविग्रहः।


ಆಥರ್ವಣಜ್ಯೋತಿಷ, ಒಂದುನೂರು ಅರವತ್ತೆರಡು ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

आथर्वणज्यौतिषम्, द्विषष्टि-उत्तरशतपद्यात्मकम्।


यावन्तः श्लोकाः इति लौकिकविग्रहे यावत् श्लोक जस् इत्यलौकिकविग्रहे प्रकृतसूत्रेण अवधारणार्थे विद्यमानस्य यावत् इत्यव्ययं श्लोक जस् इत्यनेन समर्थन सुबन्तेन सह अव्ययीभावसमाससंज्ञं भवति।

ಯಾವಂತಃ ಶ್ಲೋಕಾಃ ಎಂಬ ಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಯಾವತ್ ಶ್ಲೋಕ ಜಸ್ ಎಂಬ ಅಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ಅವಧಾರಣಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿರುವ ಯಾವತ್ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯ ಶ್ಲೋಕ ಜಸ್ ಈ ಸಮರ್ಥದಿಂದ ಸುಬಂತದ ಜೊತೆಗೆ ಅವ್ಯಯೀಭಾವ ಸಮಾಸ ಸಂಜ್ಞಾ ಆಗುತ್ತದೆ.


ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಈ ಅಗ್ನಿ ದೇವನು ಬೇರೆ ದೇವತೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಹವಿಭೋಜಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಬಂದಿದೆ.

व्याख्या- अयम् अग्निः देवः अन्यैर्देवैर्हविर्भोजिभिः सह आ गमत् अस्मिन् यज्ञे समागच्छतु।


೧. ಅಧ್ಯಾರೋಪ ಅಪವಾದಗಳು ನಿಷ್ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಹೇಗೆ?

1 अध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपञ्चः प्रपञ्च्यते, कथम्


ಅದರ ಎರಡು ಹೆಸರುಗಳು ಕೂಡ ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

उसकी दोनों उपाधियाँ सुषुप्ति में नहीं होती हैं।


हिरण्यगर्भसूक्ते कस्मै इति शब्दस्य विषये लघुप्रबन्धं लिखत।

हिरण्यगर्भसूक्त में कस्मै शब्द के विषय में लघुलेख लिखो।


३. "यङश्चाप्" इति सूत्रस्य सोदाहरणं व्याख्यां लिखत।

೩. "ಯಂಜ್ಞಶ್ಚಾಪ್" ಸೂತ್ರವನ್ನು ಉದಾಹರಣೆ ಸಹಿತವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡಿ.


पदपाठ - यस्मिन्।

ಪದಪಾಠ-ಯಸ್ಮಿನ್.


4. हन्-धातु से क्वसु प्रत्यय करने पर जघन्वस् इसका षष्ठी एकवचन में।

4. हन्-धातोः क्वसुप्रत्यये जघन्वस् इति जाते ततः षष्ठ्येकवचने।


मनसः- मनस्-शब्दस्य षष्ठ्येकवचने पञ्चम्येकवचने वा।

मनसः - मनस्-शब्द के षष्ठ्येकवचन और पञ्चम्येकवचन में यह रूप बनता है।


अथवा यज्ञ का सम्बन्धि पूर्वभाग में आवहनीय रूप से अवस्थित पुनः किस प्रकार का है?

यद्वा, यज्ञस्य सम्बन्धिनि पूर्वभागे आवहनीयरूपेण अवस्थितम् पुनः कीदृशम्?


ಹೀಗೇ- (1) ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು, (2) ಛಂದೊಗ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು, (3) ತೈತ್ತಿರೀಯ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು, (4) ಐತರೇಯ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು, (5) ಕೌಶೀತಕ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು (6) ಕೇನೊಪನಿಶತ್ತುಗಳು.

यथा- (१) बृहदारण्यकोपनिषद्, (२) छान्दोग्योपनिषद्, (३) तैत्तिरीयोपनिषद्, (४) ऐतरेयोपनिषद्, (५) कौषीतकि-उपनिषद् (६) केनोपनिषच्चेति।


हेतुपदेन च तेषां कारणानां निर्देशः भवति येः कर्मकाण्डविधयः सुष्टु सम्पद्यन्ते।

ಹೇತುಪದದಿಂದ ಅವುಗಳ ಕಾರಣಗಳ ನಿರ್ದೇಶವಾಯಿತು, ಯಾವ ಕರ್ಮಕಾಂಡ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದ ರೂಪವನ್ನು ಸಂಪನ್ನಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ.


कभी भयानक जंतु के समान हमारे हृदय में भय और क्षोभ को उत्पन्न करता है।

ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಭಯಂಕರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಂತೆ ನಮ್ಮ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯ ಮತ್ತು ಅಸಮಾಧಾನವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾಳೆ.


ಹೋತಾರಮ್ - ಹೂ ಧಾತುವಿನಿಂದ ತೃನ್ ಪ್ರತ್ಯಯ ಮಾಡಿದಾಗ ದ್ವಿತೀಯ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಹೋತಾರಮ್ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

होतारम्- हूधातोः तृन्प्रत्यये द्वितीयैकवचने होतारम् इति रूपम्।


सूत्रार्थसमन्वयः- इन्द्रारुणौ इत्यत्र देवतावाचकानां द्वन्द्वसमासः अस्ति।

सूत्र अर्थ का समन्वय- इन्द्रारुणौ यहाँ पर देवतावाचियों का द्वन्द्वसमास है।


इसलिए ही अन्तः करण को शुद्धि सत्त्वशुद्धि इस प्रकार से कही गयी है।

ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅಂತಃಕರಣದ ಶುದ್ಧಿ ಸತ್ವಶುದ್ಧಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ.


ಭಾಗವತದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ - ವಿಷ್ಟಭ್ಯಾಹಮಿದಂ ಕೃತ್ಸ್ನಮೇಕಾಂಶೇನ ಸ್ಥಿತೋ ಜಗತ್ (ಭ. ಗೀ. ೧೦.೪೨).

भागवत में भी कहा है - “विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत्' (भ० गी० १०.४२)।


ಅಂತಃಕರಣವು ನಾಲ್ಕುವಿಧ ಇದೆ.

अन्तःकरण चार प्रकार का होता है।


तदा पुनः मर्त्यलोके जन्म भवति।

ಆಗ ಮತ್ತೆ ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ಆಗುತ್ತದೆ.


देवब्रह्मणोः अनुदात्तः ये सूत्र में आये पदच्छेद हैं।

देवब्रह्मणोः अनुदात्तः इति सूत्रगतपदच्छेदः।


(ಗೀತಾ ೧೭.೨೫) ತತ್ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದು "ತತ್" ಎಂಬ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ತಿಳಿಸುವುದನ್ನು ಉಚ್ಚಾರಿಸಿ ಮತ್ತು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಯಜ್ಞಗಳ ಫಲವನ್ನು ಯಜ್ಞತಪಸ್ಸಿನ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಯಜ್ಞಕ್ರಿಯಗಲು ಮತ್ತು ತಪಃಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಯಜ್ಞತಪಃ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ದಾನಕ್ರಿಯೆಗಳು ವಿವಿಧ ಕ್ಷೇತ್ರಹಿರಣ್ಯಪ್ರದಾನಾದಿಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತವೆ.

(गीता १७.२५)  तत् इति अनभिसन्धाय, “तत् इति ब्रह्माभिधानम् उच्चार्य अनभिसन्धाय च यज्ञादिकर्मणः फलं यज्ञतपःक्रियाः यज्ञक्रियाश्च तपःक्रियाश्च यज्ञतपःक्रियाः दानक्रियाश्च विविधाः क्षेत्रहिरण्यप्रदानादिलक्षणाः क्रियन्ते।


ಅಶಿತಃ ಇದು ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನ  , ಕರ್ತಾ ಇದೂ ಕೂಡ ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನ ಪದವಾಗಿದೆ .

अशितः इति प्रथमैकवचनान्तं कर्ता इत्यपि प्रथमैकवचनान्तं पदम्।


ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಿದ್ಯಾ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.

उपनिषद् अध्यात्मविद्या के रहस्य का प्रतिपादन करते हैं।


ದಶಾಂಗುಲ ಶಬ್ದದ ತಾತ್ಪರ್ಯವೇನು?

दशाङ्कुलम् इत्यस्य किं तात्पर्यम्।


समास के तीन फल एकपद, एकस्वर और एक भाव होता है।

समासस्य फलत्रयम् ऐकपद्यम् ऐकस्वर्यम् एकार्थीभावश्चेति।


निरुक्तं निघण्टोः महत्त्वपूर्णा टीका अस्ति।

ನಿರುಕ್ತವು ನಿಘಂಟುವಿನ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವಾಗಿದೆ.


ततः सूत्रे नञ् इत्यस्य प्रथमानिर्दिष्टत्वात् तद्वोध्यस्य नेत्यस्य " प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम् " इत्यनेन उपसर्जनसंज्ञायाम् " उपसर्जनं पूर्वम् " इत्यनेन पूर्वनिपाते न ब्राह्मण सु इति भवति ।

ಆಗ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ನಞ್ ಇದರ ಪ್ರಥಮಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟದಿಂದ ಅದರ ಬೋಧ್ಯದ ನ ಎಂಬುದರ  "ಪ್ರಥಮಾನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಸಮಾಸ ಉಪಸರ್ಜನಮ್" ಇದರಿಂದ ಉಪಸರ್ಜನ ಸಂಜ್ಞೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಉಪಸರ್ಜನ ಪೂರ್ವಮ್ ಎಂಬ ಪೂರ್ವನಿಪಾತದಿಂದ ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸು ಎಂದು ಆಗುತ್ತದೆ.


ಯೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ ಹೇ ಆದಿತ್ಯ ನಿನಗೆ ಈ ಉಕ್ತವಿಧಿಯಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಿದರು ಆ ಆದಿತ್ಯನ ವಶದಲ್ಲಿ ದೇವನು ಇರುತ್ತಾರೆ.

यो ब्राह्मणः हे आदित्य त्वा त्वाम् एवम् उक्तविधिना उत्पन्नं विद्यात् जानीयात् तस्य ब्राह्मणस्य देवाः वशे असन् वश्याः भवन्ति।


ಏಕಾಧಿಕರಣೆ ಇದರ ಸಂಬಂಧವು ಏಕದೇಶಿನಾ ಎಂಬ ಪದದ ಸಹ ಇರುತ್ತದೆ.

एकाधिकरण में इसका सम्बन्ध एकदेश पद के साथ है।


मित्रावरुणयोः माहात्म्यम् अतिप्रशस्तं, यद्वशात् एव निरन्तरभ्रमणरतः सूर्यः दैनिकगत्या बद्धान् जलराशीन् आकर्षयितुं समर्थो भवति।

मित्रवरुण की महानता से महानता अत्यन्त प्रशसा से, जो वश से ही निरन्तरभ्रमणरत सूर्य दैनिक गति से बन्ध जलराशी को आकर्षण करने में समर्थ होते है।


यहाँ शेष क्या है?

ननु अत्र कः शेषः ?


अत्र सूत्रे अतः अव्ययीभावात् सुपो न लुक् इत्येकं वाक्यम् अम् तु अपञ्चम्याः इत्यपरं वाक्यम्।

अत्र सूत्र होने पर अतः अव्ययीभाव से सुप् न लोप इस एक वाक्य अम् तु अपञ्चम्याः यह दूसरा वाक्य है।


(ಕ) ಶ್ರವಣಮ್ (ಖ) ಮನಂ (ಸಿ) ನಿದಿಧ್ಯಾಸನಮ್ (ಘ) ವಿವೇಕಃ. ೪. ಪ್ರಮೇಯಗತದ ಅಸಂಭಾವನೆಯ ನಿವರ್ತಕವು ಯಾವುದು ?

(क) श्रवणम् (ख) मननम् (ग) निदिध्यासनम् (घ) विवेकः 4 प्रमेयगतासम्भावना का निवर्तक क्या होता है?


और षष्ठयन्त सुबन्त को सम अर्थ होने से सुबन्त के साथ विकल्प से तत्पुरुष समास संज्ञा होती है।

ಹಾಗೆಯೇ ಷಷ್ಠ್ಯಂತ ಸುಬಂತಕ್ಕೆ ಸಮ ಎಂಬ ಅರ್ಥವಾಗುವುದರಿಂದ ಸುಬಂತದ ಜೊತೆಗೆ ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸ ಸಂಜ್ಞಾ ಆಗುತ್ತದೆ.


अतिङन्तात् परं तिङन्तम् अनुदात्तं भवति।

अतिङन्त से परे तिङन्त को अनुदात्त होता है।


आदित्यस्य कार्यं, गुणं वा आधारीकृत्य देवानां नामानि जातानि।

आदित्य के कार्य या गुणों के आधार पर देवों के नाम हुए।


ದ್ವಾಭ್ಯಾಮ್ ಇತಿ ದ್ವೀತಮ್ |

द्वाभ्याम् इतं द्वीतम्।


विमानः- विपूर्वकात् मा-धातोः ल्युटि विमानः इति रूपम्।

ವಿಮಾನಃ -  ವಿಪೂರ್ವಕ ಮಾ-ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲ್ಯುಟ್ ಮಾಡಿದಾಗ ವಿಮಾನಃ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.


ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯರು ಪೈಥಾಗೋರಸ್ ಆದಿ ಜ್ಯಾಮಿತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ , ಅವು ಕಾಲ್ಪನಿಕವಾಗಿದೆ, ಆ ಶುಲ್ವ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ದೃಢ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಏನೆಂದರೆ ಈ ಜ್ಯಾಮಿತಿ ಶಾಸ್ತ್ರವು ಭಾರತೀಯರ ದ್ವಾರ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಜ್ಯಾಮಿತಿ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಿಂದ ಬಹಳ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಪ್ರಕಟವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.

पाश्चात्त्यैः पिथागोरस-प्रभृतिभिः ज्यामितिशास्त्रं प्रणीतम् इति ये कल्पयन्ति, ते शुल्वसूत्रं दृष्ट्या दृढीकुर्न्तु यत् इदम् ज्यामितिशास्त्रं भारतीयैः पाश्चात्यज्यामितिशास्त्रोत्पत्तेः बहुदिवसपूर्वम् एव प्रकटीकृतम् इति।


जाग्रत अवस्था में अन्तः करण कौ वृत्ति के द्वारा जो जो शब्दादि विषय जीव के स्थूलरूप के द्वारा अनुभूत होते हैं उनके संस्कार सूक्ष्म रूप से मन में रहते हैं उन्हीं का नाम वासना होता है।

ವಾಸನಾ ಜಾಗರಣಾವಸ್ಥೆಯ ಅಂತಃಕರಣವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಆಯಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಯಾವ ಯಾವ ಶಬ್ದವಿಷಯಗಳು ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥೂಲರೂಪವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆಯೋ ಆಯಾ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪದಿಂದ ಮನಸಿನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳ ಹೆಸರೇ ವಾಸನಾ ಎಂದು.


೨. ಕರ್ಮಬಂಧನವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ.

2. फकर्मबन्धनों का वर्णन कीजिए?


ಭಾರತೀಯ ಜ್ಯೋತಿಷ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಆದಿ ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ.

भारतीयस्य ज्यौतिषशास्त्रस्य अयम् आद्यः ग्रन्थः।


प्रथमे सप्तमी एकवचान्त पद है।

ಪ್ರಥಮೇ ಸಪ್ತಮೀ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ.


ಇದು ಸಂಜ್ಞಾ ಅಧಿಕಾರವಾಗಿದೆ.

यह संज्ञा अधिकार है।


दुन्दुभि की गर्जना को सुनकर शत्रु युवती का भयानक शास्त्र सङ्घर्ष के मध्य में अपने पुत्र को लेकर पलायन की प्रार्थना भी बहुत ही कारुणिक है।

ದುಂದುಭಿಯ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ರಿಪು ಯುವತಿಯು ಭಯಾನಕ ಅಸ್ತ್ರ ಸಂಘರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ  ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವಂತೆ ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿದೆ.


"ಯಮರ್ಥಮಧಿಕೃತ್ಯ ಪ್ರವರ್ತತೇ ತತ್ ಪ್ರಯೋಜನಮ್" (೧.೧.೨೪) ಎಂದು ಗೌತಮೀಯ ಸೂತ್ರವು ಹೇಳುತ್ತದೆ ಯಾವು ವಸ್ತುವನ್ನು ಹಿಡಿದು ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪುರುಷನು ಯಾವ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತನಾಗುವನೋ ಆ ವಸ್ತುವೇ ಪ್ರಯೋಜನ.

“यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत् प्रयोजनम्”(१.१.२४) इति गौतमीयं सूत्रम् अपि कथयति यत् यद् वस्तु अधिकृत्य अर्थात् यस्य वस्तुनः प्राप्तये पुरुषः कस्मिन्नपि कार्ये प्रवृत्तः भवति, तद् वस्तु एव प्रयोजनम्।


स च विग्रहः लौकिकालौकिकभेदेन द्विविधः।

वह विग्रह लौकिक और अलौकिक भेद से दो प्रकार के होते हैं।


8. प्रपूर्वक उक्ष्-धातु से लड लकार प्रथमपुरुषबहुवचन में।

೮. ಪ್ರಪೂರ್ವಕ ಉಕ್ಷ್-ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಂಗ್-ಲಕಾರ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ.


वेद एवाखिलधर्ममूलम्।

ವೇದವೇ ಸಮಸ್ತ ಧರ್ಮದ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.


सूत्र का अवतरण - फिट्-रूप प्रातिपदिक के अन्त्य का उदात्त विधान के लिए इस सूत्र की रचना कौ है।

सूत्रावतरणम्- फिट्-रूपस्य प्रातिपदिकस्य अन्त्यस्य उदात्तविधानार्थं सूत्रमिदं प्रणीतम्।


೧. ಪರ್ಜನ್ಯಸೂಕ್ತದ ಸಾರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಬರೆಯಿರಿ.

1. पर्जन्यसूक्त का सार संक्षेप से लिखो।


तेन सूत्रस्य अर्थः भवति - उदात्तेन सह एकादेशः उदात्तः भवति।

ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ - ಉದಾತ್ತದ ಜೊತೆಗೆ ಇರುವ ಏಕಾದೇಶವು ಉದಾತ್ತಸ್ವರಯುಕ್ತಯುಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು.


ಆ ಪುರುಷರೂಪ ಪಶುವಿನಿಂದ ಯಾವ ದೇವನ ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು?

उस पुरुषरूप पशु से कौन देव उत्पन्न हुए?


ಆರಣ್ಯಕದ ಪ್ರತಿಪಾದಿತ ವಿಷಯವೆಂದರೆ ಪ್ರಾಣವಿದ್ಯಾ, ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಪ್ರತಿಪಾದಿತ ವಿಷಯವೆಂದರೆ ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಅವರಿಬ್ಬರ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಭೇದ.

आरण्यकस्य प्रतिपाद्यविषयः प्राणविद्या, उपनिषदः प्रतिपाद्यविषयः निर्गुणब्रह्मणः प्राप्तिः इति तयोः प्रतिपाद्यविषये भेदः।


ಉದಾಹರಣೆ - ಕು ಸಮಾಸದ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಕುಪುರುಷಃ.

उदाहरण -कु समास का उदाहरण है कुपुरुषः।


इस सूक्त से ही वाष्कल शाखा-संहिता की समाप्ति होती है।

अस्मादेव सूक्तात् वाष्कलशाखा-सम्मत-संहितायाः समाप्तिर्भवति।


व्याख्या- प्रश्नोत्तररूपेण ब्राह्मणादिसृष्टिं ब्रह्मवादिनां प्रश्ना उच्यन्ते।

ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರೂಪದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.


ಅವುಗಳಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ವಿವಿಕ್ತವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದೇ ಪ್ರವಿವಿಕ್ತಭುಕ್.

उनसे अत्यन्त विविक्त होते हैं इस प्रकार से वे प्रविविक्तिभुक् कहलाते हैं।


ಸೌಕರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದಾದರು ಪದದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿರಾಮವನ್ನು ಹಾಕಲಾಗಿದೆ.

आराम के लिए किसी भी पद के मध्य में विराम लगाना।


किम् अन्यत् प्राप्नोति?

और क्या प्राप्त करता है?


नहि कश्चिदपि पदार्थ ईश्वरसृष्टिनियमक्रममुल्लङ्कितुं शक्नोति यो धार्मिकाणां मित्रइवाह्णादप्रदो दुष्टानां सिंहइव भयप्रदो न्यायादिगुणधर्त्ता परमात्माऽस्ति स एव सर्वोषामधिष्ठाता न्यायाधीशोऽस्तीति वेदितव्यम्।

ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವು ದೇವರ ಸೃಷ್ಟಿ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಬಹುದು, ಅವನು ನೀತಿವಂತನ ಸ್ನೇಹಿತನಂತೆ ಸಂತೋಷವನ್ನು ನೀಡುವ ದುಷ್ಟರಿಗೆ ಸಿಂಹದಂತೆ ಹೆದರಿಸುವ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ದೇವರಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅವನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಧಾನ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.


तस्मात् द्वितीयतः विषयस्य उल्लेखः।

ಆದ್ದರಿಂದ ಎರಡೆಯ ವಿಷಯದ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ.


उवाच - वच्-धातु से लिट् प्रथमपुरुष एकवचन में।

ಉವಾಚ - ವಚ್ - ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಿಟ್ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ.


अधिकारिणा बहूनि साधनानि कर्तव्यत्वेन उपदिष्टानि।

ಅಧಿಕಾರಿಯಿಂದ ತುಂಬ ಸಾಧನಗಳು ಕರ್ತವ್ಯದಂತೇ ಉಪದೇಶ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.


"ಏಕಂ ಸದ್ವಿಪ್ರಾ ಬಹುಧಾ ವದಂತಿ ಅಗ್ನಿಂ ಯಮಂ ಮಾತರಿಶ್ವಾನಮಾಹುಃ" ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

तथाहि “एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्ति अग्निं यमं मातरिश्वानमाहुः” इति।


ನಮ್ಮ ಪ್ರಾಚೀನ ಋಷಿಗಳು ವೇದಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಲು ಬಳಸಿದ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.

अस्माकं प्राचीनाः ऋषयस्तु वेदानां विशुद्धये तेषु प्रयुक्तानाम् अक्षराणामपि गणनां कृतवन्तः।


वेदान्त का विषय ही जीव तथा ब्रह्म का ऐक्य है शुद्धचैतन्य प्रमेय होता है।

वेदान्तस्य विषयो हि जीवब्रह्मैक्यं शुद्धचैतन्यं प्रमेयम्।


इत्यत्र सिंहपदवाच्यः सिंहरूपपशुः।

ಇಲ್ಲಿ ಸಿಂಹ ಪದ ವಾಚ್ಯವು ಸಿಂಹ ರೂಪ  ಪಶುವಾಗಿರುತ್ತದೆ.


ಗೌಣ ಆತ್ಮದಿಂದ ಭೋಜನಾದಿಗಳ ಹಾಗೆ ಪರಮಾರ್ಥ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

गौण आत्मा से भोजनादि तथा प्रमार्थ कार्य नहीं किए जा सकते है।


काम्य कर्मों का फल स्वर्गादि होते हैं।

काम्यकर्मणः फलं स्वर्गादि।


ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ಅನ್ನಮಯ ಆತ್ಮ ಆಗಲು ಸಾಧವಿಲ್ಲ. ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಣಮಯಕೋಶವೇ ಆತ್ಮ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ತದನಂತರ ಪ್ರಾಣಮಯವೂ ಕೂಡ ಆತ್ಮ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಈಗ ಮನೋಮಯವು ಆತ್ಮ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದೆ.

तदुत्तरम् अन्नमयः नात्मा भवितुमर्हति, तदन्तः विद्यमानः प्राणमयकोश एव आत्मा इति बोधयति। तदुत्तरं प्राणमयः अपि नात्मा इत्युक्त्वा तदन्तः वर्तमानः मनोमय आत्मा इति बोधयति।


ಈ ಸೂಕ್ತದ ಋಷಿ ಹಿರಣ್ಯಸ್ತೂಪ, ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನು ದೇವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

इस सूक्त का ऋषि हिरण्यस्तूप, त्रिष्टुप् छन्द और इन्द्र देवता हैं।


೯. ಅಧಿಕಾರಿಯು ಎಲ್ಲಿ ಎಂದು ವಿಚಾರಿಸಿ.

९. अधिकारी कुत्र इति विचार्यताम्।


अक्षशौण्डः इत्यस्य विग्रहवाक्यं अक्षेषु शौण्डः इति।

अक्षशौण्डः इसका विग्रह वाक्य अक्षेषु शौण्डः है।


तिसृ शब्द के जस का अन्त उदात्त किससे होता है?

त्रिसृभ्यो जसः अन्तः उदात्तः केन विहितः?


ಇದರಿಂದಲೂ ವ್ಯಾಕರಣದ ಕಡೆಗೆ ಲೋಕದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ದೀರ್ಘಕಾಲಗಳಿಂದ ಇತ್ತು ಎಂಬುದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ.

इत्येतेन अपि व्याकरणं प्रति लोकस्य प्रवृत्तिः चिरात् आसीद् इति ज्ञायते।


ಅವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಹೇಗೆ ?

उन्हें किस प्रकार से करना चाहिए।


शेषे विभाषा इस सूत्र का क्या अर्थ है?

ಶೇಷೆ ವಿಭಾಷಾ ಈ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವೇನು?


उदाहरणम्-इस सूत्र का उदाहरण होता है यावच्छलोकम्।

उदाहरणम् - अस्य सूत्रस्योदाहरणं भवति यावच्छलोकम् इति।


तथा च लोकेऽस्मिन् देशे काले च इदं वस्तु स्वरूपत एव न सम्भवति इति दृढभावितम्।

ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೇಶ ಮತ್ತು ಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ವಸ್ತು ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಸಂಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ದೃಢವಾಗಿ ಭಾವಿಸಿದೆ.


४. यस्मानृचः ... इत्यादिमन्त्रं पूरयित्वा महीधरभाष्यानुसारि व्याख्यानं कुरुत।

೪. ಯಸ್ಮಾನೃಚಃ.... ಇತ್ಯಾದಿ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ ಮಹೀಧರಭಾಷ್ಯದ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಬರೆಯಿರಿ.


ಯೇನೇದಂ ಭೂತಂ ಭುವನಂ ಭವಿಷ್ಯ-ತ್ಪರಿಂಗೃಹೀತಮಮೃತೇನ ಸರ್ವಮ್ ।

येनेदं भूतं भुवनं भविष्य-त्परिंगृहीतममृतेन सर्वम्।


ಅದರಿಂದ ದೇಹಾದಿಗಳ ವಿಪರೀತ ಭಾವನೆಯು ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

उसके द्वार देहादि विपरीत भावनाओं का निवारण होता है।


१२. श्रवणादीनाम् आवृत्तिः कतिवारं विधेयम्?

೧೨. ಶ್ರವಣಾದಿಗಳ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಬಾರಿ ಇದನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು?


ಸಮಾಸದ ಎಷ್ಟು ಭೇದಗಳಿರುತ್ತವೆ ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿಗಳಿವೆ.

समासस्य कति भेदा इत्यत्र बहूनामस्ति विप्रतिपत्तिः।


उनको प्रकृत सूत्र से बताये गए कार्य लोक में भी होते है, और वेद में भी होते हैं।

तेन प्रकृतसूत्रेण विहितं कार्य लोके अपि भवति वेदे अपि भवति।


ಆದರೆ ಅದು ಆದಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದ ಜೊತೆಗೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

इसलिए यह आत्मा आदि तथा अन्त रहित होता है।


उषा स्वप्रकाशेन संसारं तथा संस्कृतं करोति यथा कोऽपि योद्धा निजशस्त्राणां घर्षणेन तेषां संस्कारं करोति।

उषा अपने प्रकाश से संसार को वैसे ही पवित्र करती है, जैसे कोई भी योद्धा अपने शास्त्रों का घर्षण से उनका संस्कार करते हैं।


यह ही स्पष्ट करते हैं।

ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ.


ಹೇಗೆ - "ಸಹಸುಪಾ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದ " ಸುಬಂತದ ಸುಬಂತದ ಜೊತೆಗೆ ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ" ಎಂಬ ಅರ್ಥವು ಬರುತ್ತದೆ.

यथा -"सह सुपा" इति सूत्रस्य "सुबन्तं सुबन्तेन सह समस्यते" इत्यर्थः।


विधि कर्म का इष्टसाधन बोध कराने में इष्टसाधन पुरुष को प्रवृत करता है।

विधिः कर्मणाम् इष्टसाधनत्वबोधनमुखेन इष्टसाधने पुरुषं प्रवर्तयति।


कर्षात्वतो घञोऽन्त उदात्तः इस सूत्र से उदात्तः इस प्रथमा एकवचनान्त पद की यहाँ अनुवृति आ रही है।

कर्षात्वतो घञोऽन्त उदात्तः इति सूत्रात् उदात्तः इति प्रथमैकवचनान्तं पदम् अत्र अनुवर्तते।


परन्तु तयोः मिश्रणे कृते जलदुग्धयोः साधारणतया पृथक्करणं न सम्भवति।

लेकिन उन दोनों का मिश्रण करने पर जल तथा दूध को साधरण ता अलग नहीं कर सकते है।


एवं सूत्रार्थो भवति - "अधिकरणवाची यः क्तप्रत्ययः, तदन्तेन षष्ठ्यन्तस्य सुबन्तस्य समासो न भवति" इति।

ಮತ್ತು ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ - "ಅಧಿಕರಣವಾಚಿ ಯಾವ ಕ್ತ ಪ್ರತ್ಯಯವಿರುತ್ತದೆಯೋ, ಅದರಿಂದ ಷಷ್ಠ್ಯಂತ ಸುಬಂತದ ಸಮಾಸವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.


ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನ ಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ.

सर्वस्य जगत ईश्वरी।


ಹೇ ಶ್ರದ್ಧಾ ನಮ್ಮ ಈ ವಚನದ ಅಭೀಷ್ಟವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸು.

हे श्रद्धा हमारे इस वचन की अभीष्टपूर्ति करो।


यहाँ षष्ठयन्त रूप राज्ञाम् का सुबन्त के मतः सुबन्त के साथ प्राप्त षष्ठी समास प्रकृतसूत्र से निषेध होता है।

अत्र षष्ठ्यन्तस्य राज्ञाम् इत्यस्य सुबन्तस्य मतः इति सुबन्तेन सह प्राप्तः षष्ठीसमासः प्रकृतसूत्रेण निषिध्यते।


ಪ್ರಕೃತ ಸೂತ್ರದಿಂದ ವಿಹಿತವಾದ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಗೋಷ್ಥಜ ಈ ಶಬ್ದ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕಾಗುತ್ತದೆ .

प्रकृतसूत्रविहितं कार्यं गोष्ठज इति शब्दस्वरूपस्य भवति।


१ ब्रह्म सम्प्रदाय, २ और आदित्य सम्प्रदाय दो सम्प्रदाय हैं।

१) ब्रह्मसम्प्रदायः, २) आदित्यसम्प्रदायः चेति द्वौ सम्प्रदायौ।


अतः प्रत्यय ग्रहण की परिभाषा से लोन्तम यह लाभ है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಯ ಗ್ರಹಣ ಪರಿಭಾಷಾದಿಂದ ತಿಙಂತ ಇದರ ಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ.


तब तक अनित्यवस्तु में वैराग्य उत्पन्न नहीं होता है।

ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಅನಿತ್ಯ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ವೈರಾಗ್ಯವು ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ.


वैदिककाले आर्याणां शरीराकृतिः कथमासीत् इति विषये इन्द्रस्य रूपवर्णनमेव दर्शयित्वा सिद्धान्तमतं पोषयन्ति विद्वांसः।

ವೈದಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆರ್ಯರ ಶರೀರಾಕೃತಿಯು ಹೇಗಿತ್ತೆಂಬ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಇಂದ್ರನ ರೂಪವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ತೋರಿಸಿ, ಸಿದ್ಧಾಂತಮತವನ್ನು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಪೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ.


शुभस्पती इत्युदाहरणे शुभः इत्यत्र का विभक्तिः ?

शुभस्पती इस उदाहरण में शुभः यहाँ कौन सी विभक्ति है?


प्रपञ्चद्वयमप्येतत् सुषुप्तौ नास्ति।

ये दोनो प्रपञ्च भी इस सुषुप्ति में नहीं होते हैं।


इसलिए निश्चयात्मा बुद्धि में ही चित्त का अन्तर्भाव होता है।

अतः निश्चयात्मिकायां बुद्धौ एव चित्तस्य अन्तर्भावः।


और वहाँ स्वर प्रकरण ही अत्यधिक सुन्दर है।

तत्र च स्वरप्रकरणम् अतीव रम्यम्।


शमादयः नाम शमः दमः उपरतिः तितिक्षा समाधानं श्रद्धा च इति षट्। यदा बुभुक्षा अतितीव्रा भवति तदा भोजनं विहाय अन्यत् किञ्चित् अपि मनसे न रोचते।

शमदमादि से तात्पर्य है शम, दम, उपरति, तितिक्षा, समाधान तथा श्रद्धा यह छ: जब भूख अत्यन्त तीव्र होती है तब भोजन को छोड़कर के अन्य कुछ भी मन के अच्छा नहीं लगता है।


कतृकरणे इसका तृतीयान्त सुबन्त की इससे अन्वय होता है।

ಕರ್ತೃಕರಣೆ ಇದರ ತೃತೀಯಾಂತದ  ಸುಬಂತ ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ.


वेदाङ्गज्यौतिषस्य सम्मत्यां ज्यौतिषसमयः वेदाङ्गेषु मूर्धस्थानीयः अस्ति - यथा शिखामयूराणां नागानां मणयो यथा।

ವೇದಾಂಗ ಜ್ಯೋತಿಷದ ಮತದಲ್ಲಿ ಜ್ಯೋತಿಷ್ಯದ ಸ್ಥಾನವು ವೇದಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಉನ್ನತವಾಗಿದೆ - ಯಥಾ ಶಿಖಾ ಮಯೂರಾಣಾಂ ನಾಗಾನಾಂ ಮಣಯೋ ಯಥಾ.


इनमें श्रद्धा अवश्य होनी चाहिए।

अस्मासु श्रद्धा अवश्यं भवेत्।


पूजायां नान्तरम् इति सूत्रात् पूजायाम् इति सप्तम्यन्तं नान्तरम् इति प्रथमान्तं पदद्वयमनुवर्तते।

पूजायां नान्तरम् इस सूत्र से पूजायाम् इस सप्तम्यन्त नान्तरम् इस प्रथमान्त दोनों पदों की अनुवृति है।


ಮಹಿನಾ - ಮಹ್- ಧಾತುವಿನಿಂದ ಇನ್ ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಮಹಿನ್ ಇದಾದಾಗ ತೃತೀಯಾ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ವೈದಿಕ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

महिना - मह्-धातोः इन्प्रत्यये महिन् इति जाते तृतीयैकवचने वैदिकरूपम्।


मन्त्रों का प्रधान उद्देश्य यज्ञों में उपास्य देवता के अनुकूल कार्य में ही है, तथा यह भी निश्चय से कह सकते है की देवता के अनुकूल प्रमुख साधन मन्त्रों का गान ही हो सकता है।

मन्त्राणां प्रधानम् उद्देश्यं यज्ञेषु उपास्यदेवतायाः प्रसादनकार्ये एवाऽस्ति, तथा इदम् अपि निश्चयेन वक्तुं शक्यते यद् देवतायाः प्रसादनस्य प्रमुखसाधनं मन्त्राणां गानम् एव भवितुं शक्यते।


ಬ್ರಹ್ಮನು ಸತ್ಯವಾಗಿದ್ದರೆ ಶೃತಿ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿಗಳ ವೈಯರ್ಥ್ಯಪ್ರಸಂಗವಲ್ಲವೇ.

ननु ब्रह्म यदि सत् स्यात् तर्हि श्रुतीनां स्मृतीनां च वैयर्थ्यप्रसङ्गः खलु।


यहाँ श्रवण अर्थ में श्रु-धातु से क्तिन्-प्रत्यय करने पर और विभक्ति कार्य में श्रुतिः यह प्रथमा एकवचनान्त पद है।

ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರವಣಾರ್ಥಕವಾದ ಶ್ರು-ಧಾತುವಿಗೆ ಕ್ತಿನ್-ಪ್ರತ್ಯಯ. ಅಲ್ಲಿಂದ ವಿಭಕ್ತಿಕಾರ್ಯ ಅದಾಗ ಇದು ಪ್ರಥಮಾವಿಭಕ್ತಿಯ ಏಕವಚನಾಂತಪದವಾಗಿದೆ.


सोश्च "सुपो धातुप्रातिपदिकयोः" इत्यनेन लुकि सर्वसंयोगे स्तोकान्मुक्त इति शब्दो निष्पद्यते।

ಮತ್ತು ಸು ಪ್ರತ್ಯಯದ "ಸುಪೋಧಾತುಪ್ರಾತಿಪದಿಕಯೋಃ" ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಲೋಪವಾಗುವಾಗ ಮತ್ತು ಸರ್ವಸಂಯೋಗವಾದಾಗ ಸ್ತೋಕಾನ್ಮುಕ್ತ ಶಬ್ದವು ನಿಷ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.


ನಿಪೂರ್ವಕ ಕೃದ್-ಧಾತುವಿನಿಂದ ಕ್ವನಿಪ್ ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಪ್ರಥಮಾಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

निपूर्वक कृद्-धातु से क्वनिप्प्रत्यय करने पर प्रथमाबहुवचन में।


छोटी मछली जल्दी ही विशाल मछली बन गई।

झषः महामत्स्यः क्षिप्रमेव महामत्स्योत्रावर्ततेत्यर्थः।


ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति'॥ पुनश्च- 'योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना।

ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति और भी - “योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना।


किस प्रकार का धन।

ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾದ ಧನ.


ಹಾಗಾಗಿ ಭೋಗಾಯತನವು ಚತುರ್ವಿಧಗಳ ಸಕಲಸ್ಥೂಲಶರೀರಗಳಿಂದಾದ ಭೋಗ್ಯರೂಪದಿಂದ ಪಾನಾದಿಕವಿಲ್ಲದೆ ಇವು ಆಯತನಭೂತಗಳು ಭೂ ಆದಿಯಾಗಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಭುವನಗಳು, ಈ ಆಗಿರುವ ಭೂತವು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವೇ ಎಲ್ಲದರ ಕಾರಣರೂಪವಾದ ಪಂಚೀಕೃತಭೂತಮಾತ್ರವೇ ಆಗುತ್ತವೆ.

इस प्रकार भोगायतन चार प्रकार के सम्पूर्ण स्थूल शरीर, भोग्यरूप अन्नादि भू: आदि चौदह भुवन तथा ब्रह्माण्ड और सभी कारण ये ही पञ्चीकृत महाभूत मात्र होते हैं।


फलभोगात् परं पुनः तत् फलं कोऽपि इच्छति चेत् तत् कर्म पुनः कर्तव्यम्।

ಫಲಭೋಗದ ನಂತರ ಮತ್ತೆ ಆ ಫಲವನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ಇಷ್ಟಪಟ್ಟರೆ ಆ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮಾಡಬೇಕು.


संहिता मन्त्रों में जिस विद्या का सङ्केत मात्र ही उपलब्ध होता है, यहां उसका विश्लेषण भी है।

संहितामन्त्रेषु यस्या विद्यायाः सङ्केतमात्रम् एव उपलब्धं भवति अत्र तस्या विश्लेषणम् अपि वर्तते।


अश्विनदेवता सदा युगलरूपेण तथा यमजरूपेण कल्पिता, अतः अश्विनौ इति द्विवचनप्रयोगः दृश्यते।

अश्विन देवता सदा युगलरूप में तथा यमजरूप मर कल्पित है, अतः अश्विनौ ये द्विवचन प्रयोग दिखता है।


उपासनया चित्तस्य शान्तिः अर्थात् एकाग्रता सम्पाद्यते।

उपासना के द्वारा चित्त की शान्ति, अर्थात् एकाग्रता सम्पादित होती है।


ततः चतुर्थे मन्त्रे अग्निं प्रति उच्यते यत् त्वं यथा हिंसारहितं यज्ञं परितः व्याप्नोषि तेन अवश्यं यज्ञः देवान् प्रति गच्छति।

चतुर्थ मन्त्र में अग्नि के प्रति कहा गया है की तुम जैसे तुम हिंसारहित यज्ञ के चारो और व्याप्त हो उससे वह यज्ञ अवश्य देवों की ओर जाता है।


ಅಲ್ಲಿ "ಅವ್ಯಯವಿಭಕ್ತಿ" ಈ ಸೂತ್ರದ ಅಧಿಹರಿ, ಉಪಕೃಷ್ಣಮ್, ಸಮುದ್ರಮ್, ದುರ್ಯವನಮ್ ಹೀಗೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿವೆ.

तत्र "अव्ययं विभक्ती"ति सूत्रस्य अधिहरि, उपकृष्णम्, सुमद्रम्, दुर्यवनम् इत्यादीन्युदाहरणानि भवन्ति।


अनेन सूत्रेण उदात्तस्वरः विधीयते।

ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಉದಾತ್ತಸ್ವರವು ವಿಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.


षष्ठीतत्पुरुषस्य "षष्ठी" इति विधायकं सूत्रम्।

षष्ठीतत्पुरुष समास का “षष्ठी'' यह विधायक सूत्र है।


अग्निशब्दात् निप्रत्ययस्य विधानं केन भवति?

अग्नि शब्द से नि प्रत्यय का विधान किससे होता हे?


(क) विवेकः (ख) वैराग्यम् (ग) प्रयोजनम् (घ) उपपत्ति 11. तात्पर्यनिर्णायक छ: लिङ्गो में यह अन्यतम है।

(क) विवेकः (ख) वैराग्यम् (ग) प्रयोजनम् (घ) उपपत्तिः 11. तात्पर्यनिर्णायकेषु षट्सु लिङ्गेषु इदम् अन्यतमम्॥


ಚತುರ್ಥೀ ಈ ಪ್ರತ್ಯಯದ ಗ್ರಹಣೆಯಾಗಿದೆ.

चतुर्थी इससे प्रत्यय का ग्रहण है।


ನ ಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯಮ್ ಅಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯಮ್ ತಸ್ಮಿನ್ ಅಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯಮ್ ಇಲ್ಲಿ ನಞ ತತ್ಪುರುಷಸಮಾಸವಿದೆ.

न प्रातिलोम्यम् अप्रातिलोम्यं, तस्मिन् अप्रातिलोम्ये यहाँ नञ्‌तत्पुरुष समास है।


ऋग्वेदस्य द्वे शाखे के?

ಋಗ್ವೇದದ ಎರಡು ಶಾಖೆಗಳು ಯಾವುವು?


ಮತ್ತು ಆ ವಿಧಿಯು ಹೇಗೆ ವಿನಿಯೋಗ, ಹೇತು, ನಿರುಕ್ತಿ, ಆಖ್ಯಾನ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇರುತ್ತದೆ.

ते च विधयः यथा विनियोगः, हेतुः, निरुक्तिः आख्यानम् इत्यादयः।


ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪುರಾಣ-ಸ್ಮೃತಿ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

अस्मिन् विषये पुराण-स्मृत्यादिग्रन्थेषु बहूनि प्रमाणानि समुपलब्धानि भवन्ति।


जिसका आश्रय लेकर ब्राह्मण ग्रन्थ की व्युत्पत्ति निर्मित हुई।

यस्या आश्रयं गृहीत्वा ब्राह्मणग्रन्थस्य व्युत्पत्तिः निर्मिता।


एषु काम्यं निषिद्धं च वर्जयित्वा अन्यानि त्रिविधानि कर्माणि अधिकारलाभाय कर्तव्यानि भवन्ति।

इनमें काम्य तथा निषिद्ध कर्म को छोड़कर के अन्य तीन प्रकार के कर्म अधिकार लाभ करने पर ही करने होते हैं।


ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಮನ್ವಯ - ಈ ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ ’ಮೇ’ ಎಂಬುದು ಸ್ವರಿತಸ್ವರಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.

सूत्र अर्थ का समन्वय- इस उदाहरण में “मे' इस शब्द में स्वरित स्वर है।


सरलार्थः - एते अक्षाः अधः पतन्ति। पराजयात् भीतानां कितवानां हृदयस्य उपरि च स्फुरन्ति। एते हस्तरहिताः सन्तः अपि कितवान् अभिभवन्ति। एते शीतस्पर्शाः अङ्गारसदृशाः सन्तः अपि कितवान् हृदयं दहन्ति ।

ಸರಳಾರ್ಥ - ದಾಳವು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮೇಲೆ ಜಿಗಿಯುತ್ತದೆ, ಇದಕ್ಕೆ ಕೈಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರು ಕೈಗಳಿರುವವರನ್ನು ಸೋಲಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ದಿವ್ಯ ದಾಳಗಳಿಂದ ಜೂಜು ಆಡುವವರನ್ನು ಆ ಆಸನದ ಮೇಲೆ ಹಾಕಿ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಂಗಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಇದನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದರೆ ತಣ್ಣಗಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಸೋಲುವವರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸುಟ್ಟು ಹಾಕುತ್ತದೆ.


ಉಪಕ್ರಮವು ಆರಂಭವು. ಉಪಸಂಹಾರವು ಪರಿಸಮಾಪ್ತಿಯು.

अपक्रम का आरम्भ में तथा उपसंहार पर समाप्ति पर वर्णन किया जाता है।


೧೦. ಶ್ರದ್ಧಾ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು ?

१०. श्रद्धापदस्य कोऽर्थः।


आद्युदात्तश्च इति सूत्रं व्याख्यात।

आद्युदात्तरच इस सूत्र की व्याख्या कोजिए।


“विभाषितं विशेषवचने ' यह एक अतिदेश सूत्र है।

'विभाषितं विशेषवचने' इति एकम् अतिदेशसूत्रं वर्तते।


(६.१.१८९) सूत्रार्थः- अनिट्यजादौ लसार्वधातुके परे अभ्यस्तानामादिरुदात्तः।

( ६.१.१८९ ) सूत्र का अर्थ- अजादि लसार्वधातुक परे हो, तो अभ्यस्त संज्ञको के आदि को उदात्त होता है।


करोमि कारयामि भोक्ष्ये भोजयामि' इत्येवं मोहं गच्छन्ति  संसारिणो ।

करता हूँ, करवाता हूँ, भजता हूँ, भजवाता हूँ, इस प्रकार के मोह को संसारी प्राप्त हो जाते हैं।


'ಸ್ವಪ್'ಧಾತುವು ಆದಿಯು ಯಾವುದರದ್ದೋ ಅದು 'ಸ್ವಪಾದಿ'. 'ಸ್ವಪಾದಿಯು ಹಿಂಸವು' 'ಸ್ವಪಾದಿಹಿಂಸಃ' ಎಂದು ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಹುವಚನಾಂತಪದವು. ಅವುಗಳ "ಸ್ವಪಾದಿಹಿಂಸಾಮ್" ಎಂದು.

स्वप्-धातुः आदिः यस्य सः स्वपादिः,स्वपादिश्च हिंस् च स्वपादिहिंसः छन्दसि बहुवचनम्, तेषां स्वपादिहिंसाम् इति।


जो हमें कष्टों से दूर करता है।

ಯಾರು ನಮ್ಮನ್ನು ಕಷ್ಟಗಳಿಂದ ದೂರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.


जीवनकाल के बढ़ाने के लिए किसका विशेष विधान है?

जीवनकालस्य वर्धनाय कस्य विशेषविधानम् अस्ति?


ಮನಸ್ಸು ವಶವಾದರೆ ಚಕ್ಷುರಾದಿ ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಗಳ ನಿಗ್ರಹ ಮಾಡಬಹುದು.

यदि मन वश में होता है तो चक्षु आदि इन्द्रियों का निग्रह सम्भव हो जाता है।


ಇಡೀ ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಾವಿರದ ಆರು ವರ್ಗಗಳಿವೆ.

सम्पूर्णे ऋग्वेदे षडधिकद्विसहस्रपरिमिताः वर्गाः सन्ति


धातु और प्रातिपदिक में षष्ठी विभक्ति होती है।

ಧಾತು ಮತ್ತು ಪ್ರಾತಿಪದಿಕದಲ್ಲಿ ಷಷ್ಠೀ ವಿಭಕ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ.


ಇಲ್ಲಿ "ರಾತ್ರಾಹ್ನಾಹಾಃ ಪುಂಸಿ","ಪರವಲ್ಲಿಂಗದ್ವಂದ್ವತತ್ಪುರುಷಯೋಃ", "ಅರ್ಧರ್ಚಾಃ ಪುಂಸಿ ಚ" ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಲಿಂಗಾನುಶಾಸನಪರಕ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.

अत्र "रात्राह्नाहाः पुंसि", "परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः", "अर्धर्चाः पुंसि च" इत्यादीनि लिङ्गानुशासनपरकाणि सूत्राण्यपि विद्यन्ते।


ದೃಳ್ಹಾ - ದೃಹ್-ಧಾತು ಕ್ತ ಪ್ರತ್ಯಯ ಮತ್ತು ಟಾಪ್ ಮಾಡಿದಾಗ ದೃಳ್ಹಾ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

दृळ्हा- दृह्-धातोः क्तप्रत्यये टापि च दृळ्हा इति रूपम्।


ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಸೂತ್ರದಿಂದ ಆಢ್ಯ ಈ ಪೂರ್ವಪದವು ಪ್ರಕೃತಿಸ್ವರವಾಗುತ್ತದೆ.

अत: यहाँ प्रकृत सूत्र से आढ्य इस पूर्वपद को प्रकृति स्वर ही होता है।


’ದಿವಿ’ ಎನ್ನುವಲ್ಲಿ ಇರು ಙಿ-ವಿಭಕ್ತಿಯು "ಊಡಿದಂಪದಾದ್ಯುಪ್ಪುಮ್ರೈದ್ಯುಭ್ಯಃ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಉದಾತ್ತಸ್ವರಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.

दिवि यहाँ पर ङि विभक्ति है, वह "उडिदम्पदाद्यप्पुप्रैद्युभ्यः' इस सूत्र से उदात्त है।


“सुबामन्त्रिते पराङ्गवत्स्वरे” इससे सुप् पद की अनुवृत्ति होती है।

" सुबामन्त्रिते पराङ्गवत्स्वरे " इत्यस्मात् सुप् इति पदमनुवर्तते ।


उदात्त स्वरित के परे जिससे उस अनुदात्त के स्थान में अनुदात्तर हो।

ಉದಾತ್ತಸ್ವರಿತಗಳ ಮುಂದಿರುವ ಅನುದಾತ್ತಕ್ಕೆ ಅನುದಾತ್ತತರವಾಗುತ್ತದೆ.


सूत्र का अर्थ- द्विगु समास में इगन्त आदि उत्तरपद रहते पूर्वपद बहु शब्द को विकल्प करके प्रकृत्तिस्वर होता है।

ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ - ದ್ವಿಗು ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಇಗಂತಾದಿ ಉತ್ತರಪದಗಳಿಗೆ ಪೂರ್ವಪದದಲ್ಲಿರುವ ಬಹುಶಬ್ದಗಳಿಗೆ ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ವರಗಳಿರುತ್ತದೆ.


१९०१ ईस्वी में उसके लेख अमेरिका से प्रकाशित हुआ था।

ಒಂದು ಸಾವಿರದ ಒಂಬೈನೂರೊಂದರಲ್ಲಿ  ಅವರ ಲೇಖನವನ್ನು ಅಮೆರಿಕಾದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾಯಿತು.


तेज तथा घृतादि का जो मध्यम भाग होता है वह मज्जा होता है।

ತೇಜಸ್ಸಿನ ಘೃತಾದಿಯ ಮಧ್ಯ ಭಾಗವೇ ಮಜ್ಜಾ ಎಂದು.


वेदावरणकारित्वात् छन्दः इति पदं युक्तम् एव।

वेद आवरण होने से छन्द यह पद युक्त ही है।


सरलार्थ - यजमान अग्नि के द्वारा धन को प्राप्त करता है।

सरलार्थः- यजमानः अग्निना धनं लभते।


वेद में पौंस्यानि यहाँ पर “सुपां सुलुक् पूर्वसवर्णाच्छेयाडाङ्यायाजालः' इससे प्रथमा बहुवचन में डा प्रत्यत्य करने पर और प्रक्रिया कार्य में पौंस्या यह रूप बनता है।

वेदे पौंस्यानि इत्यत्र "सुपां सुलुक् पूर्वसवर्णाच्छेयाडाङ्यायाजालः' इत्यनेन प्रथमाबहुवचने डाप्रत्यत्ये प्रक्रियाकार्ये च पौंस्या इति रूपम्।


ತದನಂತರ ಅಮಾವಸ್ಯೆಯ ದಿನ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಬೇಕು.

उसके बाद अमावस्या को उपवास करना चाहिए।


सर्वे जीवाः सुखेन आनन्दम् अनुभवन्ति।

ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು ಸುಖದಿಂದ ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತವೆ.


ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂನ್ಯಾಸಿಯಿಂದಲೂ ನಿತ್ಯ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಲ್ಪಡುವವುಗಳು ಎಂಬ ಜ್ಞಾನದ ಜೊತೆ ಕರ್ಮವನ್ನೂ ಮಾಡಲೇ ಬೇಕು.

इसलिए संन्यासी को भी नित्य कर्मों का अनुष्ठान करना चाहिए।


पुनः ङीन् प्रत्ययविधायक शार्ङ्गरवाद्यञो ङीन् सूत्र की व्याख्या की गई और उसके उदाहरण साधे गये हैं।

ಮತ್ತೆ ಜ್ಞೀನ್ ಪ್ರತ್ಯಯ ವಿಧಾಯಕ ಶಾಂರ್ಜ್ಞರವಾಜ್ಞೋ ಜ್ಞೀನ್ ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ.


आरण्यक के भाग उनके नाम और प्रपाठक आदि का चित्र रुप से प्रकटीकरण कीजिए।

आरण्यकस्य भागानि तेषां नामनि प्रपाठकादीनि च चित्ररुपेण प्रकटयत।


आरण्यकस्य भागानि तेषां नामनि प्रपाठकादीनि च चित्ररुपेण प्रकटयत।

आरण्यक के भाग उनके नाम और प्रपाठक आदि का चित्र रुप से प्रकटीकरण कीजिए।


मोक्ष को इच्छा के बिना ब्रह्मज्ञान की जिज्ञासा भी नहीं होती है।

मोक्षे इच्छां विना ब्रह्मजिज्ञासा अपि न स्यात्।


अतः इसका वेदाङ्गत्व सिद्ध ही है।

अतः अस्य वेदाङ्गत्वं सिद्धम्।


सूत्रव्याख्या- षड्विधेषु पाणिनीयसूत्रेषु इदं विधायकम्।

ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಆರು ವಿಧವಾದ ಪಾಣಿನೀಯ ಸೂತ್ರಗಳಿಂದ ಇದನ್ನು ಆರಿಸಲಾಗಿದೆ.


सरलार्थ - जिसकी आज्ञा से पृथिवी झुकती है, जिसकी आज्ञा से खुरधारी पशु विचरण करते है, जिसकी आज्ञा से ओषधियाँ विविध रूपों में होती है।

सरलार्थः - यस्य आज्ञया पृथिवी नमति , यस्य आज्ञया क्षुरधारिणः पशवः विचरन्ति , यस्य आज्ञया ओषधयः विविधरूपाः भवन्ति ।


उसको पढने वाला अनुब्राह्मण।

तदधीते अनुब्राह्मणी इति।


यत्र शक्यार्थस्य परम्परासम्बन्धेन वाच्यार्थात् भिन्नस्य अर्थस्य प्रतीतिः भवति ।

जहाँ पर शक्यार्थ के परम्परासम्बन्ध से वाच्यार्थ से भिन्न अर्थ की प्रतीति होती है।


जिसके द्वारा सात होता विशिष्ट अग्निष्टोम आदि यज्ञ का सम्पादन किया जाता है।

ಇದರಿಂದ ಏಳು ಹೋತೃಗಳು ವಿಶಿಷ್ಟ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ ಆದಿ ಯಜ್ಞಗಳ ಸಂಪಾದನೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು.


ವೇದದಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಗ್ರಂಥದ ಯಜ್ಞಾನುಷ್ಠಾನದ ವಿಸ್ತೃತವಾದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

वेद से शेष ये ब्राह्मण ग्रन्थ यज्ञानुष्ठान का विस्तृत वर्णन करते हैं।


ಸಮಾಸವನ್ನು ಪರಾರ್ಥಾಭಿಧಾನವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

समास परार्थाभिधानम् कहा जाता है।


यहाँ कुत्सितानि यह प्रथमा बहुवचनान्त पद है और कुत्सन्नैः यह तृतीयाबहुवचनान्त पद है।

ಇಲ್ಲಿ ಕುತ್ಸಿತಾನಿ ಎಂಬ ಪ್ರಥಮಾಬಹುವಚನಾಂತ ಕುತ್ಸ್ನೈಃ ಎಂಬುದು ತೃತೀಯಾ ಬಹುವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ.


पुराणकारेणापि कथ्यते।

पुराणकारों के द्वारा भी कहा गया है।


निरुक्त निघण्टु की महत्त्वपूर्ण टीका है।

निरुक्तं निघण्टोः महत्त्वपूर्णा टीका अस्ति।


विचारैः कल्पितानां सर्वेषां निषेधद्वारा निर्विशिषब्रह्मावगतिः भवति।

ವಿಚಾರಗಳಿಂದ ಕಲ್ಪಿತವಾದ ಎಲ್ಲ ನಿಷೇಧಗಳಿಂದ ನಿರ್ವಿಷೇಶ ಬ್ರಹ್ಮನ ತಿಳುವಳಿಕೆ ಆಗುವುದು.


ಇಲ್ಲಿ ಕಾಳಿದಾಸರು ವಸಿಷ್ಟರನ್ನು "ಅಥರ್ವವೇತ್ತಾ" ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

अत्र कालिदासः वशिष्ठं 'अथर्ववेत्ता' इति कथयति।


अतः अनेन सूत्रेण कुत्रापि स्वरितस्वरः भवति, कुत्रापि उदात्तस्वरः भवति।

ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಕೆಲವು ಕಡೆ ಸ್ವರಿತಸ್ವರ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಕಡೆ ಉದಾತ್ತಸ್ವರವು ಆಗುತ್ತದೆ.


यहाँ ङ्याप्प्रातिपदिकात् सूत्र से प्रातिपदिकात् (5/1) कौ अनुवृत्ति आ रही है।

ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾಪ್ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಾತ್ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಾತ್ (೫/೧) ಎಂಬ ಅನುವೃತ್ತಿ ಬರುತ್ತದೆ.


यहाँ किरि यह अन्तोदात्त पद है।

ಇಲ್ಲಿ ಕಿರಿ ಎನ್ನುವುದು ಅಂತೋದಾತ್ತ ಪದವಾಗಿದೆ.


ಯೂಪದಾರು ದ್ವಿಜಾರ್ಥಃ ಸುಪಃ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಂದ ಈ ಸೂತ್ರದ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.

यूपदारु द्विजार्थः सुपः इत्यादि इस सूत्र का उदाहरण है।


ಬಾಷ್ಕಲ ಶಾಖೆಯ ಅನುಸಾರವಾಗಿ "ಸಂಜ್ಞಾನಸೂಕ್ತ" ಋಗ್ವೇದದ ಅಂತಿಮ ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ.

वाष्कल शाखा के अनुसार “संज्ञान सूक्त' ऋग्वेद का अन्तिम सूक्त है।


अर्थात् इन्द्रियाँ हमेशा शब्दादि विषयों में प्रवृत्त होती है।

ಅಂದರೆ ಇಂದ್ರಿಗಳು ಯಾವಾಗಲೂ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಗಿರುತ್ತವೆ.


ಈ ಜಲ ಸ್ಪರ್ಷದ ಏನು ಕಾರಣ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಜಲವು ಪವಿತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ.

अस्य जलस्पर्शस्य किं कारणम् इति प्रश्ने सति उच्यते जलं मेध्यं भवति इति।


ब्रह्मा- नामकस्य ऋत्विजः प्रधानकार्य किम् अस्ति?

ब्रह्मा- नाम के ऋत्विज का प्रधानकार्य क्या है?


साङ्ख्य दर्शन में लौकिक वाक्यों के शब्द प्रमाण में अन्तर्भाव स्वीकार नहीं करते हैं।

ಸಾಂಖ್ಯ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಲೌಕಿಕ ವಾಕ್ಯಗಳು  ಶಬ್ದಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಂಡಿರುವುದಿಲ್ಲ.


೧. ಇಂದ್ರಸೂಕ್ತದ ಋಷಿ ಯಾರು, ಛಂದಸ್ಸು ಏನು, ಮತ್ತು ದೇವತೆ ಯಾರು?

१. इन्द्रसूक्तस्य कः ऋषिः, किं छन्दः, का च देवता?


ನಿರುಕ್ತದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯಾವ ನಿರುಕ್ತಾಕಾರರ ಹೆಸರುಗಳಿವೆ?

निरुक्त में किन निरुक्तकारों का नाम है?


सूत्र अर्थ का समन्वय- पचति गोत्रम् यहाँ पर तिङन्त से परे गोत्र शब्द विद्यमान है।

ಸೂತ್ರಾರ್ಥದ ಸಮನ್ವಯ - ಪಚತಿ ಗೋತ್ರಮ್ ಇಲ್ಲಿ ತಿಙಂತದ ನಂತರದಲ್ಲಿರುವ ಗೋತ್ರ ಶಬ್ದವು ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿದೆ.


जल के द्वारा औषधियों को गर्भ को धारण कराओ, वारिपूर्ण रथ द्वारा अन्तरिक्ष में परिभ्रमण करो, उदकधारक मेघ को वृष्टि के लिए आकृष्ट करो या विमुक्त बंधन करो, उस बंधन को अधोमुख करो, उन्नत और निम्नतम प्रदेशो को समतल करो।

ಜಲದಿಂದ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಧರಿಸು, ವಾರಿ ಪೂರ್ಣ ರಥದಿಂದ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಪರಿಭ್ರಮಣವನ್ನು ಮಾಡು, ಉದಕಧಾರಕ ಮೋಡಗಳ ವೃಷ್ಠಿಗಾಗಿ ಆಕೃಷ್ಠವನ್ನು ಮಾಡು ಅಥವಾ ವಿಮುಕ್ತ ಬಂಧನವನ್ನು ಮಾಡು, ಉನ್ನತ ಮತ್ತು ನಿಮ್ನತಮ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸಮವಾಗಿ ಮಾಡು.


अर्थात् शमादीनाम् अनुष्ठानेन गुणा आसादनीयाः सन्ति।

अर्थात् शमादि के अनुष्ठान से गुण आस्वादनीय होते है।


पूरणश्च, गुणश्च, सहितं च पूरणगुणसुहितानि यहाँ इतरेतरयोगद्वन्दसमास है।

ಪೂರಣಶ್ಚ, ಗುಣಶ್ಚ, ಸುಹಿತಂ ಚ ಪೂರಣಗುಣಸುಹಿತಾನಿ ಇಲ್ಲಿ ಇತರೇತರಯೋಗದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸವಿದೆ.


ಉತ್ತರಪದೆ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

उत्तरपदे इति अध्याहार्यम्।


ಅಜ್ಞಾನವು ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

अज्ञानम् अस्ति इति वक्तुं न शक्यते।


अत्र कुत्सितश्चासौ पुरुषश्चेति लौकिकविग्रहः।

ಕುತ್ಸಿತಃ ಚ ಅಸೌ ಪುರುಷಃ ಚ ಈ ಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹವಿದೆ.


वाणी को अपने पक्ष में लाने के लिए गन्धर्व प्रयत्नशील हुए।

वाचं स्वपक्षे आनेतुं गन्धर्वाः प्रयत्नशीलाः बभूव।


ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಎರಡನೇ ಪ್ರಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಯಾವ ಪ್ರಮಾಣ ಇದೆ?

गीतायाः द्वितीयप्रस्थानत्वेन किं प्रमाणम्।


३०. "अव्ययीभावः" इत्यधिकारः कियत्पर्यन्तम्?

೩೦. "ಅವ್ಯಯೀಭಾವಃ" ಇದರ ಅಧಿಕಾರವು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ?


ಹೋಮಯಾಗದ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರೇನು?

होमयाग का दूसरा नाम क्या है?


ओऔषधादिभिः यद्यपि दुःखनिवृत्तिः भवति ।

ಔಷಧಗಳಿಂದ ದುಃಖನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದು.


ಶ್ರೌತಸೂತ್ರ ಮತ್ತು ಸ್ಮಾರ್ತಸೂತ್ರ.

श्रौतसूत्र और स्मार्त्तसूत्र।


ವೇದಾಂತದ ವಿಷಯವು - ಜೀವಬ್ರಹ್ಮೈಕ್ಯವು ಶುದ್ಧಚೈತನ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.

वेदान्त का विषय होता है- जीवब्रहयौक्य शुद्धचैतन्य प्रमेय यह विषय क्या होता है।


ಭ್ರಾಜತೇ - ಭ್ರಾಜ್ ಧಾತುವಿಗೆ ಆತ್ಮನೇಪದಿ ಲಟ್-ಲಕಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಭ್ರಾಜತೇ ಎಂದು ರೂಪವಾಗಿದೆ.

भ्राजते- भ्राज्-धातोः लट्-लकारे आत्मनेपदे प्रथमपुरुषैकवचने भ्राजते इति रूपम्।


सावेकाचस्तृतीयादिर्विभक्ति: इस सूत्र से यहाँ एकाचः इस पञ्चमी एकवचनान्त पद की, तृतीयादिः और विभक्तिः प्रथमा एकवचनान्त दो पदों की यहाँ अनुवृति आ रही है।

सावेकाचस्तृतीयादिर्विभक्तिः इति सूत्रात् अत्र एकाचः इति पञ्चम्येकवचनान्तं पदम्, तृतीयादिः विभक्तिः चेति प्रथमैकवचनान्तं पदद्वयमत्र अनुवर्तते।


೨. ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಿಂದ ಆಚೆಗೂ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿಯು ವ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿ ಅವಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ.

2. ब्रह्माण्ड से बाहर भी सभी ओर व्याप्त होकर अवस्थित है।


शाकपूर्णि को पुराणों में किस नाम से जाना जाता है?

शाकपुणिः पुराणेषु केन नाम्ना स्मृतः।


ಯದಃ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅದರ ಪರ್ಯಾಯವಾಚಿ ಶಬ್ದ ಉಕಾರವಾಗಿದೆ.

यदः स्थान में उसका पर्यायवाची शब्द उकार है।


ಸವಿಕಲ್ಪಕ ಸಮಾಧಿಯು ಯೋಗದಿಂದ ಪ್ರೋಕ್ತವಾದ ಸಮಾಧಿಯೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

सविकल्पक समाधि ही योग प्रोक्त सम्प्रज्ञात समाधि होती है।


इन्द्र की पत्नी शची थी जो शक्ति का प्रतीक कहलाती है।

ಇಂದ್ರನ ಪತ್ನೀ ಶಚೀ ಆಗಿದ್ದಳು ಇವಳು ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರತೀಕ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.


ಉಪಾಸತೆ - ಉಪ ಪೂರ್ವಕ ಆಸ್ - ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಟ್ ಲಕಾರ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಬಹುವಚನಾಂತದ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

उपासते- उपपूर्वकात् आस्- धातोः लट्-लकारस्य प्रथमपुरुषस्य बहुवचनान्तं रूपम् इदम्।


सुसारथिः यथा अश्वान् प्रग्रहः इतस्ततः नेनीयते नियन्त्रयति च तथैव मनः अपि मनुष्यान् इतस्ततः नेनीयते नियन्त्रयति च।

ಸಾರಥಿ ಹೇಗೆ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಕೈಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆಯೋ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆಯೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಮನಸ್ಸು ಕೂಡ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.


न, अनुदात्तं पदद्वयमनुवर्तते।

ನ, ಅನುದಾತ್ತಂ ಈ ಎರಡು ಪದಗಳ ಅನುವೃತ್ತಿ ಬರುತ್ತದೆ.


ವಿಧಿವತ್ ಅಧ್ಯಯಯನ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥ - ಮೂರು ವರ್ಣಗಳ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯರ ಉಪನಯನ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.

विधिवत् अध्ययनम् इत्यस्य अर्थः त्रैवर्णिकानां ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्यानाम् उपनयनसंस्कारः कर्तव्यः।


ಅಧಿಕರಣವಾಚಿಯ ಯಾವ ಕ್ತ ಪ್ರತ್ಯಯವಿದೆಯೋ, ತದಂತದಿಂದ ಷಷ್ಠ್ಯಂತ ಸುಬಂತದ ಸಮಾಸವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

अधिरकरणवाची यः क्तप्रत्ययः, तदन्तेन षष्ठ्यन्तस्य सुबन्तस्य समासो न भवति।


अभीष्टवस्तुदर्शने या वृत्तिः उदेति सा प्रियमिति व्यवह्रीयते।

अभीष्ट वस्तु के दर्शन में जो वृत्ति उत्पन्न होती है वह प्रिय रूप में व्यवहरणीय होती है।


ಕಾತ್ಯಾಯನರು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ - "ಯೋ ಹ ವಾ ಅವಿದಿತಾರ್ಷೆಯಚ್ಛಂದೋ ದೈವತಾಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ ಮಂತ್ರೇಣ ಯಾಜಯತಿ ವಾ ಅಧ್ಯಾಪಯತಿ ವಾ ಸ್ಥಾಣುಂ ವರ್ಛತಿ ಗರ್ತ್ಯೇ ವಾ ಪಾತ್ಯೇ ಪ್ರಮೀಯತೆ ವಾ ಪಾಪೀಯಾನ್ ಭವತಿ.

कात्यायन ने यहाँ पर स्पष्ट रूप से कहा है - “यो ह वा अविदितार्षेयच्छन्दो दैवतब्राह्मणेन मन्त्रेण याजयति वा अध्यापयति वा स्थाणुं वर्च्छति गर्त्ये वा पात्यते प्रमीयते वा पापीयान् भवति।


ವೇದಗಳ ಅರ್ಥಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿರುವ ಮಾಡದಿರಬೇಕಾಗಿರುವ ವಿವೇಕವು ತಿಳಿಯಬಹುದು.

वेदों के अर्थ ज्ञान के द्वारा ही कर्तव्य अकर्तव्यत्व विवेक होता होना चाहिए।


उनका विस्तार के भय से यहाँ वर्णन नहीं किया जा सका।

ಅವುಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರದ ಭಯದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ.


ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ "ತತ್ಪುರುಷ" ಈ ಸೂತ್ರಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಯಾವ ಸೂತ್ರವಿದೆಯೋ ಅವುಗಳಿಂದ ವಿಹಿತ ಸಮಾಸವು ಅವ್ಯಯೀಭಾವಸಂಜ್ಞಕವಾಗುತ್ತದೆ.

इस सूत्र से “तत्पुरुष'' इस सूत्र से पहले तक जो सूत्र हैं उनसे विहित समास अव्ययीभावसंज्ञक होता है।


ಆದ್ದರಿಂದ ಉದ್ಗಾತಾ ಉದುಂಬರ ಶಾಖೆಯ ಪಾಠವನ್ನು ಓದುವುದು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

अतः उद्गाता उदुम्बरशाखायाः उच्छ्रयणकार्यं स्वस्य प्रथमकर्मणा करोति।


नमः अत्र कर्मरूपेण ग्राह्यम्।

यहाँ पर नमः कर्मरूप से ग्रहण किया गया है।


निष्क्रियात्मस्वरूपेण अवस्थानम्। एतत्कर्मकरणम् एव कर्मयोगः कथ्यते।

ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಅವಸ್ಥಾನವು. ಈ ಕರ್ಮದ ಕರಣವನ್ನೇ ಕರ್ಮಯೋಗ ಎನ್ನುವರು.


तत्र अजादिगणे अज इति प्रातिपदिकं पठितम् अस्ति। पुनः व्यपदेशिवद्भावेन अजान्तमपि अस्ति।

अजादिगण में पठित अज प्रातिपदिक पठित है पुन: व्यपदेशिवत् भाव से “ अजाद्यन्त्त भी है।


अभोक्ता आत्मा भोक्ता च भवति।

ಅಭುಕ್ತವಾದದ್ದು ಮತ್ತು ಭುಕ್ತವಾದದ್ದು ಆತ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ.


ಸ್ತ್ರೀಕರ್ಮ ವಿಷಯಸೂಕ್ತಗಳು ವಿವಾಹ ವಿಷಯಕದಲ್ಲಿ  ಮತ್ತು  ಪ್ರೇಮ ವಿಷಯದ ಮೇಲೆ ತುಂಬಾ ಸೂಕ್ತಗಳು ಈ ವೇದದಲ್ಲಿವೆ.

स्त्रीकर्म विषय सूक्त विवाह विषय पर और प्रेम विषय पर बहुत से सूक्त इस वेद में है।


इस सूत्र में दो पद हैं।

अस्मिन् सूत्रे पदद्वयं विद्यते।


षडह याग छह दिनों में निष्पन्न होने वाला याग है।

ಷಡಹಯಾಗವನ್ನು ಆರು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುವುದು.


दूसरी आहुति उपांशु के रूप में प्रसिद्ध है।

द्वितीया आहुतिः उपांशुरूपेण प्रसिद्धा।


ಇಲ್ಲಿ ಆತ್ಮ ತತ್ವದ ವಿಶೇಷ ವಿವೇಚನೆಯಾಗಿದೆ.

अत्र आत्मतत्त्वस्य विशेषविवेचकत्वात्।


यदि ब्राह्मण अस्वास्थ्य के कारण अक्षम हो तो वह कार्य उसके पुत्र को, और पुत्राभाव में पुरोहित करे।

ಒಂದು ವೇಳೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಅನಾರೋಗ್ಯವಿದ್ದು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದರೆ, ಆಗ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅವನ ಮಗನು, ಮಗನಿಲ್ಲದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಪುರೋಹಿತನೂ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.


सु+अस् भुवि इति धातोः क्तिन्-प्रत्यययोगेन स्वस्ति इति शब्दः निष्पद्यते।

सु+अस् भुवि इस धातु से क्तिन्-प्रत्यय के योग से स्वस्ति यह शब्द बनता है।


अथवा श्रवणादिसंस्कृतमनोनिबन्ध होता है।

ಶ್ರವಣಾದಿ ಸಂಸ್ಕೃತಮನಸ್ಸಿನ ನಿಬಂಧನವಾಗಿದೆ.


यद्यपि लौकिक काव्य अनेक हैं, फिर भी विद्वानों को वैदिक वाङ्मय में ही अधिक आनन्द प्राप्त होता है।

यद्यपि लौकिकानि काव्यानि बहूनि सन्ति तथापि विद्वांसः वैदिकवाड्मये एव अधिकम् आह्लादं प्राप्नुवन्ति।


ಪ್ರಥಮ ಪ್ರಪಾಠಕನು ಆರುಣ-ಕೇತು ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಅಗ್ನಿಯ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳ ಆರಿಸುವುದರ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

पहला प्रपाठक आरुण-केतु नाम की अग्नि की उपासना का तथा उसके लिए ईटों के चयन का वर्णन करता है।


ऐसे कुछ याग वैदिक काल में आर्यों के द्वारा अनुष्ठीत होते थे, परन्तु आज काल के ग्रास से प्राय: बहुत से लुप्त हो गये।

एतादृशाः केचन यागाः वैदिके काले आर्यैः अनुष्ठीयन्ते स्म, परन्तु अधुना कालग्रासात् प्रायः बहवः लुप्ताः जाताः।


" ಆಮಂತ್ರಿತೇ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇ ವಿಶೇಷವಚನೇ ಪದೇ ಆಮಂತ್ರಿತಂ ಬಹುವಚನಂ ಪದಂ ವಿಭಾಷಿತಮ್ ಅವಿದ್ಯಮಾನವತ್ " ಹೀಗೆ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಪದಗಳ ಸಮನ್ವಯ.

“आमन्त्रिते समानाधिकरणे विशेषवचने '' पद में आमन्त्रित को बहुवचन पद विकल्प से अविद्यमान के समान होता है इस प्रकार की पद योजना है।


इवेन समासः विभक्त्यलोपः च इति पदच्छेदः।

ಇವೇನ ಸಮಾಸಃ ವಿಭಕ್ತ್ಯಲೋಪಃ ಚ ಎಂಬ ಪದಚ್ಛೇದಗಳಿವೆ.


ईश्वरोऽपि सृष्टिकरणे वेदज्ञानम् आश्रित्य जगत् सृजति।

ಈಶ್ವರನು ಸೃಷ್ಠಿಕರಣದಲ್ಲಿ ಭೇದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಜಗತ್ತಿನ  ಸೃಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.


इस कारण से जल स्पर्श से यह पाप को छोड़कर पवित्र होता है।

अस्मात् कारणात् जलस्पर्शन असौ पापं त्यक्त्वा मेध्यो भवति।


यह प्रतीक के रूप में पूर्व में पढ़े हुए होने से आदिमात्रा में यहाँ पर कहते है, ब्रह्मयज्ञ और जप में सभी को पढ़ना चाहिए।

एता प्रतीकचोदिताः पूर्व पठितत्वादादिमात्रेणोक्ताः ब्रह्मयज्ञे जपे च सर्वा अध्येयाः।


अर्थात् ये उपाय एकान्त उपाय नहीं माने जाते है।

अर्थात् एते उपाया एकान्ता न सन्ति।


ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿದೆ "ಸಂಖ್ಯಾಪೂರ್ವೋ ದ್ವಿಗುಃ" ಎಂದು.

यहाँ प्रमाण "संख्यापूर्वो द्विगुः" है।


अकाले इति सप्तम्येकवचनान्तं पदम्।

ಅಕಾಲವಾದಾಗ ಸಪ್ತಮೀ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ.


अकुटिलतावृत्त्या, अहिंसावृत्त्या च मनसः स्थैर्यप्राप्तिकर्त्री व्यक्तिः।

अकुटिलता वृत्ति से और अहिंसा वृत्ति से मन की स्थिरता प्राप्त करने वाला व्यक्ति।


"अर्धं नपुंसकम्" यह सूत्र का अर्थ है?

"अर्धं नपुंसकम्" इति सूत्रस्यार्थः कः?


तत्र वैश्वानरस्य स्थानं भवति जाग्रत्।

जिसमें वैश्वानर का स्थान जाग्रत होता है।


ಐತರೇಯಾರಣ್ಯಕ, ಶಾಂಖ್ಯಾಯನಾರಣ್ಯಕ, ಬ್ರಹದಾರಣ್ಯಕ ಮತ್ತು ತೈತ್ತಿರೀಯಾರಣ್ಯಕಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನೀವು ಈಗಾಗಲೇ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದೀರಿ.

ऐतरेयारण्यक-शाङ्खायनारण्यक-बृहदारण्यक-तैत्तिरीयारण्यकानां विषये भवन्तः सामान्यज्ञानं प्राप्तवन्तः।


इस प्रकार से पञ्चदशी में कहा गया है- द्विधा विधाय चैकैकं चतुर्धा प्रथमं पुनः।

ಪಂಚದಶಿಯಲ್ಲಿ - ದ್ವಿಘಾ ವಿಘಾಯ ಚೆಕೇಕಂ ಚತುರ್ಧಾ ಪ್ರಥಮಂ ಪುನಃ.


यदुक्तं पूर्वजन्मकृतदुरितानां कर्मणां फलं नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःखं भुज्यत इति, तदसत्।

जो यह कहा गया है की पूर्वजन्मकृतदुरित कर्मों का फल नित्यकर्म अनुष्ठान अनायदुख के रूप में भोगा जाता है तो वह भी असत् है।


वहाँ दृष्टान्त है।

ಅಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಠಾಂತವಿದೆ.


साधनचतुष्टय सम्पन्न ही ब्रह्मबोधक वेदान्तवाक्यों को सुनकर के ब्रह्मविद्या को प्राप्त करता है।

ಸಾಧನಚತುಷ್ಟಯಸಂಪನ್ನಗಳನ್ನು ಮತ್ತು  ಬ್ರಹ್ಮಬೋಧಕಗಳನ್ನು ವೇದಾಂತವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯು ಲಭಿಸುತ್ತದೆ.


ಅಂದರೆ ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯಿಯ ಮೊದಲು "ಕಡಾರಾತ್ ಸಮಾಸಃ" ಇಲ್ಲಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಕಡಾರಾ ಕರ್ಮಧಾರಯ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿರುವ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಪದ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಕ್ ಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

अर्थात् अष्टाध्यायी में पहले “कडारात् समासः'' यहाँ से आरम्भ होकर कडारा कर्मधारय इस सूत्र से पूर्व विद्यमान सूत्रों में समास में यही पद और प्राक् लिये जा रहे हैं।


उदाहरण - अग्निमीळे इस सूत्र का यह एक उदाहरण है।

उदाहरणम्- अग्निमीळे इति सूत्रस्य अस्य एकमुदाहरणम्।


ಅಂದರೆ ಕಾರ್ತಕೌಂಜಪಾದಿ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ದ್ವಂದ್ವಸಮಾಸದಿಂದ ನಿಷ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆಯೋ , ಅದರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಪದವು ಪ್ರಕೃತಿಸ್ವರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

अर्थात् कार्तकौजपादिशब्दानां मध्ये ये द्वन्द्वसमासनिष्पन्नाः तेषां पूर्वपदस्य प्रकृतिस्वरः भवति इत्यर्थः।


ಋಗ್ವೇದದ ಎರಡು ಆರಣ್ಯಕಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಶ್ರೇಷ್ಟವಾದ ಆರಣ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

ऋग्वेद के दो आरण्यको के मध्य में यह श्रेष्ठ आरण्यक है।


( भ.गी. 18.61) यहाँ पर कही गयी हृदय रूपी गुहा के चारों ओर पञ्‌कोष होते हैं।

(भ.गी. १८.६१)अत्रोक्तहृदयगुहां परितः पञ्चकोशाः सन्ति।


ಅವರು ಉನ್ನತ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

उच्छ्रितिं ते प्राप्नुवन्ति।


दात्रेण लूनवान् इत्यादि में समास नहीं होता है।

दात्रेण लूनवान् इत्यादौ समासः न।


ಪಿಪಿಷೆ - ಆತ್ಮನೇಪದ ಪಿಷ್-ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಿಟ್ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ.

पिपिषे - आत्मनेपद पिष्-धातु से लिट् प्रथमपुरुष एकवचन में रूप है।


वियोगजसन्तापेन पुत्रशोकेन च ।

ವಿಯೋಗ ಸಂತಾಪ ಮತ್ತು ಪುತ್ರ ಶೋಕ.


सायणभाष्यमपि सन्धिविच्छेदादिकं कृत्वा कठिनांशान् परित्यज्य प्रदत्तमस्ति।) अद्भ्यः सम्भृतः पृथिव्यै रसाच्च विश्वकर्मणः समवर्त्तताग्रे।

सायणभाष्य का भी सन्धिविच्छेदादि करके कठिनांशों के अलावा दिया है ) अद्भ्यः सम्भृतः पृथिव्यै रसाच्च विश्वकर्मणः सम॑वर्त्तताग्रै।


व्याख्या - जैसे दधि आनज्यादि द्रव्यों से गवादि पशु, ऋगादिवेद, ब्राह्मणादि मनुष्य उससे उत्पन्न हुए उसी प्रकार से चन्द्रादि देव भी उसी से उत्पन्न हुए।

ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಹೇಗೆ ದಧಿ ಆನಜ್ಯಾದಿ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಗವಾದಿ ಪಶು, ಋಗಾದಿವೇದ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿ ಮನುಷ್ಯ ಅದರಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದವೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಚಂದ್ರಾದಿ ದೇವನು ಕೂಡ ಅದರಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು.


उत्तर पदे इसका यहाँ अध्याहार किया गया है।

ಉತ್ತರಪದೆ ಇದರ ಅಧ್ಯಾಹಾರವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.


ಮತ್ತು ವಿನಿಯೋಗವಾಗಿದೆ.

और विनियोग है।


“तृजकाभ्यां कर्त्तरि” इस सूत्र का अर्थ क्या है?

"तृजकाभ्यां कर्तरि" इति सूत्रस्यार्थः कः?


ಅಗ್ನಿಯ ಮಂತ್ರವು ಯಾವ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇದೆ?

अग्नेः मन्त्रः कस्मिन् छन्दसि वर्तन्ते ?


अस्य च अन्त्यवर्णः ह्रस्वाकारः अस्ति।

और इसका अन्त्यवर्ण ह्रस्व अकार है।


तैत्तिरीयो पनिषद् में इस विषय में यह श्रुति है की “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते।

ತೈತ್ತಿರೀಯ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಶೃತಿಯು ಇರುತ್ತದೆ - "ಯತೋ ವಾ ಇಮಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಜಾಯಂತೆ". ಎಂದು.


उदाहरणम् - तृतीयान्तस्य तृतीयान्तार्थगुणवचनेन सह समासे एतस्य सूत्रस्योदाहरणं भवति शङ्कुलाखण्डः इति।

ಉದಾಹರಣೆ ತೃತೀಯಾಂತದ ತೃತೀಯಾಂತಾರ್ಥ ಗುಣ ಮತ್ತು ವಚನದ ಜೊತೆಗೆ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಈ ಸೂತ್ರದ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ ಶಂಕುಲಾಖಂಡಃ ಎಂದಾಗಿದೆ.


और जो मन प्रजाओं में, मनुष्यों में अन्तरवर्तमान होने से सभी इन्द्रियों का ज्योति प्रकाशक है।

यच्च मनः प्रजासु जनेषु अन्तर्वर्तमानं सत् ज्योतिः प्रकाशकं सर्वेन्द्रियाणाम्।


ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ವಿಶ್ವಯಶಾಃ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಮಹಾನ್ ಎಂಬ ರೂಪಗಳು ಬರುತ್ತವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

इसी प्रकार विश्वय॑शाः, विश्वम॑हान् इत्यादि में भी जानना चाहिए।


प्रायश्चित्तानि पापक्षयसाधनानि चान्द्रायणादीनि कर्माणि।

ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಗಳು ಪಾಪಕ್ಷಯಸಾಧನಗಳು ಚಾಂದ್ರಾಯಣಾದಿಗಳು ಕರ್ಮಗಳು.


एवम् अन्यानि अपि अपभाषण-दुष्टशब्द-अर्थज्ञान-धर्मलाभ-नामकरणादीनि प्रयोजनानि व्याख्यातानि महाभाष्ये।

ಇದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಅನ್ಯವಾದ ಅಪಭಾಷಣ, ದುಷ್ಟಶಬ್ದ, ಅರ್ಥಜ್ಞಾನ, ಧರ್ಮಲಾಭ, ನಾಮಕರಣ ಆದಿ ಪ್ರಯೋಜನಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮಹಾಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.


इन शाखाओं का विस्तृत विवरण पुराणों में और चरणव्यूह में प्राप्त होता है।

आसां शाखानां विस्तृतविवरणं पुराणेषु चरणव्यूहे च प्राप्यते।


जहत् लक्षणा अजहत् लक्षणा तथा जहत् अजहत् लक्षणा।

जहल्लक्षणा अजहल्लक्षणा जहदजहल्लक्षणा च इति।


8. श्रृंगार रस के दो भेदों के मध्य कौन सा श्रृंगार अत्यधिक मधुर है?

शृङ्गारस्य द्वयोः भेदयोः मध्ये कः शृङ्गारः मधुरतरः?


वह नियम है की शास्त्र के ज्ञाता के बिना शास्त्र में प्रवृत्त सम्भव नहीं होती है।

स उच्यते - शास्त्रस्य ज्ञातारं विना शास्त्रे प्रवृत्तिः नैव सम्भवति।


उसको कहते है वेदान्त नाम उपनिषद् प्रमाण है।

तदुच्यते वेदान्तो नाम उपनिषत्प्रमाणमिति।


ನಿಷ್ಠಾ ಈ ಪ್ರತ್ಯಯವಾದಾಗ ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದಾಗ ತದಂತಾಃ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ ಈ ನ್ಯಾಯದಿಂದ ತದಂತವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠಾಂತ ಎಂಬ ರೂಪವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.

निष्ठा इति प्रत्ययत्वात् प्रत्ययग्रहणे तदन्ताः ग्राह्याः इति न्यायेन तदन्तविधौ निष्ठान्तम् इति रूपं भवति।


इति प्रश्नः समायाति।

ಪ್ರಶ್ನವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.


सूत्रेऽस्मिन् त्रीणि पदानि सन्ति।

इस सूत्र में तीन पद हैं।


४३. राजाहःसखिभ्यष्टच् इति सूत्रेण।

43. “राजाहः सखिभ्यष्टच्'' सूत्र से।


उसका चतुर्थी में दाशुषे यह रूप बनता है।

ಅದರ ಚತುರ್ಥಿಯಲ್ಲಿ ದಾಶುಷೇ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.


ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಎಂಬ ಬ್ರಹ್ಮನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಬೇರೆ ಗ್ರಂಥಗಳ ಹೆಸರಾಗಿದೆ.

ब्राह्मण इति ब्रह्मणः व्याख्यापरकानां ग्रन्थानां नाम अस्ति।


सूत्र का अर्थ - हि से युक्त तिङन्त को भी अप्रातिलोम्य अर्थ में गम्यमान होने पर अनुदात्त नहीं होता है।

ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ - ಹಿ ಇಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿರುವ  ತಿಙಂತ ಪದಕ್ಕೆ ಅಪ್ರಾತಿಲೋಮ್ಯಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಗಮ್ಯಮಾನವಾದಾಗ  ಅನುದಾತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ .


ಜಗ್ಮುಃ - ಗಮ್- ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಿಟ್ ಪ್ರಥಮಪುರುಷಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

जग्मुः - गम्-धातोः लिटि प्रथमपुरुषबहुवचने रूपम्।


एवम् "अन्नन्ताद् अव्ययीभावात् परः समासान्तः तद्धितसंज्ञकः टच्प्रत्ययः भवति" इति सूत्रार्थः।

और अन् अन्त से अव्ययीभाव से पर समासान्त तद्धित संज्ञक टच् प्रत्यय होता है यही सूत्रार्थ है।


सूत्र व्याख्या-यह विधिसूत्र है।

सूत्रव्याख्या - इदं विधिसूत्रम् ।


अत्र "कर्षात्वतो घञोऽन्त उदात्तः' इत्यस्मात् सूत्रात् उदात्तः इति प्रथमान्तं पदमनुवर्तते।

ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಷಾತ್ವತೋ ಘಜ್ಞೋಂತ ಉದಾತ್ತಃ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಉದಾತ್ತಃ ಈ ಪ್ರಥಮಾಂತ ಪದದ  ಅನುವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.


अर्थात् परिभाषा सूत्र से अन्य सूत्र में कुछ पद को उपस्थित करते हैं, वैसे ही इस सूत्र का भी परिभाषा सूत्र होने से इस सूत्र से (एक को छोड़कर अनुदात्त पद है उस एक पद में वर्तमान अच् अनुदात्त होते हैं, एक को छोड़कर यह अर्थ प्राप्त होता है।

अर्थात् परिभाषासूत्रेण अन्यस्मिन् सूत्रे किञ्चित् पदम् उपतिष्ठते, तथैव अस्य सूत्रस्य अपि परिभाषासूत्रत्वात् अनेन सूत्रेण 'एकं वर्जयित्वा अनुदात्तं पदम्' इति पदम् उपतिष्ठते।


ಸಹಚಕ್ರ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ "ಅವ್ಯಯೀಭಾವೇ ಚಾಕಾಲೆ" ಈ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಸಹ ಶಬ್ದದ ಸ ಆದೇಶವಾದಾಗ ನಿಷ್ಪನ್ನವಾದಾಗ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕವಾದಾಗ ಸಚಕ್ರ ಇದರಿಂದ ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನದಿಂದ ಪ್ರಕ್ರಿಯಾಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಚಕ್ರಮ್ ಈ ರೂಪವು ಇರುತ್ತದೆ.

सहचक्र इस स्थिति में “ अव्ययीभावे चाकाले” इस प्रस्तुत सूत्र से सहशब्द का स आदेश निष्पन्न होने पर प्रातिपादिक होने पर सचक्र इससे प्रथमा एकवचन में प्रक्रियाकार्य में सचकम् यह रूप है।


ವೇದಂತಗಳೆಂದರೆ ಉಪನಿಶತ್ತುಗಳ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

उसको कहते है वेदान्त नाम उपनिषद् प्रमाण है।


अत्र विभिन्नेषु च स्थलेषु अत्याकर्षकाणि आख्यानकानि अपि प्राप्यन्ते।

और यहाँ विभिन्न स्थलों में अत्यन्त आकर्षक आख्यान भी प्राप्त होते हैं।


ಆದ್ದರಿಂದ, ಉಳಿದ ಪಶುಮಾಂಸದ ಭಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಪುರೋಹಿತರಿಗೆ ದೋಷವಿಲ್ಲಿ, ನಿಷೇಧವೂ ಇಲ್ಲ.

अतः पुरोहितों के लिए अवशिष्ट पशु मांस का भक्षण दोष रहित है, तथा निषिद्ध भी नहीं है।


13. कोश कितने होते हैं?

१३. कति कोशाः सन्ति?


यथाशक्ति इति रूपं साधयत।

यथाशक्ति रूप को सिद्ध कोजिये?


आरण्यक भी ब्राह्मण का ही अंश है।

आरण्यकमपि ब्राह्मणस्य एव अंशः अस्ति।


ಆಚಾರ್ಯರ ವಂಶದ ವಿವರಣೆಯಿದೆ.

आचार्य का वंश वर्णन है।


अत्र स्वरस्य वर्णस्य च सूक्ष्मविचारः कृतः अस्ति।

यहाँ स्वर का और वर्ण का सुक्ष्म विचार किया है।


निदिध्यासनम् एव समाधिः।

निदिध्यासन ही समाधि है।


ಕರ್ಮಫಲದ ಆಸೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕರ್ಮಯೋಗನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.

कर्मफलतृष्णां परिहृत्य कर्मयोगोऽनुष्ठेयः।


ಕರ್ಮಭೇದಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ.

कर्मभेदों का वर्णन कीजिए।


चित्तवृत्तिर्नाम चित्तस्य विषयाकारः परिणामः।

ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಯೆಂದರೆ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಚಿತ್ತದ ವಿಷಯಾಕಾರದ ಪರಿಣಾಮವಾಗುತ್ತದೆ.


उदात्तेन इत्यत्र सहयोगात् तृतीया अस्ति।

’ಉದಾತ್ತೇನ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ’ಸಹ’ ಎಂಬ ಪದದ ಯೋಗದಿಂದ ತೃತೀಯಾವಿಭಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ.


ಕೃಷ್ಣಯಜುರ್ವೇದದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದ ಹೆಸರು ತೈತ್ತಿರೀಯಬ್ರಾಹ್ಮಣವಾಗಿದೆ.

कृष्णयजुर्वेदस्य ब्राह्मणस्य नाम तैत्तिरीयब्राह्मणम्।


द्यूतक्रीडा उसी शक्ति के वश में होकर रहती है।

द्यूतक्रीडकः अस्याः शक्तेः वशीभवति ।


ಆದ್ದರಿಂದ ಕರ್ತಾ ಮತ್ತು ಕರಣದಲ್ಲಿ ತೃತೀಯಾ ಎಂಬ ತದಂತವು ಕೆಲವು ಸಾರಿ ಸಮಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

अतः कर्तरि करणे च या तृतीया तदन्तमपि क्वचिन्न समस्यते।


ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅವ್ಯಯೀಭಾವ ಸಮಾಸದ ವಿಧಾನವಿದೆ.

अनेन सूत्रेण अव्ययीभावसमासो विधीयते।


किसी निमित्त की उपस्थिति में शास्त्रोपदेश के द्वारा जो कर्म करना होता है वह नैमित्तिक कर्म होता है।

कस्यचित् निमित्तस्य उपस्थितौ शास्त्रोपदेशेन यत् कर्म कर्तव्यं भवति तत् नैमित्तिकं कर्म।


इन सूक्तों के अध्ययन से उस समय की राजनैतिक स्थिति का विशाल वर्णन प्राप्त होता है।

ಈ ಸೂಕ್ತಗಳ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ ಆ ಕಾಲದ ರಾಜನೈತಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ವಿಶಾಲವಾದ ವರ್ಣನೆಯು ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.


ये ददति प्रिया वसु इति दधाना इन्द्रे इत्यादीन्यपि ये इसके उदाहरण है।

"ಯೇ ದದಾತಿ ಪ್ರಿಯಾ ವಸುಮ್ ಇತಿ ದಧಾನಾ ಇಂದ್ರೇ" ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇದರ ಉದಾಹರಣೆಗಳು.


यह ग्रन्थ संहिता शिक्षा इस नाम से व्यवहार में लाया गया है।

अयं ग्रन्थः संहिताशिक्षा इति नाम्ना व्यवहृतः अस्ति।


यह जगत् नामरूपक्रिया के समान विकृत जो उपलब्ध होता है उसकी उत्पत्ति से पूर्व उसकी नामरूपक्रिया विवर्जित थी।

ಈ ಜಗತ್ತು ನಾಮರೂಪಕ್ರಿಯೆಯಂತೆ ವಿಕೃತವಾಗಿ ಯಾವುದು ಸಿಕ್ಕಿದೆಯೋ ಅದು ಸೃಷ್ಟಿಗೂ ಮೊದಲೇ ನಾಮರೂಪಕ್ರಿಯಾವಿವರ್ಜಿತವಾಗಿದೆ.


ತುಲ್ಯ ಶಬ್ದವು ಆದ್ಯುದಾತ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಅಥವಾ ಅಂತೋದಾತ್ತವಾಗಿದೆಯೋ?

तुल्य शब्द आद्युदात्त अथवा अन्तोदात्त है?


वहाँ पर शरीर एक उपाधि होता है।

शरीरं तत्र एक उपाधिः।


ತದ್ಧಿತೇಷ್ವಚಾಮಾದೇಃ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಆದಿ ವೃದ್ಧಿ ಆದಾಗ ಯಸ್ಯೇತಿ ಚ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅಂಬಷ್ಠ ಶಬ್ದದ ಅಂತ್ಯ ಅಕಾರದ ಲೋಪವಾದಾಗ ಆಂಬಷ್ಠ ಯ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

ततः तद्धितेष्वचामादेः इति सूत्रेण आदिवृद्धौ यस्येति च इति सूत्रेण अम्बष्ठशब्दस्य अन्त्यस्य अकारस्य लोपे च सति आम्बष्ट य इति रूपं भवति।


ಇಲ್ಲಿ ಈಕಾರ ರೂಪದ ಅನುದಾತ್ತದ ನಂತರದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಅಕಾರ ರೂಪದ ಉದಾತ್ತದ ಲೋಪವು ಆಗುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ಆ ಅನುದಾತ್ತ ಈಕಾರದ ಉದಾತ್ತಸ್ವರವನ್ನು ಮಾಡುವ ವಿಧಾನವಿದೆ.

यहाँ ईकार रूप अनुदात्त के परे होने पर पूर्व अकार रूप उदात्त का लोप हुआ, उसमें प्रकृत सूत्र से उस अनुदात्त ईकार को उदात्त स्वर करने का विधान है।


वहाँ उद्दालक से कहा `स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इति।

तत्र उद्दालकेन उक्तं ' स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इति।


किं पुंस्त्वम्?

पुस्त्व क्या है?


अतः इस सूत्र का यह अर्थ है - तिङन्त पद से परे गोत्रादि अनुदात्त होते है, कुत्सन आभीक्ष्ण्य गम्यमान होने पर गोत्रादिगण में गोत्र, ब्रुव, प्रवचन, प्रहसन, प्रयतन, पवन, यजन, प्रकथन, प्रत्यायन, प्रचक्षण, विचक्षण, अवचक्षण, स्वाध्याय, भूयिष्ठा इत्यादि शब्द पढ़े गए है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವು ಹೀಗಾಗುತ್ತದೆ - ತಿಙಂತ ಪದದ ನಂತರವಿರುವ ಗೋತ್ರಾದಿ ಪದಗಳು ಅನುದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ, ಕುತ್ಸ್ನ ಆಭೀಕ್ಷ್ಣ್ಯಗಳು ಗಮ್ಯಮಾನವಾದಾಗ ಗೋತ್ರಾದಿಗಣದಲ್ಲಿ ಗೋತ್ರ, ಬ್ರುವ, ಪ್ರವಚನ, ಪ್ರಹಸನ, ಪ್ರಯತನ, ಪವನ, ಯಜನ, ಪ್ರಕಥನ, ಪ್ರತ್ಯಾಯನ, ಪ್ರಚಕ್ಷಣ, ವಿಚಕ್ಷಣ, ಅವಚಕ್ಷಣ, ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ಭೂಯಿಷ್ಠಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಓದಲಾಗಿದೆ.


५२. पश्चादर्थे अव्ययीभावसमासस्य किम् उदाहरणम्?

52. पश्चात् अर्थ में अव्ययीभावसमास का उदाहरण क्या है।


ತಮೇವ ವಿದಿತ್ವಾತಿಮೃತ್ಯುಮೇತಿ ನಾನ್ಯಃ ಪಂಥಾ ವಿದ್ಯತೇಽಯನಾಯ (ಶ್ವೇ.ಉ. ೩.೮) ಎಂದು ವಿದ್ಯಯಿಂದ ಬೇರೆ ಪಂಥಗಳು ಮೋಕ್ಷಾಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಶೃತಿಯು ಬೇರೆಪಂಥಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತದೆ.

“तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' (श्वे. उ. 3.8) इस प्रकार से विद्या के अन्य मार्ग मोक्ष के लिए नहीं हैं इस प्रकार से यह श्रुति इन पन्थों का निराकरण करती है।


शक्ति से स्तुति करते है यहाँ पर उदाहरण दिया गया है।

ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಮಾಡುವ ಸ್ತುತಿಗೆ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ ಇಲ್ಲಿದೆ.


इस शिवसङ्कल्पसूक्त में मन की अनेक प्रकार से व्याख्या की है।

अस्मिन् शिवसङ्कल्पसूक्ते मनः विविधप्रकारेण व्याख्यातम्।


कपिष्ठल किसी ऋषि विशेष का नाम था।

कपिष्ठलः कस्यचित् ऋषिविशेषस्य नाम आसीत्।


कर्षात्त्वतः इति षष्ठ्येकवचनान्तं, घञः इत्यपि षष्ठ्येकवचनान्तम्, अन्तः इति प्रथैकवचनान्तम्, उदात्तः इत्यपि प्रथमैकवचनान्तं पदम्।

कर्षात्वतः यह षष्ठी एकवचनान्त पद है, घञः यह भी षष्ठी एकवचनान्त है, अन्तः यह प्रथमा एकवचनान्त है, उदात्तः यह भी प्रथमा एकवचनान्त पद है।


ಉದಾತ್ತಃ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಾಮಂತ ಪದವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಇದು ವಿಧಾಯಕ ಪದವಾಗಿದೆ

उदात्तः इत्यत्र प्रथमान्तत्वाद् इदं विधायकपदमिति ज्ञायते।


ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದಿರದ ವ್ಯಕ್ತಿ ಏನನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ?

साहित्यशास्त्रेषु अनभिज्ञः किं ज्ञातुं न प्रभवति?


ಈ ಮಂತ್ರವನ್ನು ತಿಳಿದವರು ಬಹಳಷ್ಟು ಜನ ವೇದವಿಹಿತವಾದ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಬಿಡುತ್ತಾರೆ ಆದರೆ ಅದು ಸರಿಯಲ್ಲ.

मन्त्रममुं जानन्तो बहवो वेदविहितानि सर्वाणि कर्माणि रभसात् त्यजन्ति, परन्तु तदनुचितम्।


"ದ್ವಂದ್ವಾಂತೆ ಶ್ರೂಯಮಾಣಂ ಪದಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಂಬಂಧ್ಯತೆ" ಈ ನ್ಯಾಯದಿಂದ ವಚನ ಶಬ್ದದ ವಿಭಕ್ತಿ ಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ಇವುಗಳ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಸಂಬಂಧವು ಆಗುತ್ತದೆ.

"द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं पदं प्रत्येकमभिसम्बध्यते" इति न्यायाद् वचनशब्दस्य विभक्तिप्रभृतिभिः प्रत्येकं सम्बन्धः भवति।


सन् वैद्यः इति लौकिकविग्रहे सत् सु वैद्य सु इत्यलौकिकविग्रहे सत् सु इत्यस्य समानाधिकरणेन वैद्य सु इत्यनेन पूज्यमानवाचकेन सुबन्तेन सह विकल्पेन प्रकृतसूत्रेण समासे प्रक्रियाकार्ये सद्वैद्यः इति रूपं सिद्धम्।

सन् वैद्यः इस लौकिक विग्रह में सत् सु वैद्य सु इस अलौकिक विग्रह में सत् सु इसका समानाधिकरण से वैद्य सु इससे पूज्यमानवाचकों का सुबन्तों के साथ विकल्प से प्रकृतसूत्र से प्रक्रिया कार्य में सद्वैद्यः रूप सिद्ध होता है।


चतुर्थी तदर्थे इस सूत्र से चतुर्थी इस पद की यहाँ अनुवृति आ रही है।

ಚತುರ್ಥೀ ತದರ್ಥ ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಚತುರ್ಥೀ ಎಂಬ ಪದದ ಅನುವೃತ್ತಿ ಬರುತ್ತಿದೆ.


नहीं तो घर में घट है, घट में रूप है।

अन्यथा गेहे घटः, घटे रूपम्।


ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಕೆಲವು ಬೇರೆ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅಧ್ವರ್ಯು, ಬ್ರಹ್ಮಣ ಇತ್ಯಾದಿ ಹೆಸರುಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.

एवं क्वचिद् अन्यत्र होता, अध्वर्युः, ब्रह्मण इत्यादिभिरभिधाभिः सोऽभिहितः।


ಸ್ಯಾಂತಸ್ಯೋಪೋತ್ತಮಂ ಚ || (ವಾ. 653)

स्यान्तस्योपोत्तमं च॥


ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ಭುವನ ಶಬ್ದವು ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ವರವಾಗುತ್ತದೆ.

अतः प्रकृतसूत्रेण भुवनशब्दस्य विकल्पेन प्रकृतिस्वरः भवति।


तैत्तरीय आरण्यक के किस प्रपाठक में गङ्गा यमुना की कथा का वर्णन है?

ತೈತ್ತಿರೀಯ ಆರಣ್ಯಕದ ಯಾವ ಪ್ರಪಾಠಕದಲ್ಲಿ ಗಂಗಾ ಯಮುನೆಯ ಕಥೆಯ ವರ್ಣನೆಯು ಇದೆ?


छः अङ्ग कौन-कौन से हैं?

षडङ्गानि कानि।


समासान्त अच् प्रत्यय होता है।

ಸಮಾಸಾಂತ ಅಚ್ ಪ್ರತ್ಯಯ ಆಗುತ್ತದೆ.


ಹಾಗೆಯೇ ತಿಪ್ರತ್ಯಯ ವಿಧಾಯಕ ಯೂನಸ್ತಿಃ ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

एवं तिप्रत्ययविधायक युनस्तिः सूत्र की व्याख्या है।


೪೨. ಪ್ರಕರಣ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ ಅರ್ಥದ ಪ್ರಕರಣದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿಉ ಉಪಪಾದಿಸುವುದನ್ನು ಉಪಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಉಪಸಂಹಾರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

42. प्रकरण प्रतिपाद्य अर्थ का प्रकरण के आदि में तथा अन्त में उपपादन उपक्रम तथा उपसंहार कहलाता है।


अत्र अव्ययीभावः च इति पदच्छेदः।

यहाँ अव्ययीभाव ऐसा पदच्छेद है।


अव्ययीभावसमासे पूर्वपदार्थप्राधान्यं दृश्यते।

अव्ययीभाव समास में पूर्वपदार्थप्राधान्य दिखाई देता है।


शरीर में अहं इस प्रकार की तादात्म्य बुद्धि कौन करता है?

शरीरे अहमिति तादात्म्यबुद्धिं करोति कः?


इसलिए वेदान्त सार में सविकल्पसमाधि के विषय में कहा गया है कि “तत्र सविकल्पको नाम ज्ञातूृज्ञानादिविकल्पलयानपेक्षया अद्वितीयवस्तुनि तदाकाराकारिताया: चित्तवृत्तेः अवस्थानम्” अर्थात् सविकल्प ज्ञातृज्ञानादिविकल्पलय की अपेक्षा से अद्वितीय वस्तु में तदाकार आकारित चित्तवृत्ति का अवस्थान होता है।

ಆದ್ದರಿಂದ ವೇದಾಂತಸಾರದಲ್ಲಿ ಸವಿಕಲ್ಪಕ ಸಮಾಧಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ- "ಅಲ್ಲಿ ಸವಿಕಲ್ಪಕ ಎಂದರೆ ಜ್ಞಾತೃಜ್ಞಾನಾದಿವಿಕಲ್ಪಲಯಾನಪೇಕ್ಷಯಾ ಅದ್ವಿತೀಯವಸ್ತುನಿ ತದಾಕಾರಕಾರಿತಾಯಾಃ ಚಿತ್ತವೃತ್ತೇಃ ಅವಸ್ಥಾನಮ್" ಅಂದರೆ ಸವಿಕಲ್ಪ ಜ್ಞಾತೃಜ್ಞಾನಾದಿ ವಿಕಲ್ಪಲಯದ ಅಪೇಕ್ಷದಿಂದ ಅದ್ವಿತೀಯ ವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ತದಾಕಾರ ಆಕಾರಿತ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಯ ಅವಸ್ಥಾನವೇ ಆಗುತ್ತದೆ.


ಇಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರದ ಮೂಲಕ ಸಾಧನದ ಸೋಪಾನಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿದೆ.

इस चित्र के माध्यम से साधनों के सोपानों को दिखाया जा रहा हे।


इस प्रकार से ईश्वरनामोच्चारण के द्वारा मल का तथा विक्षेप का निवारण करना चाहिए।

मलनिवृत्त्यर्थं निष्कामकर्माणि भूतदयादि ईश्वरनामोच्चारणादीनि च साधनानि विधीयन्ते।


तथैव तत्त्वमसि इत्यत्र अपरोक्षत्वाल्पज्ञत्वादिविशिष्टांशस्य परोक्षत्वसर्वज्ञत्वादिविशिष्टांशस्य च विरुद्धांशस्य परित्यागं कृत्वा लक्षणया अविरुद्धाखण्डैकचैतन्यमात्रं बोधयति।

ಹಾಗೆಯೇ ತತ್ವಮಸಿ ಇಲ್ಲಿ ಅಪರೋಕ್ಷತ್ವ ಅಲ್ಪಜ್ಞತ್ವದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಅಂಶಗಳ ಮತ್ತು ವಿರುದ್ದ ಅಂಶಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಲಕ್ಷಣದ ಅವಿರುದ್ಧ ಅಖಂಡ ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ.


सप्तममन्त्रे तु जगतीच्छन्दः अस्ति ।

ಏಳನೆಯ ಮಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಜಗತೀಛಂದಸ್ಸಿದೆ.


ವೇದಾಂತಪರಿಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

तदुक्तं वेदान्तपारिभाषायाम्।


ಯಾವ ಮಂತ್ರಗಳಿಗೆ ಒಬ್ಬನೇ ಋಷಿಯಿರುತ್ತಾನೋ, ಆ ಮಂತ್ರಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನೇ 'ಋಷಿಸೂಕ್ತ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

जिन मंत्रो के ऋषि एक ही हैं, उन मंत्र समूहों को ही ऋषि सूक्त कहते हैं।


ಸಂಪೂರ್ಣ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಓದಿ ಯಾವುದನ್ನು ಸಾರವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

सम्पूर्ण ग्रन्थ को पढ़कर के सारभूत का ग्रहण करना चाहिए।


हरौ इस लौकिक विग्रह में हरि डि अधि इस अलौकिक विग्रह में अधिहरि रूप निष्पन्न होता है।

ಹರೌ ಈ ಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಹರಿ ಜ್ಞಿ ಅಧಿ ಈ ಅಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಅಧಿಹರಿ ರೂಪವು ನಿಷ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.


एवञ्च राजन् ङस् पुरुष सु इति अलौकिकं विग्रहवाक्यं भवति किन्तु समासः एकार्थीभावरूपे सामर्थ्ये एव भवति।

और राजन् ङस् पुरुष सु यह अलौकिक विग्रह वाक्य होता है किन्तु समास एकार्थीभावरूप में सामर्थ्य में ही होता है।


“प्राक्कडारात्समासः'', “तत्पुरुषः”, “ विभाषा '' ये तीन अधिकृत सूत्र हैं।

"प्राक्कडारात्समासः", "तत्पुरुषः", "विभाषा" इति सूत्रत्रयमधिकृतम्।


ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪದಗಳಿವೆ.

इस सूत्र में दो पद हैं।


न केवल चतुर्दश भुवनों को अपितु इस ब्रह्माण्ड की और ब्रह्माण्ड अन्तर्गत चार प्रकार के स्थूल शारीरों की और अन्नपानादि की उत्पत्ति भी इस पञ्चीकृत महाभूत से होती है।

न केवलं चतुर्दशभुवनानाम्, अस्य ब्रह्माण्डस्य, ब्रह्माण्डान्तर्गतानां च चतुर्विधस्थूलशरीराणाम् अन्नपानादीनां च उत्पत्तिरपि पञ्चीकृतभूतेभ्यो जायते।


यश्च सर्वकर्माणि तत्फलानि च त्यज्यति स परमार्थसंन्यासी इत्युच्यते।

ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಅವನನ್ನು ಪರಮಾರ್ಥ ಸಂನ್ಯಾಸಿ ಎನ್ನುವರು.


खलप्व्याघ्शा इस रूप को सिद्ध कीजिए।

खलप्व्यांशा इति रूपं साधयत।


ततः प्रक्रियाकार्ये पञ्चराजम् इति निष्पद्यते।

ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕ್ರಿಯಾಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಂಚರಾಜಮ್ ಶಬ್ದವು ನಿಷ್ಫನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.


ಚೌ ಈ ಸೂತ್ರದ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಬರೆಯಿರಿ.

चौ इस सूत्र का एक उदाहरण लिखिए।


जैसे श्रेणिकृताः यहाँ पर यदि श्रेण्या कृताः इस विग्रह में तृतीयातत्पुरुष समास स्वीकार करते तो कर्मधारय समास के अभाव से प्रकृत सूत्र से श्रेणि यहाँ पर प्रकृति स्वर नहीं होता है।

यथा श्रेणिकृताः इत्यत्रैव यदि श्रेण्या कृताः इति विग्रहे तृतीयातत्पुरुषसमासः स्वीक्रियते तर्हि कर्मधारयसमासाभावात् प्रकृतसूत्रेण श्रेणि इति अत्र प्रकृतिस्वरः न भवति।


वह विग्रह लौकिक और अलौकिक भेद से दो प्रकार के होते हैं।

स च विग्रहः लौकिकालौकिकभेदेन द्विविधः।


ಮತ್ತೆ ಜ್ಞೀನ್ ಪ್ರತ್ಯಯ ವಿಧಾಯಕ ಶಾಂರ್ಜ್ಞರವಾಜ್ಞೋ ಜ್ಞೀನ್ ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

पुनः ङीन्प्रत्ययविधायकस्य "शार्ङ्गरवाद्यञो ङीन्" इति सूत्रस्य व्याख्या कृता तदुदाहरणानि च साधितानि।


खलपू-शब्द में क्या समास हे - (क) अव्ययीभावसमास (ख) उपपदसमास (ग) तत्पुरुषसमास (घ) कर्मधारयसमास किम् के स्थान में क्व आदेश किस सूत्र से होता है?

’ಖಲಪೂ’-ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಮಾಸವಿದೆ? - (ಅ) ಅವ್ಯಯೀಭಾವಸಮಾಸ (ಆ) ಉಪಪದಸಮಾಸ (ಇ) ತತ್ಪುರುಷಸಮಾಸ (ಈ) ಕರ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸ. ಕಿಮ್ ಎಂಬುವುದರ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ’ಕ್ವ’ ಎಂಬ ಆದೇಶವು ಯಾವ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಆಗುತ್ತದ?


और कौन उन यज्ञों के अधिकारी है।

ಮತ್ತು ಆ ಯಜ್ಞಗಳಿಗೆ ಯಾರು ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ?


आयुष्यसूक्तेषु दीर्घायुषः कृते प्रार्थना विहिता।

ಆಯುಷ್ಯ ಸೂಕ್ತಗಳಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.


ಪುಂಸ್ತ್ವ ಎಂದರೇನು?

किं पुंस्त्वम्?


सुषुप्तिकाले विज्ञानमयस्य अस्तमयः पुनः जाग्रत्काले उदयश्च ज्ञायेते।

ಸುಷುಪ್ತಿಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನಮಯ ಕೋಶದ ಅಸ್ತವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜಾಗೃತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉದಯವಾಗುತ್ತದೆ.


और वह विग्रह लौकिक और अलौकिक दो प्रकार से विभक्त होता है।

स च विग्रहः लौकिकः अलौकिकश्चेति द्विधा विभक्तः।


ಯಥಾಕ್ರಮವಾಗಿ ವಚನಾದಾನಗಮನವಿಸರ್ಗಾನಂದಸಾಧಕತ್ವವು ಇವುಗಳಿಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ.

इनके क्रमशः विषय है वचन, दान, गमन, विसर्ग तथा आनन्द।


"ಅಪ್ಪೂರಣೀಪ್ರಮಾಣ್ಯೋಃ", "ಅಂತರ್ವಹಿಭ್ಯಾಂ ಚ ಲೋಮ್ನಃ" ಈ ಎರಡು ಸೂತ್ರಗಳು ಅಪ್ ಪ್ರತ್ಯಯ ವಿಧಾಯಕ ಸೂತ್ರಗಳಾಗಿವೆ.

"अप्पूरणीप्रमाण्योः" "अन्तर्बहिर्भ्यां च लोम्नः" इति सूत्रद्वयम् अप्प्रत्ययस्य विधायकम्।


उसकी विशिष्टता प्रदर्शन के लिए 'रहस्यब्राह्मण' इस नाम से भी जाना जाता है।

ಅದರ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಯ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ 'ರಹಸ್ಯಬ್ರಾಹ್ಮಣ' ಈ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೂ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.


अत एव अहिगोपाः। अहिर्वृत्रो गोपा रक्षको यासां ताः। गोपनं नाम स्वच्छन्देन यथा न प्रवहन्ति तथा नरोधनम्। एतदेव स्पष्टीक्रियते यद् आपः निरुद्धाः अतिष्ठन् इति। तत्र दृष्टान्तः।

जल को स्वच्छन्द रूप से बहने नहीं दिया अर्थात उसका निरोध किया। न


आदि में वृत्र से प्रहार करने पर इन्द्र में भय से देवो के घोड़े की पुच्छतुल्य हुए।

ಆದಿಯಲ್ಲಿ ವೃತ್ರನಿಂದ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಇಂದ್ರನಲ್ಲಿ ಭಯದಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಕುದುರೆಯ ಬಾಲದಂತೆ ಆದರು.


ಶ್ರದ್ದಾ ಕಾಮಾಯನೀ ಋಷಿಕಾ, ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸು, ಮತ್ತು ದೇವತಾ ಶ್ರದ್ದಾ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.

श्रद्धा कामायनी ऋषिः, अनुष्टुप् छन्दः, देवता श्रद्धा।


चार्थाः समुच्चयान्वाचयेतरेतरयोगसमाहाराः।

“च '' अर्थ है - समुच्च्य, अन्वाचय, इतरेतरयोग समाहार।


8. अर्थवाद क्या होता है?

8. अर्थवादः कः।


उसको ` आमन्त्रितस्य च' इस छठे अध्याय के सूत्र से शुभस्पती इस समुदाय के आदि स्वर उदात्त का विधान होता है।

तेन 'आमन्त्रितस्य च' इति षाष्ठेन सूत्रेण शुभस्पती इत्यस्य समुदायस्य आदिस्वरः उदात्तः विधीयते।


ಅದರಿಂದ ಅಧಿ ಹರಿ ಜ್ಞಿ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.

उससे अधि हरि ङि यह स्थिति उत्पन्न होती है।


इदम् ऋग्वेदस्य दशममण्डले १५१ संख्याकं सूक्तम्।

ಈ ಋಗ್ವೇದದ ಹತ್ತನೇ ಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ೧೫೧ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಸೂಕ್ತವಿದೆ.


उस अविद्यमानवस्त्व पक्ष में देवी: इस पद को अविद्यमान के समान कार्य होता है।

तेन अविद्यमानवत्त्वपक्षे देवीः इति पदम् अविद्यमानं भवति।


ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಆರು ವಿಧವಾದ ಪಾಣಿನೀಯಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ವಿಧಿಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.

सूत्र व्याख्या-छः प्रकार के पाणिनीय सूत्रों में यह विधि सूत्र है।


ಮತ್ತೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಸ್ತುವೇ ಆಗಿದೆ.

पुनः प्रत्येकं वस्तुनि तिष्ठन्ति।


पिपिषे - आत्मनेपद पिष्-धातु से लिट् प्रथमपुरुष एकवचन में रूप है।

ಪಿಪಿಷೆ - ಆತ್ಮನೇಪದ ಪಿಷ್-ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಿಟ್ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ.


अज इति प्रातिपदिकम्।

ಅಜ ಶಬ್ದವು ಪ್ರಾತಿಪದಿಕವಾಗಿದೆ.


ಮಂತ್ರ ಭಾಗವನ್ನು ಸಂಹಿತೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

मन्त्रभाग एव संहिताशब्देन व्यवह्वियते।


चतुर्थ मन्त्र में इन्द्र से उत्पन्न किया हुआ इस विषय में कहा गया है।

ನಾಲ್ಕನೆಯ ಮಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಲಾಗಿರುವ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.


ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸದ ಫಲವು ಆಗುವುದೇ ಯಾವ ಪರಿಹಾರೋಪಾಯವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

अर्थात् कृतस्य कर्मणः फलं भवति एव यावत् तत्परिहारोपायो न कल्प्यते।


अस्य सूक्तस्य प्रत्येकं मन्त्रस्य चतुर्थचरणः 'तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु' इति वाक्येन समाप्तो भवति।

इस सूक्त के प्रत्येक मन्त्र का चौथा चरण तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु' इस वाक्य से समाप्त होता है।


एताभ्यः अवस्थाभ्यः भिन्ना काचिदवस्था जीवस्य नास्ति एव।

ಈ ಅವಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಬೇರೆ ಅವಸ್ಥೆಯು ಜೀವದ್ದು ಅಲ್ಲವೇ ಅಲ್ಲ.


पूजनशब्देन पूजनार्थकस्य ग्रहणम्।

पूजन शब्द से पूजनार्थक का ग्रहण किया गया है।


यावत् नित्यानित्यवस्तुविवेकः न भवति ।

जब तक नित्य तथा अनित्य वस्तु विवेक नहीं होता है।


एवं पाणिनीयाः इति आचार्योपसर्चनान्तेवासिवाचि उत्तरपदं भवति।

ಹಾಗೆಯೇ ಪಾಣಿನೀಯಾಃ ಎಂಬ ಆಚಾರ್ಯೋಪಸರ್ಜನಾಂತೇವಾಸಿವಾಚಕವಾದ ಉತ್ತರಪದವು ಇರುತ್ತದೆ.


तिसृभ्यो जसः ( ६.१.१६६ ) सूत्र का अर्थ- तिसृ शब्द से परे जस् को अन्तोदात्त होता है।

ತಿಸೃಭ್ಯೋ ಜಸಃ (೬.೧.೧೬೬) ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ ತಿಸೃ ಶಬ್ದದ ನಂತರದಲ್ಲಿರುವ ಜಸ್ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಅಂತೋದಾತ್ತವಿರುತ್ತದೆ.


अस्मिन् तृतीये पाठे अधिकारी इति यो संबन्धः तस्यैव अवशिष्टभागः आदौ उपस्थापितः अस्ति।

जो सम्बन अवशिष्ट आदि में इस तीसरे पाठ में अधिकारी का जो सम्बन्ध है उसका अवशिष्ट भाग ही आदि में उपस्थापित किया गया है।


क्रान्तप्रज्ञा वाला अथवा क्रान्तकर्मा।

क्रान्तप्रज्ञः क्रान्तकर्मा वा।


सत्रयागस्य प्रकृतिः काः?

सत्रयाग की क्या प्रकृति है?


एवं बहु जन्मनः परं कदाचित् उद्बोध  सम्भवति ।

ಹೀಗೆ ತುಂಬಾ ಜನ್ಮಗಳ ನಂತರ ಯಾವಾಗಲಾದರೂ ಉದ್ಬೋಧವಾಗುವುದು.


मुख्यार्थे विरोधे सति एव मुख्यार्थेन सम्बद्धः यः अर्थः श्रुतः नास्ति, तस्मिन् अश्रुते अर्थ लक्षणा भवति ।

मुख्यार्थ का विरोध होने पर ही मुख्यार्थ से सम्बन्धित जो अर्थ श्रुत नहीं है, उसके अश्रुत अर्थ में लक्षणा होती है।


तुझे छोड़कर अन्य कोई इन समस्त उत्पन्न वस्तुओं में परिव्याप्त नहीं है।

त्वां विहाय अन्यः कोपि एतत् समस्तम् उत्पन्नं वस्तु न परिव्याप्नोति।


यदा पुण्यक्षयः भवति।

जब पुण्यों का क्षय होता है।


" किं क्षेपे " इति सूत्रस्यार्थः कः ?

"ಕಿಂ ಕ್ಷೇಪೆ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವೇನು?


ವಿಶೇಷ- ಸ್ವರಿತಸ್ವರದ ಮುಂದೆ ಅನುದಾತ್ತಸ್ವರ ಯಾವಾಗ ಇರುತ್ತದೋ ಆಗ ಸ್ವರಿತಸ್ವರದ ಅರ್ಧಭಾಗ ಉದಾತ್ತತರಸ್ವರವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಗೊತ್ತಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ವಿಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಉದಾತ್ತತರಸ್ವರದ ಸ್ವರೂಪವೇನೆಂದರೆ, ’ಉಚ್ಚೈಃ’ ಎಂಬುವುದರಿಂದ ಉದಾತ್ತದ ಗ್ರಹಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡು ಉದಾತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದು ಅತಿಶಯವಾಗಿರುತ್ತದೋ ಆ ಉದಾತ್ತವು ಉದಾತ್ತತರಸ್ವರ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

विशेषः -स्वरितस्वरात् यदि अनुदात्तस्वरः भवति तदा स्वरितस्वरस्य अर्धभागः उदात्ततरस्वरविशिष्टः भवति इति तु ज्ञातम्, परन्तु अत्र विधीयमानस्य उदात्ततरस्वरस्य किं तावत् स्वरूपम् इति जिज्ञासायाम् उच्यते- उच्चैः इत्यनेन उदात्तः गृह्यते, अयम् उदात्तः अयम् उदात्तः, अयम् अनयोः अतितराम् उदात्तः इति उच्चैस्तराम् अर्थात् उदात्ततरः।


ಇಲ್ಲಿ ಪಾದದ ಆದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪದವು ನಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

अत्र पादादित्वादाद्यं पदं न निहन्यते।


अत्र कारशब्दस्य ग्रहणविषये अन्यानि अपि बहूनि मतानि सन्ति।

ಇಲ್ಲಿ 'ಕಾರಶಬ್ಧ'ದ ಗ್ರಹಣೆ ಆಗುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿವೆ.


ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಸಾಧನಭೂತ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಅವರು ಪುರುಷನಿಗೆ ಪಶುತ್ವ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಬಲಿಗಾಗಿ ಕಂಬದಿಂದ ಕಟ್ಟಿದನು.

व्याख्या- यज्ञं यज्ञसाधनभूतं ते पुरुषं पशुत्वभावनया यूपे बद्धं बर्हिषि मानसे यज्ञे प्रौक्षन् प्रोक्षितवन्तः।


ಅಲ್ಲಿಯ ಉದಾಹರಣೆಗೆ - ಗೋಧೂಮಾಃ

तत्र उदाहरणं यथा- गोधूमाः।


जो जुआरी विजय होता है, उसके लिए पासे पुत्रजन्म के समान आनंद दाता होता है।

किंच जयतः कुमारदेष्णाः धनदानेन धन्यतां लम्भयन्तः कुमाराणां दातारो भवन्ति ।


यदि उतनी मात्रा होती है तो वह मोक्ष के लिए पर्याप्त होती है।

ಅಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಸಾಕು.


ಆ ವ್ಯುತ್ಥಾನದ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನೇ ವ್ಯುತ್ಥಾನಸಂಸ್ಕಾರವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

उस व्युत्थान का संस्कार ही व्युत्थानसंस्कार कहलाता है।


प्रारब्धं समाप्तं चेत् मृत्युः भवति।

ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಮುಗಿದು ಹೋದರೆ ಮೃತ್ಯುವಾಗುವುದು.


४५ . समीपार्थ अव्ययीभावसमासस्य किम् उदाहरणम्?

45. समीप अर्थ में अव्ययीभावसमास का क्या उदाहरण है?


ಏಕಾಜ್ಞಾನದ ಅವಭಾಸಕತ್ವದಿಂದ ಇದರ ಪ್ರಾಜ್ಞತ್ವವು.

एकाज्ञानावभासकत्वात् अस्य प्राज्ञत्वम्।


8. पुस्त्व का शास्त्रीय लक्षण क्या है?

८. पुंस्त्वस्य शास्त्रीयं लक्षणं किम्?


किन्तु ये इन्द्रपदस्य प्राप्तये कठोरसाधनां कुर्वन्ति स तेषां सङ्कल्पभङ्गं करोति।

ಆದರೆ ಇಂದ್ರನ ಈ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಯಾರು ಕಠಿಣ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.


14. वृक्ष से।

१४. वृक्षेण।


ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೆ ವಿಭಕ್ತಿವಿಪರಿಣಾಮೇನ ಕುತ್ಸ್ನೈಃ ಎಂಬುದರ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೈಃ ಎಂದು ಆಗುತ್ತದೆ.

तच्च विभक्तिविपरिणामेन कुत्सनैः इत्यस्य विशेषणत्वात् समानाधिकरणैः इति भवति ।


ಶ್ರವಣ, ಮನನ ಮತ್ತು ನಿದಿಧ್ಯಾಸನವು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಅಂತರಂಗಸಾಧನಗಳಾಗಿವೆ.

श्रवण, मनन, निदिध्यासन, ब्रह्मविद्या की उत्पत्ति के प्रति अन्तरङ्ग साधन होते हैं।


यद्यत्कुर्वन्ति तत्सर्वं मामेव कुर्वन्तीत्यर्थः।

ಏನನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆಯೋ ಅವೆಲ್ಲವು ನನಗಾಗಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಈ ಅರ್ಥವಾಗಿದೆ.


ಸಹ-ಶಬ್ದದ ಯೋಗದಿಂದ.


भुक्तस्य एतद्रसरूपेण परिणामम् अग्निः करोति।

खाये हुए का इन रसरूप से परिवर्तन अग्नि करता है।


“सह सुपा'' इस सूत्र की अनुवृत्ति होती है।

"सह सुपा" इति सूत्रमनुवर्तते।


ಈ ವೇದದಿಂದ ಸಂಬದ್ಧವಾದ ಯಾವ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ಇವೆಯೋ, ಅವು ಯಾವುದೇ ಆರಣ್ಯಕದ ಅಂಶ ಆಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರು ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ಸ್ವತಂತ್ರ ಗ್ರಂಥ ರೂಪದಿಂದ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ.

इस वेद से सम्बद्ध जो उपनिषद् है, वे किसी भी आरण्यक के अंश नहीं होकर प्रारम्भ से ही स्वतन्त्र ग्रन्थ रूप से विद्यमान है।


ಉಪಮಿತಂ ವ್ಯಾಘ್ರಾದಿಭಿಃ ಸಾಮಾನ್ಯಾಪ್ರಯೋಗೇ ಎಂಬ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವೇನು?

"उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे" इति सूत्रस्यार्थः कः।


कर्मधारयसमास विशेष्य और विशेषण के मध्य में होता है।

कर्मधारयसमासः विशेष्यविशेषणयोः मध्ये भवति।


मायिनाम् - मायाशब्दात् तदस्यास्तीत्यर्थ इनिप्रत्यये मायिन् इति जाते तस्य षष्ठीबहुवचने मायिनाम्।

मायिनाम् - मायाशब्द से तदस्यास्ती इस अर्थ में इनिप्रत्यय करने पर मायिन् यह हुआ उसका षष्ठीबहुवचन में मायिनाम्।


ತೌದ, ಜಾಲಜ, ಬ್ರಹ್ಮವೇದ, ದೇವದರ್ಶಾದಿ ಸಂಹಿತೆಗಳು ಕೇವಲ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.

तौद, जालज, ब्रह्मवेद, देवदर्श, आदि संहिता तो केवल नाम मात्र से ही प्रसिद्ध है।


उदात्तानुदात्तादिकम् अचः एव सम्भवन्ति अतः अन्तः अच् इति लभ्यते।

उदात्त अनुदात्त आदि अच् को ही सम्भव होते हैं, अतः अन्तिम अच् यह अर्थ प्राप्त होता है।


ಸಾಮವೇದದ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಈ ಗ್ರಂಥವು ಅತ್ಯಂತ ಉಪಕಾರಕವಾಗಿದೆ.

सामवेद के स्वरों के रहस्य को जानने के लिए यह ग्रन्थ अत्यन्त उपयोगी है।


"द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः" इति द्वितीयातत्पुरुषस्य, "तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन" इति "कर्तृकरणे कृता बहुलम्" इति च तृतीयातत्पुरुषस्य, "चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः" इति चतुर्थीतत्पुरुषस्य, "पञ्चमी भयेन" इति "स्तोकान्तिकदूरार्थकृच्छ्राणि क्तेन" इति च पञ्चमीतत्पुरुषस्य, "ष॒ष्ठी" इति षष्ठीतत्पुरुषस्य "सप्तमी शौण्डैः" इति सप्तमीतत्पुरुषस्य च विधायकानि सूत्राणि व्याख्यातानि।

"ದ್ವಿತೀಯಾಶ್ರಿತಾತೀತಪತಿತಗತಾತ್ಯಸ್ತಪ್ರಾಪ್ತಾಪನ್ನೈಃ" ಎಂಬ ದ್ವಿತೀಯಾ ತತ್ಪುರುಷದ, "ತೃತೀಯಾ ತತ್ಕೃತಾರ್ಥೇನ ಗುಣವಚನೇನ" ಎಂಬ ಮತ್ತು "ಕರ್ತೃಕರಣೆ ಕೃತಾ ಬಹುಲಮ್" ಎಂಬ ತೃತೀಯಾತತ್ಪುರುಷದ, "ಚತುರ್ಥೀ ತದರ್ಥಾರ್ಥಬಲಿಹಿತಸುಖರಕ್ಷಿತೈಃ" ಎಂಬ ಚತುರ್ಥೀ ಪುರುಷದ, "ಪಂಚಮೀ ಭಯೇನ " ಎಂಬ ಮತ್ತು "ಸ್ತೋಕಾಂತಿಕದೂರಾರ್ಥಕೃಚ್ಛ್ರಾಣಿ ಕ್ತೇನ" ಎಂಬ ಪಂಚಮೀ ತತ್ಪುರುಷದ , "ಷಷ್ಠೀ" ಎಂಬ ಷಷ್ಠೀತತ್ಪುರುಷದ , ಮತ್ತು  "ಸಪ್ತಮೀಶೌಂಡೈಃ" ಎಂಬ ಸಪ್ತಮೀತತ್ಪುರುಷದ ವಿಧಾಯಕವಾಗಿರುವ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದ್ದಾರೆ.


एतच्च प्रागेवोक्तम् 'तस्माद्विराळजायत विराजो अधि पूरुषः' इति।

और ये पहले भी कहा जा चुका है 'तस्माद्विराळजायत विराजो अधि पूरुषः' इति।


तेषु त्रिषु प्रतिलोकम् एकः देवः प्रधानः अन्ये च तस्यैव भिन्नाः अभिव्यक्तयः।

ಆ ಮೂರರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಲೋಕಕ್ಕೆ ಒಬ್ಬರು ಪ್ರಧಾನರು, ಉಳಿದವರು ಆ ದೇವತೆಯ ಭಿನ್ನ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳು.


ब्राह्मणेषु मन्त्र-कर्म-विनियोगानां व्याख्या अस्ति।

ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಳಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರ-ಕರ್ಮದ ಬಳಕೆಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವಿದೆ.


तेन अतः इत्यस्यार्थो भवति ह्रस्वाकारान्तात् इति।

ಆದ್ದರಿಂದ ಅತಃ ಇದರ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ ಹ್ರಸ್ವ ಅಕಾರಾಂತದಿಂದ.


उपनिषद् में भी जैसे 'एक सद्विप्रा बहुधा' वदन्ति इस श्रुति से आत्मा को एकत्व प्रतिपादित करते है, इसी प्रकार प्रजापतिसूक्त में भी यह ही तत्त्व प्रकाशित है।

ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಹೇಗೆ 'ಏಕ ಸದ್ವಿಪ್ರಾ ಬಹುಧಾ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆಯೋ ಈ ಶೃತಿಯಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಏಕತ್ವ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದೇ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಪ್ರಜಾಪತಿಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಇದೇ ತತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾರೆ.


कारण शरीर का वर्णन आगे होगा कारण शरीर में अभिमान इस तादात्म्य अध्यास से अहम् इस प्रकार का अज्ञान वाला जीव होता है।

कारणशरीरवर्णनन्तु अग्रे भविष्यति। कारणशरीरे अभिमानवान् इत्यस्य तादात्म्याध्यासेन अहम् इत्यभिमानवान् भवति जीव इत्यर्थः।


ಸರಳಾರ್ಥ -ಹೇ ಮಿತ್ರವರುಣರೇ, ನೀವು ವಿಶೇಷದೇಹದ ಬೆಳಕನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವರು.

सरलार्थः- हे मित्रवरुणौ युवां विशेषशरीरस्य दीप्तिं वर्धमानाः।


उससे स्वर्गलोक और आदित्यलोक निर्मित है।

ಅದರಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕ ಮತ್ತು ಆದಿತ್ಯಲೋಕವು ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು.


ಕೌಷೀತಕಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಉಪನಿಷತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತವಾಗಿದೆ.

कौषीतकि ब्राह्मण उपनिषद् चार अध्यायों में विभक्त है।


ಅಂದರೆ ಜ್ಞಾನರೂಪವು ಆತ್ಮವಲ್ಲ ಅವಿದ್ಯೆಯ ವಿರೋಧಿ.

अर्थात् ज्ञानरूपः आत्मा न अविद्यायाः विरोधी।


ಗೋಷ್ಠಜಸ್ಯ ನಾಮಧೇಯಸ್ಯ ಈ ಸೂತ್ರವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿ.

गोष्ठजस्य ब्राह्मणनामधेयस्य इति सूत्रं व्याख्यात।


अरणि के घर्षण से अग्नि उत्पन्न होती है।

अरणिद्वयघर्षणेन अग्निरुत्पद्यते।


अर्थ का अभावः अर्थाभावः।

ಅರ್ಥದ ಅಭಾವ ಎಂದರೆ ಅರ್ಥಾಭಾವ.


ಅಲಂಕೃತ ವಿವರಣೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ಮಾನವೀಕರಣ ಆಗುತ್ತದೆ.

अलङकृत वर्णन में प्रकृति का तथा उसके व्यापारों का मानवीकरण होता है।


भविष्यत् - भूधातुः लृटि शतृप्रत्यये भविष्यत् इति रूपम्।

भविष्यत् - भृधातु से लूट शतृप्रत्यय करने पर भविष्यत् रूप बनता है।


ಪುರ್ ಶಬ್ದದ ಸಮಾಸದ ಸಮಾಸಾಂತದಲ್ಲಿ ಉದಾಹರಣೆಯಿದೆ - ವಿಷ್ಣೋಃ ಪೂಃ ಈ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುಪುರಮ್ ಆಗುತ್ತದೆ.

पुर्‌शब्दान्तसमासस्य समासान्ते उदाहरणं - विष्णोः पूः इति विग्रहे विष्णुपुरम् इति।


ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನವು ಅಸತ್ ಎಂದರೆ ಅಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

पुनः च अज्ञानम् असत् अर्थात् अज्ञानं नास्ति इति अपि वक्तुं न शक्यते।


अतः इस सूत्र का अर्थ होता है-'“पापशब्द और अणकशब्द को कुत्स्थमान समानाधिकरण सुबन्त के साथ समास होता है, और वह तत्पुरुषसंज्ञक होता है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ - " ಪಾಪಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅಣಕಶಬ್ದಕ್ಕ್ರೆ ಕುತ್ಸ್ಯಮಾನವಾಗಿರುವ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಗಳು ಸುಬಂತಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅದು ತತ್ಪುರುಷಸಂಜ್ಞಕವು ಆಗುತ್ತದೆ."


ಸನ್ನಿವೇಶಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಈ ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

प्रसङ्गानुसारम् एव तेन अलङ्काराणां व्यवहारः क्रियते।


तीन प्रकार से।


सूत्रमिदं पदद्वयात्मकम् ।

ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪದಗಳಿವೆ.


रस नहीं होता है।


ಅದು ಆಗ ಸ್ಥೂಲವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ.

स तदा स्थूलविषयान् अनुभवति।


बड़ी मछलियाँ ही छोटी मछली को निगल लेती है।

ज्येष्ठा मत्स्या एव प्रायशः कनिष्ठान् मत्स्यान् गिलन्ति।


अतः अयं तैजसः प्रविविक्ताहारतरश्च भवतीति बृहदारण्यके अस्ति।

इसलिए यह तैजस का प्रविविक्ताहारतर होता है इस प्रकार से बृहदारण्य में कहा है।


तदनन्तरं पृथिवी उत्पन्ना, ततः जीवात्मनः कृते शरीरं निर्मितम्।

ಅದರ ನಂತರ ಪೃಥ್ವಿಯ ಉತ್ಪನ್ನವಾದಾಗ ಮತ್ತು ಜೀವಾತ್ಮನಿಗಾಗಿ ಶರೀರವನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿದರು.


ಈ ಪುರುಷನಿಂದ ಭಿನ್ನ ವ್ಯವಹಾರವು ಆಗುತ್ತದೆ - ಮಹಾಂತ ಅಂದರೆ ಅಪರಿಚ್ಛಿನ ಮತ್ತು ಅನಂತ.

इस पुरुष से भिन्न व्यवहार होता है -महान्त अर्थात अपरिच्छिन्न और अनन्त।


अत्र प्रसङ्गाद् "दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां ञः" इति तद्धितञप्रत्ययविधायकं "तद्धितेष्वचामादेः" इत्यादेरचो वृद्धिविधायकं सूत्रं प्रस्तुतम् ।

ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ "ದಿಕ್ಪೂರ್ವಪದಾದಸಂಜ್ಞಾಯಾಞಃ" ಇಲ್ಲಿ ತದ್ಧಿತದ ಜ ಪ್ರತ್ಯಯ ವಿಧಾಯಕ ಸೂತ್ರವಾದ "ತದ್ಧಿತೇಷ್ವಚಾಮಾದೇಃ" ಆದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅಚ್ ಇದರ ವೃದ್ಧಿ ವಿಧಾಯಕ ಸೂತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.


जन्मनाश रहित होता है।

ಅದು ಜನ್ಮ ಮತ್ತು ನಾಶದ ಜೊತೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.


इस जिज्ञासा में कहते है निगद शब्द में वर्तमान गद् - धातु से अपाद बन्ध अर्थक है, नि पूर्वक से गद् - धातु वेदाध्ययन-३४५ ( पुस्तक-१ ) हमेशा गद्यते इस कर्म अर्थ में 'नौ गदनदपठस्वनः' इस सूत्र से अप् - प्रत्यय होता है।

इति जिज्ञासायाम् उच्यते निगदशब्दे वर्तमानः गद - धातुः अपादबन्धार्थकः, निपूर्वकात् गद् - धातोः नितरां गद्यते इत्यर्थे कर्मणि ' नौ गदनदपठस्वनः ' इति सूत्रेण अप् - प्रत्ययः।


कति अक्षाः आस्फारे विहरन्ति ?

कितने पासे स्वच्छंद रूप से विचरण करते है।


8. विवृक्णा इस रूप को सिद्ध करो?

೮. ವಿವೃಕ್ಣಾಈ ರೂಪವು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ?


उदच - उत्पूर्वक अच्-धातु से लोट मध्यमपुरुष एकवचन में वैदिक रूप है।

उदच - उत्पूर्वकात् अच् - धातोः लोटि मध्यमपुरुषैकवचने वैदिकं रूपम् ।


ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ಸಾಮಾನ್ಯರೂಪದಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಬರುತ್ತದೆ ಪಶ್ಚಾತ್ ಮುಖ ಯಾರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಶೇಷ ವಿಷಯಾಗತ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

प्रथमतया सामान्यरूप से प्रश्‍न है पश्चात् मुख कौन है इत्यादि विशेष विषयगत प्रश्‍न बताए गये है।


च यह भी अव्ययपद है।

च इत्यपि अव्ययपदम्।


कल्पसूत्राणि तत्तद्वेदसम्बन्धनिबन्धनभेदयुतानि।

कल्पसूत्र उसका इसका सम्बन्ध बन्धन भेद युक्त है।


जो देवों के साथ ब्रह्मरूप में सर्वप्रथम उत्पन्न हुआ।

यश्च देवेभ्यः सकाशात् पूर्वः जातः अग्रे प्रथमम् उत्पन्नः ब्रह्मरूपेण।


ಚಾಯೃ ಪೂಜಾನಿಶಾಮನಯೋಃ ಈ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಚಿತ್ರ ಶಬ್ದವು ಆಗುತ್ತದೆ ಹೀಗೆ ಸ್ಕಂದ ಸ್ವಾಮಿಯು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

चायृ पूजानिशामनयोः इस धातु से चित्र शब्द बनता है ऐसा स्कन्द स्वामी कहते है।


व्याख्या - बडे बड़े पासे जिस समय नक्शे (पासा खेलने के स्थान) के ऊपर इधर-उधर चलते है, उस समय उन्हें देखकर मुझे बड़ा आनंद मिलता है।

ವಿವರಣೆ - ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಕಂಪಿಸಿಕೊಂಡು ಓಡಾಡುತ್ತಿರುವವವರನ್ನು ನೋಡಿ ನನಗೆ ತುಂಬಾ ಆನಂದವಾಗುತ್ತದೆ.


ಆಕಾಶದ ಏಕಜಾತೀಯವು ಮತ್ತು ಅನೇಕವು ದ್ರವ್ಯದ ಆರಂಭಕವಾಗಿರದೆ, ಸಮವಾಯಿಕಾರಣದಲ್ಲಿಯೂ ಮತ್ತು ಅಸಮವಾಯಿಕಾರಣದಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಯೋಜಿಸಿದಾಗ ಆಕಾಶದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

न चाकाशस्य एकजातीयकम् अनेकं च द्बव्यमारम्भकमस्ति; यस्मिन्समवायिकारणे सति, असमवायिकारणे च तत्संयोगे, आकाश उत्पद्येत।


२१. मनने प्रयुज्यमानाया उपपत्तेः का विशेषता।

21. मनन में प्रयुज्यमान उपपत्ति की क्या विशेषता है।


೮. ನಿರ್ವತಿತ ಬಾಹ್ಯೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮತ್ತು ಮನದ ಶ್ರವಣಾದಿಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಸರಿಸುವುದೇ ಉಪರತಿ ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

8.निवर्तित बाह्येन्द्रियों का तथा मन का श्रवणादि व्यतिरिक्त विषयों से उपरण करवाना ही उपरति होती है।


व्यधिकरणे अस्य स्तः इति व्यधिकरणः इति अर्शआदित्वादच्प्रत्ययः।

व्याधिकरण में है जिसका है व्यधिकरण यह अर्श आदि अच् प्रत्यय होता है।


ಜ್ಯೇಷ್ಠಕನಿಷ್ಠಯೋರ್ವಯಸಿ ಈ ಸೂತ್ರವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿ.

ज्येष्ठकनिष्ठयोर्वयसि इस सूत्र की व्याख्या कीजिए।


एतदेव जीवस्य अज्ञानम्।

यह ही जीव का अज्ञान होता है।


सूत्र अर्थ का समन्वय- विस्पष्टं कटुकम् इस विग्रह में यहाँ समास है।

सूत्रार्थसमन्वयः- विस्पष्टं कटुकम् इति विग्रहे अत्र समासः।


ಅವರಿಂದ ನೀಡಲಾಗಿರುವ ಉತ್ತರಗಳು ಪ್ರಶ್ನೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿವೆ.

तेन दत्तानि उत्तराणि अपि प्रश्नोपनिषदि सुरक्षितानि सन्ति।


देवगतवैशिष्ट्यम् ऋग्वेदे हि देवताः प्राणशालित्वात् असुर इति प्रोक्ताः।

देवता में आया वैशिष्ट्य ऋग्वेद में ही देवता प्राणशाली होने से असुर ऐसा कहा।


ದಿನದ ದೇವತೆಯು ಮಿತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಾಣಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

दिवसानां देवता मित्रः अस्ति, तेन असो प्राणानां प्रतिनिधिः अस्ति।


ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ವಜ್ರಬಾಹು ಇಂದ್ರನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾವರ, ಜಂಗಮ, ಕೊಂಬು ಉಳ್ಳ ಮತ್ತು ಕೊಂಬು ಧರಿಸಿರುವ ಪಶುಗಳ ಸ್ವಾಮಿಯು ಆಗಬೇಕು ಅಥವಾ ರಾಜನಾಗಬೇಕು.

व्याख्या - वज्रबाहु इन्द्र ने शत्रुओं को मारकर स्थावर, जंगम, सींग रहित और सींग धारी पशुओं के स्वामी बने अथवा राजा बनें।


ಅಮ್ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಹೇಗಿದೆಯೋ ಪ್ರಕ್ರಿಯದಲ್ಲಿ ಉಪಕೃಷ್ಣ ಎಂಬ ರೂಪವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.

अम् पक्ष में पहले के समान प्रक्रियाकार्य में उपकृष्णम् रूप सिद्ध होता है।


परार्थाभिधानं वृत्ति।

ಪರಾರ್ಥಾಭಿಧಾನಂ ವೃತ್ತಿ.


यथा ब्राह्मणग्रन्थेषु सामान्यप्रतिपाद्यविषयेभ्यो भिन्नविषयाणां प्रतिपादनं विद्यते तथा एतेषु अपि वर्तते।

जैसे ब्राह्मण ग्रन्थों में सामान्य प्रतिपाद्य विषयों से भिन्न विषयों का प्रतिपादन है तथा इनका भी है।


सरलार्थः- इन्द्रं हन्तुं याः शक्तयः वृत्रेण प्रयुक्ताः ताः सर्वाः अपि विफलाः अभवन्।

सरलार्थ - इन्द्र को मारने के लिए जब शक्ति का वृत्र के द्वारा प्रयोग की गई वह सभी विफल हुई।


सर्वत्र पूजादियों में भी इसका प्रयोग विशेष रूप से होता है।

सर्वत्र पूजादिषु अपि अस्य प्रयोगः अव्याहतरूपेण भवति एव।


(६.२.२०) सूत्रार्थः- ऐश्वर्य अर्थ तत्पुरुषे पत्यौ उत्तरपदे भुवनं पूर्वपदं वा प्रकृत्या।

( ६.२.२० ) सूत्र का अर्थ- ऐश्वर्यवाची तत्पुरुष समास में पति शब्द उत्तरपद रहते पूर्वपद को विकल्प से प्रकृति स्वर हो जाता है।


सुषुप्त्युत्थितस्य स्मृतिरप्यस्ति प्रमाणतया।

ಸುಷುಪ್ತಿಯಿಂದ ಎದ್ದ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಸ್ಮೃತಿಯೂ ಇದೆ.


ये चार भेदों में भिन्न वेद ऋग्वेद यजुर्वेद सामवेद और अथर्ववेद हैं।

चतुर्षु भेदेषु भिन्नो वेदः ऋग्वेदः यजुर्वेदः सामवेदः अथर्ववेदश्चेति।


लौकिके तु विश्वानि भुवनानि चेति रूपद्वयम् ।

लौकिक विश्वानि और भुवनानि दो रूप है।


दुर्गाचार्य आह - 'यदेभिरात्मानमाच्छादयन् देवा मृत्योर्बिभ्यतः, तत् छन्दसां छन्दस्त्वम्।

दुर्गाचार्य ने कहा है - “यदेभिरात्मानमाच्छादयन् देवा मृत्योर्बिभ्यतः, तत् छन्दसां छन्दस्त्वम्।


उसी का नाश नित्यादिकर्मों के द्वारा किया जाता है।

ಅದರದ್ದೇ ನಾಶವು ನಿತ್ಯಾದಿಕರ್ಮಗಳಿಂದಲೇ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.


ಅವರು ಏನು ಹೇಳಿದರು ಅದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

तत् किम् अतः आह।


हलन्त्यम् सूत्र से पकार की इत्संज्ञा होती है।

ಹಲಂತ್ಯಮ್ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಪಕಾರದ ಇತ್ಸಂಜ್ಞಾ ಆಗುತ್ತದೆ.


अतः इन दोनों के उदात्त अनुदात्त के स्थान में जो ईकार रूप एकादेश हुआ, वहाँ पर प्रकृत सूत्र से स्वरित स्वर प्राप्त हुआ।

अतः अनयोः उदात्तानुदात्तयोः स्थाने यः ईकाररूपः एकादेशः जातः तत्र प्रकृतसूत्रेण स्वरितस्वरः प्राप्तः आसीत्।


ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಗಗನ ಮಂಡಲದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿರುವನೋ ಆಗ ಇವನನ್ನು ವಿಷ್ಣು ಎನ್ನುವರು - ಹೀಗೇ ೧೨ ಆದಿತ್ಯರಾಗುತ್ತಾರೆ.

मध्याह्ने गगनमण्डलस्य मध्यभागे यदा राजते तदा अयं विष्णुरिति। एवमेव द्वादश आदित्याः भवन्ति।


वृत्त्यर्थ का अवबोधक जो वाक्य है वही विग्रह है।

ವೃತ್ಯರ್ಥದ ಅವಬೋಧಕ ಯಾವ ವಾಕ್ಯವಿದೆಯೋ ಅದೇ ವಿಗ್ರಹವಾಗಿದೆ.


धर्मजिज्ञासा के पूर्व भी ब्रह्मजिज्ञासा सम्भव होती है।

ಧರ್ಮಜಿಜ್ಞಾಸೆಯ ಮೊದಲೇ ಬ್ರಹ್ಮಜಿಜ್ಞಾಸೆಯು ಆಗುತ್ತದೆ.


तिङः यह प्रत्यय है।

ತಿಙಃ ಇದು ಪ್ರತ್ಯಯವಾಗಿದೆ.


ब्रह्म एव सर्व प्रकाशयति।

ब्रह्म ही सब को प्रकाशित करता है।


ಕೃಷ್ಣಂ ಶ್ರಿತಃ ಈ ಲೌಕಿಕವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣ ಅಮ್ ಶ್ರಿತ ಸು ಈ ಅಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ದ್ವಿತೀಯಾ ಎಂಬ ಪದವು ಪ್ರಥಮಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಆ ಬೋಧವಾದ ಕೃಷ್ಣ ಅಮ್ ಇದರ "ಪ್ರಥಮಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಸಮಾಸ ಉಪಸರ್ಜನಮ್" ಇದರಿಂದ ಉಪಸರ್ಜನ ಸಂಜ್ಞೆಯು ಆಗುತ್ತದೆ.

कृष्णं श्रितः इति लौकिकविग्रहे कृष्ण अम् श्रित सु इत्यलौकिकविग्रहे द्वितीया इति पदस्य प्रथमानिर्दिष्टत्वात् तद्वोध्यस्य कृष्ण अम् इत्यस्य "प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम्" इत्यनेन उपसर्जनसंज्ञा भवति।


अक्षसूक्तस्य कः ऋषिः , किं छन्दः , का च देवता ?

ಅಕ್ಷ ಸೂಕ್ತದ ಋಷಿ ಯಾರು, ಛಂದಸ್ಸೇನು ಮತ್ತು ದೇವತಾ ಯಾರು?


आरण्यकोपनिषदोः कः भेदः?

ಆರಣ್ಯಕ ಮತ್ತು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಭೇದವೇನು?


तव्यति कृते कृत् उत्तर पद प्रकृति स्वर से प्रकृति स्वर, तव्यत् में तो फलभेद नहीं होता है।

ತವ್ಯತೀ ಕೃತೇ ಕೃತ್ ಉತ್ತರ ಪದ ಪ್ರಕೃತಿ ಸ್ವರದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿ ಸ್ವರ , ತವ್ಯತ್ ಇದರಲ್ಲಿ ಫಲಭೇದವಿರುವುದಿಲ್ಲ.


ಶ್ಲೋಕದ ಅರ್ಥ- ಧ್ಯಾನಿಸುವವನು ಧ್ಯಾನವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಏನಾದರು ಚಿತ್ತದಿಂದ ಧೇಯಗತವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ ಆಗ ಧ್ಯೇಯದಲ್ಲಿ ವಿಚ್ಛಿನ್ನವಿಲ್ಲದೆಯೇ ನಿವಾತದೀಯ ಹಾಗೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಅದೇ ಸಮಾಧಿ ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

श्लोक का यह अर्थ है कि ध्याता ध्यान का परित्याग करके जब चित्त ध्येयगत ही होता है तब ध्येय में निरवच्छिन्नता से निवातदी के समान रुकता हैं , वह ही समाधि कहलाती है।


ಷದ್ಲೃ ಧಾತುವಿನ ಅರ್ಥವೇನ?

षद्लृ धातु का क्या अर्थ है?


अस्मिन् संस्करणे केवलं सप्तदश श्लोकाः एव वर्तन्ते।

इस संस्करण में केवल सत्तरह श्लोक ही हैं।


೩. ಯಜ್ಜಾಗ್ರತೋ ದೂರಮುದೈತಿ.... ಇತ್ಯಾದಿ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಮಾಡಿ ಅದರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಬರೆಯಿರಿ.

३. यज्जाग्रतो दूरमुदैति ... इत्यादिमन्त्रं पूरयित्वा व्याख्यात।


ಪ್ರಥಮ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ದರ್ಶಪೌರ್ಣಮಾಸ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯದ ಮತ್ತು ಅವಾಂತರದ ಅನುಷ್ಠಾನಗಳ ವರ್ಣನೆ ಯಾಗ ಕ್ರಮದಿಂದ ಇದೆ.

प्रथमे काण्डे दर्शपौर्णमासादीनां मुख्यस्य अवान्तरस्य च अनुष्ठानानां वर्णनं यागक्रमेण अस्ति।


ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಉದಾತ್ತಸ್ವರವು ವಿಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ.

इस सूत्र से उदात्त स्वर का विधान है।


ಶಬ್ದವು ಅಥವಾ ವಾಕ್ಯವು ಯಾವ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆಯೋ ಅದನ್ನು ತಾತ್ಪರ್ಯ ಎನ್ನುವರು.

शब्दः वाक्यं वा यदर्थपरं तत् तस्य तात्पर्यम्।


अत्र स्यान्तपदेन निगदे षष्ठ्यन्ततया प्रयुज्यमानानि स्यान्तानि पदानि ग्राह्याणि।

ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಯಾಂತಪದದಿಂದ ನಿಗದದಲ್ಲಿ ಷಷ್ಠ್ಯಂತವಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಡುವ ಸ್ಯಾಂತಪದಗಳ ಗ್ರಹಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ.


यज्ञस्य मुख्यस्वरूपस्य निष्पादकत्वेन अस्याः संहितायाः विद्वत्तापूर्णभाष्यं सर्वप्रथमम् आचार्यसायणेन रचितम्।

ಯಜ್ಞದ ಮುಖ್ಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಗೊಳಿಸಲು ಈ ಸಂಹಿತೆಯ ಭಾಷ್ಯವನ್ನು ಆಚಾರ್ಯ ಸಾಯಣರು ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲು ರಚಿಸಿದರು.


इस सूत्र से हस्वान्त स्त्रीविषय शब्दों का आदि स्वर उदात्त होता है।

ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಹ್ರಸ್ವದಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯವಾಗುವ ಸ್ತ್ರೀ ವಿಷಯಕ ಶಬ್ದಗಳ ಆದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಸ್ವರವು ಉದಾತ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ .


अत्र अस्य धातोः अभ्यस्तत्वात् प्रकृतसूत्रेण आदिस्वरः उदात्तः भवति।

ಇಲ್ಲಿ ಈ ಧಾತುವು 'ಅಭ್ಯಸ್ತ'ವಾದುದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ಆದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಸ್ವರವು ಉದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.


सभी जगत की स्वामी हूँ।

ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿನ ಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ.


तथा नः अस्माकं स्वस्तये विनाशराहित्यार्थं सचस्व समवेतो भव।

ಹಾಗೆಯೇ ನಮಗಾಗಿ ಕಲ್ಯಾಣಕಾರಿ ವಿನಾಶ ರಹಿತವಾಗಿ ಜೊತೆಗೆ ಇರುವವನು ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.


प्रथमारण्यके महाव्रतस्य वर्णनमस्ति।

ಪ್ರಥಮ ಆರಣ್ಯಕದಲ್ಲಿ ಮಹಾವ್ರತನ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ.


सर्वात्मा प्रजापति हृदय में स्थित होते हुए भी गर्भ में विचरण करता है।

ಸರ್ವಾತ್ಮಾ ಪ್ರಜಾಪತಿ  ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದರು ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಿಚರಣವಾಗುತ್ತದೆ.


ತಾಯತೇ - ತನ್ - ಧಾತುವಿನಿಂದ ಕರ್ಮ ಲಟ್ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ.

तायते - तन्-धातु से कर्म लट प्रथमपुरुष एकवचन में।


ಆದರೆ ಯವಾಗ ಉದಾತ್ತ ಮತ್ತು ಅನುದಾತ್ತದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಉದಾತ್ತ ಮತ್ತು ಸ್ವರಿತದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಏಕಾದೇಶ ಆಗುತ್ತದೆಯೋ ಅವಾಗ  ಅನುದಾತ್ತದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ವರಿತಸ್ವರದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

किन्तु जब उदात्त अनुदात्त का, अथवा उदात्त स्वरित के स्थान में एकादेश होता है, तब अनुदात्त और स्वरित की प्राप्ति होती है।


ಅಸ್ಯ - ಪುರುಷನ - ಮುಖಂ- ಆನನ, ಕಿಮ್ ಆಸೀತ್ - ಯಾರಾಗಿದ್ದರು, ಕಿಮ್ ಬಾಹೂ - ಭುಜ ಯಾರಾಗಿದ್ದರು, ಕಿಮ್ ಉರೂ - ಜಂಘವು ಯಾರಾಗಿದ್ದರು, ಕಿಮ್ ಪಾದೌ - ಚರಣ ಯಾರಾಗಿದ್ದರು, ಉಚ್ಯತೆ - ಈಗ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

अस्य = पुरुषस्य= मुखं = आननं, किम् आसीत् =किम् बभूव, किम् बाहू = भुजौ, किम् ऊरू = जङ्के, आस्तामिति शेषः, किम् पादौ = चरणौ, उच्येते = कथ्येते।


दोनों के मध्य में देवदर्श- यह नाम ही प्रमाणिक है ऐसा प्रतीत होता है।

ಇವರಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ದೇವದರ್ಶ - ಈ ಹೆಸರು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಪ್ರತೀತಿ ಇದೆ.


इसका पर्याप्त परिचय का अभाव है।

अस्य पर्याप्तपरिचयस्य अभावः अस्ति।


ಅಗ್ನಿ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ನಕಾರದ ನಂತರವಿರುವ ಇಕಾರವು ಉದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಅಥವಾ ಅನುದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆಯೋ?

अग्निशब्दे नकारात् परः इकारः उदात्तः अनुदात्तो वा?


कर्मविधिश्रुतिवत् ब्रह्मविद्याविधिश्रुतेरपि अप्रामाण्यप्रसङ्ग इति चेन्न; बाधकप्रत्ययानुपपत्तेः।

कर्म विधि श्रुति के समान ब्रह्म विद्या श्रुति भी अप्राप्य प्रसङ्ग वाली हो तो, ऐसा भी बाधक प्रत्यय अनुपपत्ति के कारण नहीं है।


“'प्रत्ययः'' (1/1) यह अधिकार और ““परश्च'' यह अधिकार यहाँ आता है।

"प्रत्ययः" (१/१) इति अधिकारः "परश्च" इति अधिकारः च अत्र आगच्छति।


जातवेदा स्तुतो मध्ये स्तुतो वैश्वानरो दिवि॥


तत्र स्वरिताद् इति पञ्चम्येकवचनान्तं, संहितायामिति सप्तम्येकवचनान्तं तथा अनुदात्तानामिति षष्ठीबहुवचनान्तं पदम्।

’ಸ್ವರಿತಾತ್’ ಎಂಬುದು ಪಂಚಮೀ-ಏಕವಚನಾಂತ. ’ಸಂಹಿತಾಯಾ’ ಎಂಬುದು ಸಪ್ತಮೀ-ಏಕವಚನಾಂತ. ಮತ್ತು ’ಅನುದಾತ್ತಾನಾಮ್’ ಎಂಬುದು ಷಷ್ಠೀ-ಬಹುವಚನಾಂತ.


विक्षेप होने से एकाग्रता नहीं होती है।

ವಿಕ್ಷೇಪವಾದರೆ ಏಕಾಗ್ರತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.


तच्च प्रतिदिनं वर्धमानम्।

और वह प्रत्येक दिन वृद्धि को प्राप्त हो।


2.8 तृतीयातत्कृतार्थेन गुणवचनेन सूत्रार्थ - तृतीयान्त सुबन्त को तृतीयान्त विभक्ति अर्थ में गुण, वचन और अर्थ शब्द के साथ विकल्प से तत्पुरुषसमास संज्ञा होती है।

तृतीया तत्कृतार्थन गुणवचनेन  सूत्रार्थः - तृतीयान्तं सुबन्तं तृतीयान्तार्थकृतगुणवचनेन अर्थशब्देन च सह विकल्पेन तत्पुरुषसमाससंज्ञं भवति।


तत्र स्थित्वा ब्रह्मचर्यं पालयित्वा वेदाङ्गैः सहितं वेदानाम् अध्ययनम् एव विधिवत् अध्ययनम्।

वहाँ पर स्थित होकर के ब्रह्मचर्य का पालन करके वेदाङगों के सहित वेदों का अध्ययन करके विधिवत् तरीके से अध्ययन करना चाहिए।


“तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय (श्वे. उ. ३.८) इति विद्याया अन्यः पन्थाः मोक्षाय न विद्यते इति श्रुतेः।

क्योंकि श्रुतियों में कहा है तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' (श्वे. उ. 3.क्र) इस प्रकार से उस विद्या के उसको जाने बिना और कोई मार्ग हैं को नहीं इस प्रकार से श्रुति ने कहा है।


सर्वाधिकरत्नानि स धारयति।

ಸರ್ವಾದಿಕ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಅವರು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ.


विश्वा इत्यस्य लौकिकं रूपं किम्।

विश्वा का लौकिक रूप क्या है?


उदाहरण -इस सूत्र का तद्वित अर्थ विषय में पञ्चकलापः उत्तरपद परे पञ्चगवधनः, और समाहार में वाच्य होने पर पञ्चगवम् उदाहरण बना।

उदाहरणम् - सूत्रस्यास्य तद्धितार्थे विषये पञ्चकलापः इति, उत्तरपदे परतः पञ्चगवधनः इति, समाहारे च वाच्ये पञ्चगवम् इत्युदाहरणं भवति ।


इनसे भिन्न अन्य कोई दूसरी शिक्षा प्राप्त नहीं होती है।

ಇವುಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಬೇರೆ ಯಾವ ಶಿಕ್ಷಾವು ಲಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ.


ಭುವನಪತಿಃ ಇಲ್ಲಿ ಭುವನಶಬ್ದದ ಸ್ವರವೇನು?

भुवनपतिः यहाँ पर भुवन शब्द का स्वर क्या है?


ಆಸ್ತಿಕ ಮುನಿಯ ವಂಶಜ ಗೋಕೊಲದೈವಜ್ಞನ ಪುತ್ರ ಕೇಶವದೈವಜ್ಞ .

आस्तिकमुनेः वंशजः गोकुलदैवज्ञस्य पुत्रः केशवदैवज्ञः।


तत्र मृत्तिका एव सत्यम्।

ಅಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಮೃತ್ತಿಕಾ ಮಾತ್ರ ಸತ್ಯವಾಗಿದೆ.


इन्द्रसूर्ययोः अश्वस्य, त्वष्टुः वज्रनिर्माणस्य, इन्द्रस्य वज्रप्रयोगस्य, अग्नीन्द्रसवितृदेवानां रथस्य च कथाः वेदे भूयो भूयः प्राप्यन्ते।

इन्द्र और सूर्य में अश्व का, रूद्र का वज्र निर्माण, इन्द्र का वज्र प्रयोग, अग्नि इन्द्र सविता देव की रथ की कहानियाँ वेद में बहुत प्राप्त होती है।


ते च अध्यासवशात् आत्मनि आरोप्य व्यवहरन्ति।

ಅವು ಅಧ್ಯಾಸವಶದಿಂದ ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಆರೋಪವಾಗಿ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತದೆ.


अज्ञान सत् तथा असत् के द्वारा अनिर्वचनीय होता है।

अज्ञानं सदसद्भ्याम् अनिर्वचनीयं भवति।


मनुष्यों के लिए जन्म मृत्यु का नियन्ता वह ही है।

ಮನುಷ್ಯರಿಗಾಗಿ ಜನ್ಮ ಮೃತ್ಯುವಿನ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಅವನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.


और सामान्यतः उत्तरपदार्थ प्राधान्य को तत्पुरुष समास में दिखाई देता है।

ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉತ್ತರಪದಾರ್ಥ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವು ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.


"ಆತ್ಮಾವಗಮ್ಯೋಽಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ಮೀತಿ" ಇದೇ ಉಕ್ತಿಯೇ ಈ ಆರಣ್ಯಕದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಉಪದೇಶವಾಗಿದೆ - "ಋಚಾಂ ಮೂರ್ಧಾನಂ ಯಜುಷಾಮುತ್ತಮಾಂಗಂ ಸಾಮ್ನಾಂ ಶಿರೋಽಥರ್ವಣಾಂ ಮುಂಡಮುಂಡಮ್।

` आत्मावगम्योऽह ब्रह्मास्मीति' यह ही उक्ति इस आरण्यक का सबसे श्रेष्ठ उपदेश है -  “ऋचां मूर्धानं यजुषामुत्तमाङ्गं साम्नां शिरोऽथर्वणां मुण्डमुण्डम्।


ಇದು ಭಗವಾನ್ ವಾಸುದೇವನ ಸಂಕಲ್ಪವಾಗಿದೆ.

यह भगवान् वासुदेव का निश्चय है।


सत्रयाग तीन भागों में विभक्त है - प्रथमार्ध में 180 दिन, द्वितीयार्थ में 180 दिन और तृतीयार्थ में 180 दिनों की अपेक्षा है।

सत्रयागः त्रिषु भागेषु विभज्यते- प्रथमार्धे १८० दिवसाः , द्वितीयार्धे १८० दिवसाः किञ्च तृतीयार्थे १८० दिवसाः अपेक्षन्ते।


ಸಾಶನಾನಶನೆ ಅಭಿಲಕ್ಷ್ಯ - ಸಾಶನ ಅಂದರೆ ಭೋಜನಾದಿಗಳ ವ್ಯವಹಾರ ಯುಕ್ತ ಚೇತನ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಅನಶನ ಅಂದರೆ ಭೋಜನ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಲ್ಲದ ಅಚೇತನ ಗಿರಿ ನದಿಗಳಾಗಿ ಮಾಡಿ ಅದರಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ.

साशनानशने अभिलक्ष्य - साशन अर्थात भोजनादि व्यवहार युक्त चेतन प्राणी को तथा अनशन अर्थात भोजनादि व्यवहार रहित अचेतन गिरि नद्यादि को बनाकर उसमें वास किया।


पौर्वशालः इत्यत्र केन सूत्रेण कथं च वृद्धिः ?

“पौर्वशालः'' यहाँ किस सूत्र से और वृद्धि कैसे होती है?


ಸುಪ್ ಇದರ ತದಂತವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಸನ್ಮಹತ್ಪರಮೋತ್ಕೃಷ್ಟಾಃ ಈ ಅನ್ವಯದಿಂದ ಸುಬಂತಾಃ ಎಂದು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

सुप का तदन्तविधि में सन्यहत्परमोन्तमोत्कृष्टाः इस अन्वय से सुबन्ताः (सुप् प्रव्ययान्तपद) प्राप्त होते हैं।


वहाँ पर विशाल स्वर्गलोक का भोग करके फिर पुण्यक्षीण होने पर मृत्यु लोक में आ जाते हैं।

ते तं स्वर्गलोकं विशालं विस्तीर्णं भुक्त्वा क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति आविशन्ति।


ध्यान के द्वारा चित्त विक्षेपों के क्षय से चित्त की एकाग्रता होती है।

ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಷೇಪಗಳ ನಾಶದಿಮ್ದ ಮನಸ್ಸಿನ ಏಕಾಗ್ರತೆಯು ಆಗುತ್ತದೆ.


ಅಲ್ಲಿ ಸಂಶಯ - ಮನಸ್ಸಿನ ವಿಷಯವು ಇದೆ. ನಿಶ್ವಯವು ಬುದ್ಧಿಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ.

तत्र संशयः- मनसः विषयो भवति। निश्चयः बुद्धेः विषयो भवति।


ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಯಾವ ಅಗ್ನಿ ಇದ್ದಾರೆಯೋ ಅವರನ್ನು ನಾನು ಸ್ತುತಿ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.

एवं यः अग्निः तम् अहं स्तौमि।


ಆದ್ದರಿಂದ ಜ್ಞಾನಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಯೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ

इसलिए ज्ञानस्थल में अवश्य ही चित्तवृत्ति उत्पन्न होती है।


7 कः चित्तविक्षेपहेतुः।

7 चित्त के विक्षेप का हेतु क्या होता हे?


राजा के लिए शान्ति पौष्टिक कर्म की तुलना में पुरुष आदि के दान की महती आवश्यकता होती है।

ರಾಜರಿಗಾಗಿ ಶಾಂತಿಕ ಪೌಷ್ಟಿಕ ಕರ್ಮಗಳ ತುಲನೆಯಲ್ಲಿ ಪುರುಷಾದಿಗಳ ದಾನದ ಮಹತ್ತಾದ ಆವಶ್ಯಕತೆಯು ಇರುತ್ತದೆ.


ಪ್ರೀತಿಯ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ, ದ್ವೇಷದಿಂದ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

प्रीत्या कार्ये प्रवृत्तिर्भवति द्वेषान्निवृत्तिः।


अनात्मसु आत्मत्वबुद्धितः आवरणम् अनुमीयते।

ಆತ್ಮವಲ್ಲದ ಆತ್ಮದ ಬುದ್ದಿಯಿಂದ ಆವರಣವನ್ನು ಅನುಮಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.


अधिकारी विषय सम्बन्ध तथा प्रयोजन इस प्रकार से चार प्रकार के अनुबन्ध होते हैं।

अधिकारिविषयसम्बन्धप्रयोजनानि इति चत्वारोऽनुबन्धाः।


ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ ಫಲದ ಲಾಭದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರೀ ಎಂಬ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಇದೆ.

अतः प्रतिपाद्यमानस्य फलस्य लाभे अधिकारी इति सुस्पष्टम्।


अनेन सूत्रेण उदात्तस्वरः भवति।

इस सूत्र से उदात्त स्वर होता है।


मित्र प्राणरक्षक रूप से प्रतिपादित है।

ಗೆಳೆಯನನ್ನು ಜೀವರಕ್ಷಕ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.


देवाः साक्षात् हविः न भुञ्जते, अग्निना एव देवाः हवींषि आस्वादयन्ति।

ದೇವತೆಗಳು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅಗ್ನಿಯ ಮೂಲಕವೇ ದೇವರುಗಳು ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ.


तथा विश्वं कर्म यस्य विश्वकर्मणः कालस्य रसात् प्रीतेः यो रसः अग्रे प्रथमं समवर्तत समभवत्।

ಆದರು ವಿಶ್ವಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾಲದ ರಸದಿಂದ ಈ ರಸವು ಮೊದಲು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗಿದೆ.


अनेन प्रकारेण औदुम्बरवृक्षस्य देवता प्रजापतिः अभवत्।

ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಔದುಂಬರ ಮರದ ದೇವತೆಯು ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಆಯಿತು.


ಈ ಪ್ರಕಾರವಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಳಿ ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ.

इस प्रकार का रूप मैं तुझसे माँगना चाहता हुँ।


जैसे भास्कर के द्वारा कहा गया है - “अष्टौ व्याकरणानि षट् च भिषजां व्याचष्टा ताः संहिताः' इस प्रकार भविष्य पुराण में उक्त व्याकरण तो प्रसिद्ध है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಭಾಸ್ಕರರು ಹೇಳಿದರು - " ಅಷ್ಟೌ ವ್ಯಾಕರಣಾನಿ ಷಟ್ ಚ ಭಿಷಜಾಂ ವ್ಯಾಚಷ್ಟಾ ತಾಃ ಸಂಹಿತಾಃ " ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಭವಿಷ್ಯ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕರಣವು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.


किन्तु नात्मानं कोपि जानाति।

ಆದರೆ ಆ ಆತ್ಮವನ್ನು ಯಾರು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.


अस्य सूक्तस्य ऋषिः हिरण्यस्तूपः, त्रिष्टुप् छन्दः इन्द्रश्च देवता।

ಈ ಸೂಕ್ತದ ಋಷಿ ಹಿರಣ್ಯಸ್ತೂಪ, ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನು ದೇವನಾಗಿದ್ದಾನೆ.


ಅವ್ಯಯೀಭಾವೇ ಇದರ ವಿಭಕ್ತಿ ವಿಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಅವ್ಯಯೀಭಾವಾದ್ ಎಂದು ಆಗುತ್ತದೆ.

अव्ययीभाव में इसका विभक्ति विपरिणाम से अव्ययीभावाद् होता है।


और इसके बाद शप् का भी शित्व सार्वधातुक से सार्वधातुकार्धधातुकयोः सूत्र से भू के ऊकार का गुण होने पर ओकार में एचोऽयवायावः सूत्र से अव् आदेश होने पर भत् अ अत् होने पर अतो गुणे' सूत्र से पररूप होने पर भवत् सिद्ध होता है।

ಮತ್ತು ಇದರ ನಂತರ ಶಪ್ ಇದರ ಶಿತ್ವ ಸಾರ್ವಧಾತುಕದಿಂದ ಸಾರ್ವಧಾತುಕಾರ್ಧಧಾತುಕಯೋಃ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಭೂ ಇದರ ಊಕಾರದ ಗುಣವಾದಾಗ ಓಕಾರದಲ್ಲಿ ಏಚೋಽಯವಾಯಾವಃ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅವ್ ಆದೇಶವಾದಾಗ ಭತ್ ಅ ಅತ್ ಆದಾಗ ಅತೋ ಗುಣೇ' ಸೂತ್ರದಿಂದ ಪರರೂಪವಾದಾಗ ಭವತ್ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.


न यह अव्ययपद है, अनुदात्तम् इस प्रथमा एकवचनान्त पद इन दो की अनुवृति है।

ನ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯ ಪದ , ಅನುದಾತ್ತಮ್ ಎಂಬ ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದ ಈ ಎರಡು ಪದಗಳ ಅನುವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.


ಆ ಆದಿಪುರುಷನಿಂದ ವಿರಾಟ್ ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು.

तस्माद् आदिपुरुषाद् विराड् उत्पन्नः।


ಆದರು ಅಜ್ಞಾನವು ಭಾವರೂಪವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

भलेही अज्ञान भावरूप होता है।


सरलार्थः - यस्य आज्ञया पृथिवी नमति , यस्य आज्ञया क्षुरधारिणः पशवः विचरन्ति , यस्य आज्ञया ओषधयः विविधरूपाः भवन्ति ।

सरलार्थ - जिसकी आज्ञा से पृथिवी झुकती है, जिसकी आज्ञा से खुरधारी पशु विचरण करते है, जिसकी आज्ञा से ओषधियाँ विविध रूपों में होती है।


यहाँ वार्तिक अर्थ होता है'' इन शब्द के साथ सुबन्त को समास होता है।

ಇಲ್ಲಿ ವಾರ್ತಿಕದ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ - ಇವೇತಿ ಶಬ್ದದ ಜೊತೆಗೆ ಸುಬಂತಕ್ಕೆ ಸಮಾಸವು ಆಗುತ್ತದೆ.


कर्मकृत होने के कारण ये अनित्य होते हैं।

कर्मकृतत्वाच्च एते अनित्याः सन्ति।


विशिष्यते अनेनेति विशेषणम्, अन्यस्मात् व्यावर्तकं भेदकम् ।

विशिष्यते अनेन इति विशेषणम् (विशेषता बताई जाती है जिससे वह विशेषण है) अन्य से व्यावर्तक भेद है।


हिरण्यगर्भः समवर्रताग्रे... मन्त्र की व्याख्या करो।

हिरण्यगर्भः समवर्रताग्रे... इत्यादिमन्त्रं व्याख्यात।


यद्बंहिष्ठं नातिविध `... इत्यादिमन्त्र की व्याख्या करो।

ಯದ್ಬಂಹಿಷ್ಠಂ ನಾತಿವಿಧೇ.. ಎಂಬ ಮಂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿ.


ಜುಹುಮಹ್ - ಹು - ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಟ್ ಲಕಾರದ ಉತ್ತಮಪುರುಷ ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಜುಹುಮಃ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

जुहुमः- हु-धातोः लटि उत्तमपुरुषबहुवचने जुहुमः इति रूपम्।


ङयि च इति सूत्रस्य कोऽर्थः?

ङयि च इस सूत्र का क्या अर्थ है?


ಕರ್ಮವು ಕಾಯಿಲೆ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಎಂದು ಎರೆಡು ವಿಧ.

कायिक तथा मानसिक भेद से कर्म दो प्रकार के होते है।


ಅಭಿ - ಈ ಉಪಸರ್ಗವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ.

अभि- इत्युपसर्ग वर्जयित्वा।


ಏಕಾಂತವೆಂದರೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಫಲದಾಯಕ ಎಂದು.

एकान्त इत्यस्यार्थः निश्चयेन फलदायकः।


सूत्रमिदं पदद्वयात्मकम्।

यह द्विपदात्मक सूत्र है।


कृतद्रोहान् अपेहि।

मेरे किये हुए द्रोह को छोड़ दो।


हेतुपदेन च तेषां कारणानां निर्देशः भवति येः कर्मकाण्डविधयः सुष्टु सम्पद्यन्ते।

हेतुपद से उनके कारणों का निर्देश होता है, जो कर्मकाण्ड विधि को सही रूप से सम्पन्न करते हैं।


व्यक्रामत्-विपूर्वकात् क्रम्-धातोः लङि मध्यमपुरुषैकवचने।

व्यक्रामत् -विपूर्वक क्रम्-धातु लङ् लकार मध्यमपुरुष एकवचन में यह रूप बनता है।