तस्य मते न तत् प्रेम यत् अनाचारदोषेण दूषितं स्वार्थविशेषसाधकं वा विद्यते।

ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ, ಅನೈತಿಕತೆಯ ದೋಷದಿಂದ ಕಲುಷಿತಗೊಂಡಿರುವ ಅಥವಾ ಸ್ವಾರ್ಥದ ವಿಶೇಷ ಸಾಧಕರಾಗಿರುವ ಪ್ರೀತಿಯಿಲ್ಲ.


यौगपद्यम् एककालता।

यौगपद्यम् का अर्थ है एककालता है।


ತಥಾ ಚ ಶೃತಿಃ ಜಾಗರಿತಸ್ಥಾನೋ ಬಹಿಷ್ಪ್ರಜ್ಞಃ ಸಪ್ತಾಂಗೋ ಎಕೊನವಿಂಶತಿಮುಖ ಸ್ಥೂಲಭುಗ್ವೇಶ್ವಾನರಃ ಪ್ರಥಮಃ ಪಾದಃ ಇತಿ |

तथा च श्रुतिः जागरितस्थानो बहिष्प्रज्ञः सप्ताङ्गो एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग्वेश्वानरः प्रथमः पादः इति।


ಧಾತು ಮತ್ತು ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಗಳ ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ಈ ಪಾಠವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ .

धातोः प्रातिपदिकस्य च स्वरम् अवलम्ब्य पाठोऽयं विरचितो भवति।


ಎಲ್ಲಾ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಅಖಂಡ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ವರೂಪದ ವಿಶೇಷ ಆತ್ಮ ತತ್ವವು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

सर्वासामुपनिषदाम् अखण्डे ब्रह्मणि पर्यवसानाद् निर्विशेषमात्मतत्त्वम् उपनिषत्सु मुख्यतया प्रतिपाद्यम्।


परन्तु विजातीयैः देहादिप्रत्ययैः रहितस्य अद्वितीयब्रह्मणः विषये निरन्तरं चित्तवृत्तिः भवति चेत् निदिध्यासनं सम्भवति।

ಆದರೆ ವಿಜಾತೀಯ ದೇಹಾದಿ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳಿಂದ ರಹಿತವಾದ ಅದ್ವಿತೀಯ ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಯು ಯಾವಾಗ ಇರುತ್ತದೆಯೋ ಆಗಲೇ ನಿಧಿಧ್ಯಾಸನವು ಆಗುತ್ತದೆ.


ಇಲ್ಲಿ ಶಕ್ಯಾರ್ಥದ ಪರಂಪರಾ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ವಾಚ್ಯಾರ್ಥದಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಅರ್ಥದ ಪ್ರತೀತಿಯು ಇದೆ.

यत्र शक्यार्थस्य परम्परासम्बन्धेन वाच्यार्थात् भिन्नस्य अर्थस्य प्रतीतिः भवति ।


इस प्रकार से वृत्र को इन्द्र ने मारा।

एवंरूपेण वृत्रस्य निधनं चकार इन्द्रः।


(ಮಹಾಭಾರತ ೧/೨೬೫) ಮಂತ್ರ ಬ್ರಹ್ಮಣಾತ್ಮಕದ ವೇದ ಯಾವ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ವಿದ್ಯೆಯ ಪ್ರತೀಕ ಮತ್ತು ಉಪಾಸನೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ ಅದೇ ಅಂಶ ಆರಣ್ಯಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

(महाभा० १।२६५) मन्त्रब्राह्मणात्मकस्य वेदस्य यस्मिन् अंशे प्राणविद्यायाः प्रतीकोपासनायाश्च विषये वर्णनमस्ति स एव अंशः आरण्यकमिति कथ्यते।


मनुष्यों के भोग के लिए ओषधियों को उत्पन्न किया है।

किमर्थम् अत्येतवा उ अतिक्रम्य गन्तुम् । ओषधीः अजीजनः उत्पादय । किमर्थम् । भोजनाय धनाय भोगाय वा कम् इति ।


गतिपूर्वक के ग्रहण में नखनिर्भिन्नः उदाहरण है।

गतिपूर्वकस्य ग्रहणे नखनिर्भिन्नः इत्युदाहरणम्।


शीतोष्णद्वन्दवसहिष्णुता ही तितिक्षा है।

ಶೀತೋಷ್ಣದ್ವಂದ್ವಸಹಿಷ್ಣುತಾ ಇದೇ ತಿತಿಕ್ಷಾವಾಗಿದೆ.


द्वन्द्वसमासं विवृणुत।

ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸದ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿ.


जैसे छान्दोग्योपनिषद् के छठे अध्याय में “तत्त्वमसि” इस वाक्य को नौ बार पढ़ा गया है।

यथा- छान्दोग्योपनिषदः षष्ठाध्याये “तत्त्वमसि” इति वाक्यं नववारं पठितम् अस्ति।


और सह शब्द का सादेश होता है अव्ययीभाव समास में।

ಮತ್ತು ಸಹ ಶಬ್ದದ ಸ ಆದೇಶವಾಗುತ್ತದೆ ಅವ್ಯಯೀಭಾವ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ.


ब्रह्मणः स्वरूपस्य तत्प्राप्त्युपायस्य जीवस्य जगतश्च तथा आत्मादिविषयाणां सविस्तरं वर्णनम् उपनिषदि अस्ति।

ಬ್ರಹ್ಮ ಸ್ವರೂಪದ ಅದರ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಉಪಾಯ ಜೀವದ ಜಗತ್ತಿನ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಾದಿವಿಷಯಗಳ ಸವಿಸ್ತಾರವಾದ ವರ್ಣನೆಯು ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇದೆ.


ಮಹಾಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಋಗ್ವೇದದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.

महाभाष्ये ऋग्वेदस्यैकविंशतिशाखा निर्दिष्टाः।


यज्ञ में किसके विधान का निषेद्ध है?

ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ವಿಧಾನದ ನಿಷೇಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ?


ಈ ಅಗ್ನಿಯು ತ್ರೇಧಾ ಎಂದರೆ ಪೃಥಿವೀ, ಅಂತರಿಕ್ಷ, ದ್ಯುಲೋಕ ಎಂದು ಸ್ಥಾನತ್ರಯಭೇದದಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ.

अयमग्निः त्रेधा अर्थात् पृथिवी, अन्तरिक्षम्, द्युलोकः इति स्थानत्रयभेदेन भिन्नः।


उससे "ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य" इस सूत्र से नपुंसक का ह्रस्व होता है।

ಅದರಿಂದ "ಹ್ರಸ್ವೋ ನಪುಂಸಕೆ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಸ್ಯ" ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ನಪುಂಸಕದ ಹ್ರಸ್ವವಾಗುತ್ತದೆ.


ಹೀಗೆ ಹೇಳಬಹುದು.

कह सकते हैं।


ಗತಿಃ ಅರ್ಥಃ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಗತ್ಯರ್ಥಃ ಇದು ಬಹುವ್ರೀಹಿಸಮಾಸವಾಗಿದೆ, ಗತ್ಯರ್ಥಃ ಯಸ್ಯ ಇತಿ ಗತ್ಯರ್ಥಃ ಇಲ್ಲಿ ಶಾಕಪಾರ್ಥಿವಾದಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸಮಾಸವಾಗಿದೆ.

गतिः अर्थः यस्य सः गत्यर्थः यहाँ बहुव्रीहि समास है, गत्यर्थः अर्थः यस्य इति गत्यर्थः यहाँ शाकपार्थिव आदि के सामान समास।


शांख्यायनारण्यकस्य सप्तमाष्टमाध्यायौ अभिव्याप्य का उपनिषद् तिष्ठति?

शांख्यायन आरण्यक के सातवें, आठवें अध्याय में व्याप्त कौन सा उपनिषद् है?


'क्रियाग्रहणं कर्त्तव्यम्' इति कर्मणः सम्प्रदानत्वाच्चतुर्थी।

“ क्रियाग्रहणं कर्त्तव्यम्' इससे कर्म में सम्प्रदान होने से चतुर्थी हुई।


१८.४.१) अन्नमयस्य आत्मत्वनिरासः स्थूलदेहः खलु अन्नमयकोशः।

18.4.1 ) अन्नमय का आत्मत्व निराश स्थूल देह अन्नमय कोश होता है।


न च एवं कर्मविधिश्रुतेरप्रामाण्यं, पूर्वपूर्वप्रवृत्तिनिरोधेन उत्तरोत्तरापूर्वप्रवृत्तिजननस्य प्रत्यगात्माभिमुख्येन प्रवृत्तयुत्पादनार्थत्वात्।

पूर्वप्रवृत्ति निरोध से उत्तरोत्तर अपूर्व प्रवृत्ति जनन का प्रत्यगात्माभिमुख्य के द्वारा तथा प्रवृत्युत्पादनार्थत्व से कर्मविधि श्रुति का अप्रमाण्य भी नहीं कहा जा सकता है।


ಆದ್ದರಿಂದ ನಮ್ಮಿಂದ ಈ ಪ್ರಬಂಧದಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿಯ ಸ್ವರೂಪ, ಸಮಾಧಿಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಯ ಇತ್ಯಾದಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಲೋಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ.

अतः अस्माभिरस्मिन् प्रबन्धे समाधेः स्वरूपम्, समाधेः आवश्यकता, समाधेः प्रकाराः इत्यादिविषये आलोचनं विधास्यते।


ऋग्वेदस्य दशममण्डलान्तर्गतं हिरण्यगर्भसूक्तं तेषु प्रामुख्यं भजते।

ऋग्वेद के दशममण्डल के अन्तर्गत आया हुआ हिरण्यगर्भ सूक्त उनमें प्रमुख है।


ಆದ್ದರಿಂದ ಉದ್ಗಾತಾ ಉದುಂಬರ ಶಾಖೆಯ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಓದುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ತನ್ನ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

अतः उद्गाता उदुम्बरशाखायाः उच्छ्रयणकार्यं स्वस्य प्रथमकर्मणा करोति।


ಇದರಿಂದ ಈ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವು ಹೀಗಿರುತ್ತದೆ - ಙಸ್ ನ ನಂತರವಿರುವ ಕಾರಣ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಯುಷ್ಮದಶ್ಮದ್ ಆದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅಚ್ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರವು ಉದಾತ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ .

उससे इस सूत्र का अर्थ होता है - ङयि के परे होने पर पूर्व के युष्मद् अस्मद् का आदि अच् उदात्त होता है।


एवञ्च गुरुः कस्मै शिष्याय ब्रह्मविद्यां दद्याद् इति अधः श्लोके सनिबद्धमस्ति।

इसी प्रकार से गुरु के द्वारा भी किसी शिष्य के लिए ब्रह्मविद्या देना चाहिए तो उसके लिए नीचे श्लोक मे कहा गया है।


ಅದ್ವೈತ ಎಂದರೆ ಭೇದ ಅಭೇದವು, ವಿಶಿಷ್ಟಾದ್ವೈತ ವೆಂದರೆ ದ್ವೈತವು ಶುದ್ಧಾದ್ವೈತವು ಇತ್ಯಾದಿ ಮುಖ್ಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಇವೆ.

तत्र अद्वैतं भेदाभेदं विशिष्टाद्वैतं द्वैतं शुद्धाद्रैतम् इत्यादयः मुख्याः सम्प्रदायाः भवन्ति।


१०/५४ सूक्त का नाम ही “मन का परिवर्तन' सूक्त है।

१०/५४ सूक्तस्य नाम एव 'मनःआवर्त्तनम्' सूक्तमस्ति।


"ನಪುಂಸಕಾದನ್ಯತರಸ್ಯಾಮ್" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅನ್ಯತರಸ್ಯಾಮ್ ಎಂಬ ಪದವು ಅನುವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ.

"नपुंसकादन्यतरस्याम्" इति सूत्राद् अन्यतरस्याम् इति पदमनुवर्तते।


ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - "ಪ್ರ ವಾತಾಃ" ಇಲ್ಲಿ ಚತುರ್ಥೀ ಪರ್ಜನ್ಯಸ್ಯ ಚರೋರ್ಯಾಜ್ಯಾ ।

व्याख्या- 'प्र वाताः' इति चतुर्थी पर्जन्यस्य चरोर्याज्या।


ಆ ಫಲವು ಮರಣೋತ್ತರ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

उनका फल मरने के बाद प्राप्त होता है।


प्रशंसावचनैश्च ॥ सूत्रार्थः - रूढ्या प्रशंसावाचकैः समानाधिकरणैः सुबन्तैः जातिवाचकं सुबन्तं समस्यते, स च तत्पुरुषसंज्ञको भवति ।

"ಪ್ರಶಂಸಾವಚನೈಶ್ಚ" ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ - ರೂಢೀ ಇದರಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಾವಾಚಕ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣ ಸುಬಂತಗಳೊಂದಿಗೆ ಜಾತಿವಾಚಕ ಸುಬಂತಗಳು ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ತತ್ಪುರುಷ ಸಂಜ್ಞಕವು ಆಗಿರುತ್ತದೆ.


देवों ने उस दहीमिश्रित घी से वायव्य, आरण्य और ग्राम्य पशुओं को उत्पन्न किया।

ದೇವತೆಗಳು  ಆ ದಧಿಮಿಶ್ರಿತ ತುಪ್ಪದಿಂದ ವಾಯವ್ಯ, ಆರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮ್ಯ ಪಶುಗಳನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡಿದರು.


೫. ಆದಿತ್ಯವರ್ಣಂ ತಮಸಃ ಪರಸ್ತಾತ್... ಇಲ್ಲಿ ತಮಪದಾರ್ಥ ಅವಿದ್ಯೆ ಇದೆ.

5. आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् ... यहाँ तमपदार्थ अविद्या है।


“दिशावाचक और संख्यावाचक सुबन्त को समानाधिकरण से सुबन्त के साथ संज्ञा में गम्यमान होने पर तत्पुरुष समास संज्ञा होती है।

ದಿಶಾವಾಚಕ ಮತ್ತು ಸಂಖ್ಯಾವಾಚಕದ ಸುಬಂತಮ್ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇನ ಸುಬಂತದ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಜ್ಞೆಯು ಆಗುವಾಗ ತತ್ಪುರುಷಸಮಾಸಸಂಜ್ಞಾ ಆಗುತ್ತದೆ.


इस वार्तिक से जिस पक्ष में उपोत्तम के उदात्त स्वर का अभाव है उस पक्ष में स्यान्त के अन्त का उदात्त स्वर होता है।

ಈ ವಾರ್ತಿಕದಿಂದ ಯಾವ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಉಪೋತ್ತಮವರ್ಣಕ್ಕೆ ಉದಾತ್ತಸ್ವರವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮವರ್ಣಕ್ಕೆ ಉದಾತ್ತಸ್ವರವು ಆಗುತ್ತದೆ.


अत एव जगतः भानमपि नास्ति।

ಹಾಗಾಗಿಯೇ ಜಗತ್ತು ಭಾನವೂ ಇಲ್ಲ.


इस अध्याय में अथर्ववेद की संहिता विषय पर आलोचना प्रस्तुत है।

अस्मिन् अध्याये अथर्ववेदस्य संहिताविषये आलोचना प्रस्तूयते।


सरलार्थः - यदा कश्चित् पुरुषः जागर्ति तदा तस्य दिव्यं मनः येन प्रकारेण दूरं गच्छति यदा स शेते तदा तदेव मनः तेनैव प्रकारेण आगच्छति।

सरलार्थ - जब कोई पुरुष जागृत अवस्था में रहता है तब उसका दिव्य मन जिस प्रकार से दूर जाता है, वह ही जब सुप्तावस्था में वैसे ही उसी प्रकार से पुन आता है।


ಇಲ್ಲಿ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವೇನೆಂದರೆ - ಯಜ್ಞಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಉದಾತ್ತಾದಿಸ್ವರಗಳ ಏಕಶ್ರುತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಜಪನ್ಯೂಂಖಸಾಮಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು.

और उससे यहाँ सूत्र का अर्थ होता है - यज्ञकर्म में उदात्त अनुदात्त स्वरित स्वरो की एकश्रुति होती है, जप न्यूङख साम को छोड़कर।


अत्र अगिधातोः अकारस्य उदात्तस्वरः धातुपाठे निर्दिष्टः परन्तु नि-प्रत्ययस्य इकारस्य उदात्तस्वरः सूत्रेण उपदिष्टः अतः 'सतिशिष्टस्वरो बलीयान्' (६.१.१५८) इति परिभाषासूत्रेण सतिशिष्टस्वरस्य (परं निर्दिष्टस्य स्वरस्य) बलवत्तरत्वम् इति।

यहाँ अगि धातु से अकार का उदात्त स्वर धातुपाठ में निर्देश किया है, परन्तु नि-प्रत्यय के इकार का उदात्त स्वर सूत्र से उपदेश किया है, अतः सतिशिष्टस्वरो बलीयान्' (६.१.१५८) इस परिभाषा सूत्र से बाद में होने वाला स्वर का (पर निर्देश किया स्वर) बलवान होता है।


पुनः अत्र बहुव्रीहिसमासः अपि अस्ति।

ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸವು ಇದೆ.


स च उक्तलक्षणलक्षितः अधिकारी जननमरणात्मकं चक्रं परीक्ष्य तद्गतव्याध्यादिकं च विचिन्त्य संसारानलसन्तप्तः गुरुम् उपसर्पति।

ಹೇಳಿದ ಲಕ್ಷಣವು ಲಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ ಅಧಿಕಾರಿಯು ಜನನಮರಣಗಳ ಚಕ್ರವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ಅದರ ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಯನ್ನು ತಿಳಿದು ಸಂಸಾರಾನಲಸಂತಪ್ತನು ಗುರುವಿನ ಬಳಿ ಹೋಗುವನು.


मा मा हिंसीज्जनितेत्येका एषा (१२/१०२)।

मा मा हिंसीज्जनितेत्येका यह (१२/१०२)।


अस्मिन् प्रपाठके अभिचारमन्त्राणामपि सत्ता वर्तते।

ಈ ಪ್ರಪಾಠಕದಲ್ಲಿ ಅಭಿಚಾರ ಮಂತ್ರಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವೂ ಇದೆ.


ಈಗ ಇಲ್ಲಿ ಚಿತಃ ಸಪ್ರಕೃತೆರ್ಬಹ್ವಕಜರ್ಥಮ್ ಎಂಬ ವಾರ್ತಿಕದಿಂದ ಚಿತ್ ಪ್ರತ್ಯಯದ ಸಮಾನ ಸಮುದಾಯಾರ್ಥವು ಇಲ್ಲಿ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ.

इदानीम् अत्र चितः सप्रकृतेर्बह्वकजर्थम् इति वार्तिकेन चित्प्रत्ययवतः समुदायस्य इत्यर्थः लभ्यते।


७. विशेषेण ज्ञानजनकम्।

7. विशेषरूप ज्ञान का जनक।


10. जन्-धातोः लिटि प्रथमपुरुषबहुवचने।

10. जन्-धातु से लिट् लकार प्रथमपुरुषबहुवचन में।


इस प्रकार से प्राण का आगमन उच्छवास तथा निर्गमन निच्छवास कहलाता है।

ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಾಣದ ಆಗಮನವೇ ಉಚ್ಛ್ವಾಸ. ನಿರ್ಗಮನವೇ ನಿಚ್ವಾಸವೆಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.


न प्रातिलोम्यम् अप्रातिलोम्यं तस्मिन् अप्रातिलोम्ये यहाँ पर नञ्तत्पुरुष समास है।

न प्रातिलोम्यम् अप्रातिलोम्यं तस्मिन् अप्रातिलोम्ये इति नञ्तत्पुरुषसमासः।


अत्र पूर्वशाला इति स्थिते भवार्थे ञप्रत्ययविधानाय इदं सूत्रं प्रवृत्तम्।

ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಶಾಲಾ ಎಂದು ಇದ್ದಾಗ ಭವಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಪ್ರತ್ಯಯ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಈ ಸೂತ್ರವು ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.


ಅದರ ಜಿಹ್ವೆಯ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ದೇವಹವಿಸ್ಸಿನ ಭಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಕೂಡ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

उसकी जिह्वा का आश्रय लेकर के ही देवहवि का भक्षण करते हैं।


प्रातिपदिक से विहित स्वरों के विषय में सूत्र है, जैसे - “कर्षात्वतो घञोऽन्त उदात्तः, उञ्छादीनाञ्‌च इत्यादि सूत्र है।

ಪ್ರಾತಿಪದಿಕದಿಂದ ವಿಹಿತವಾದ ಸ್ವರಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸೂತ್ರವಿದೆ , ಉದಾಹರಣೆಗೆ - ಕರ್ಷತ್ವತೋ ಘಞೋಂತ ಉದಾತ್ತಃ , ಉಞಛಾದೀನಾಞಚ ಇತ್ಯಾದಿ ಸೂತ್ರಗಳು .


1 मनन क्या होता है?

೧. ಮನನವು ಯಾವುದು ?


तेन अहिह॑तः एवं प्रयोगो भवति।

उसके द्वारा अहिह॑तः ही प्रयोग होता है।


अस्यां संहितायाम् ऋङ्मन्त्रयजुर्मन्त्रयोः पार्थक्यम् अतिविस्तरेण वर्णितम् अस्ति।

ಈ ಸಂಹಿತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಋಗ್ಮಂತ್ರ ಯಜುರ್ಮಂತ್ರದ ಭೇದವನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.


" उपमानानि सामान्यवचनैः " इति सूत्रस्योदाहरणं देयम् ।

ಉಪಮಾನಾನಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಚನೈಃ ಎಂಬ ಸೂತ್ರದ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿ.


ಅಲ್ಲಿ ಅಜಾದೇಃ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಾತ್ ಇದರ ವಿಶೇಷಣವು ಆಗುತ್ತದೆ.

तत्र अजादेः इति प्रातिपदिकात् इत्यस्य विशेषणं भवति।


ಯಾರು ಬೃಹತ್ ಚಂದ್ರ ಸಮಾನವಾಗಿ ಆಹ್ಲಾದನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವವನು ಉದಕ ಅಥವಾ ಜಲವನ್ನು ಮಾಡಿದನು.

यश्च बृहतीः महतीः चन्द्रा आह्णादिनीः अपः उदकानि जजान जनयामास।


ಅದರ ಅಭಾವದಲ್ಲೂ ಅಜ್ಞಾವೃತ್ತಿಯು ಇದೆ.

वहाँ पर उसके अभाव में अज्ञावृत्ति इस प्रकार से होती है।


वार्तिकार्थः - स्यान्तस्य उपोत्तमस्य अन्त्यस्य च उदात्तस्वरः स्यात्।

ವಾರ್ತಿಕಾರ್ಥ - ಸ್ಯ-ಪ್ರತ್ಯಯಾಂತವಾದಂತಹ ಉಪೋತ್ತಮದ ಅಂತಿಮವರ್ಣಕ್ಕೆ ಉದಾತ್ತಸ್ವರವು ಆಗುತ್ತದೆ.


ಚಾರಿತ್ರಿಕ ತ್ರುಟಿಯಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿರೋಧ ಮತ್ತು ಅನ್ಯ ವಿಧಿಯನ್ನು ಹೀನ ಮಾಡುವ ಆಚರಣೆಗಳ ವಿಧಾನವು ಇದೆ - ಹೇಗೆ ಗೊತ್ತಿರುವ ಅಥವಾ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದ ಅಪರಾಧಗಳ ಹೇತುವಿನಿಂದ , ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ನಿಷೇಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ವಿವಾಹದ ಕಾರಣದಿಂದ , ಋಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವವರ ವಿರುದ್ಧ ದ್ವೇಷ ಭಾವದ ಹೇತುವಿನಿಂದ, ಜ್ಯೇಷ್ಠನಿಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ ಯಾವ ಅಪರಾಧಗಳು ಆಗುತ್ತವೆಯೋ ಅವುಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

चारित्रिकत्रुटेः धार्मिकविरोधस्य तथा अन्यविधिहीनानाम् आचाराणां विधानम्- यथा- ज्ञातस्य अज्ञातस्य वा अपराधस्य हेतुना, धर्मशास्त्रेण वर्जितस्य विवाहस्य कारणेन, ऋणप्रतिशोधाभावहेतुना, ज्येष्ठं विना विवाहहेतुना च ये अपराधाः भवन्ति तेषां दूरीकरणाय अत्र प्रायश्चित्तस्य विधानम् अस्ति।


इस जल स्पर्श का क्या कारण है ऐसा प्रश्‍न होने पर भी कहते हैं जल पवित्र होता है।

ಈ ಜಲ ಸ್ಪರ್ಷದ ಏನು ಕಾರಣ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಜಲವು ಪವಿತ್ರವಾಗುತ್ತದೆ.


संहिताबाह्मणेषु छन्दोनाम्नाम् उपलभ्यत्वात् छन्दोऽङ्गस्य अपि उत्पत्तिः वैदिकयुगे एव संवृत्तः इति प्रतीयते।

संहिता ब्राह्मणों में छन्द का नाम उपलब्ध होने से छन्द अङग की भी उत्पत्ति वैदिक युग में ही प्रतीत होती है।


सभी ही जलचर अत्यधिक वृद्धि को प्राप्त होते है, वह तो विशाल मछलियों से भी अत्यधिक वृद्धि को प्राप्त हुई यह श्रुतिवचन है।

ಎಲ್ಲಾ ಜಲಚರಗಳು ಅತ್ಯಧಿಕ ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಅದು ವಿಶಾಲವಾದ ದೊಡ್ಡ ಮೀನುಗಳಿಗಿಂತ ಅತ್ಯಧಿಕ ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಇದು ಶೃತಿ ವಚನವಾಗಿದೆ.


ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಐತರೇಯಬ್ರಾಹ್ಮಣದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಶುನಃಶೇಪೋಖ್ಯಾನವು, ಶತಪಥಬ್ರಾಹ್ಮಣದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಉರ್ವಶೀ-ಪುರೂರವ ಉಪಾಖ್ಯಾನ  ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ.

तेषु ऐतरेयब्राह्मणगतं शुनःशेपोपाख्यानं, शतपथब्राह्मणगतमुर्वशी-पुरुरव-उपाख्यानम् इत्यादीनि मुख्यानि सन्ति।


चौलादिकर्म में भी ये हवि होम के लिए प्रयुक्त होती है।

चौलादिकर्मस्वप्येषा होमार्था।


೪. ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ವೃತ್ರನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದನು?

4. किस प्रकार के वृत्र ने इन्द्र को युद्ध के लिए ललकारा?


19. “उपसर्जनं पूर्वम्” इस सूत्र से क्या होता हे?

೧೯. "ಉಪಸರ್ಜನಂ ಪೂರ್ವಮ್" ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಏನಾಗುತ್ತದೆ?


देवत्वमाजानमग्रे इत्यत्र कतिविधा देवा व्याख्याकारेण उक्ताः।तद्भेदाः के।

देवत्वमाजानमग्रे यहाँ व्याख्याकार ने कितने प्रकार के देव बताए है और उनके भेद?


उदाहरण में कहाँ पर उदात्त स्वर होता है इसको प्रक्रिया के साथ दिखाई गई है।

ಉದಾಹರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಿ ಉದಾತ್ತಸ್ವರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.


ಜೂಜುಗಾರನ ಪತ್ನಿಯು ಹೇಗೆ ಸಂತಪ್ತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ?

कैसे जुआरी की पत्नी सन्तप्त होती है।


ಯಜ್ಞವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ, ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೇರವೇರಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಮುನಿ ವ್ಯಾಸರು ಸುಮಂತುಮುನಿಗಳಿಗೆ ಅಥರ್ವವೇದವನ್ನು ಕಲಿಸಿದರು.

यज्ञनिरीक्षणकार्यसम्पादनाय मुनिः व्यासः सुमन्तुमुनिमर्थववेदं पाठितवान्।


व्याख्या - वह मछली मनु से कहती है।

व्याख्या - स मत्स्यः अस्मै मनवे वाचम् उवाद उदितवान्।


ಯಾವ್ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಅದ್ವೈತಿಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆಯೋ ಹಾಗೆ.

येन क्रमेण सृष्टिः प्रतिपाद्यते अद्वैतिभिः


संध्या में प्रयुक्त सूर्य अर्घ के जल की महिमा का वर्णन है।

संध्यायां प्रयुक्तस्य सूयर्घिस्य जलस्य महिमा वर्णिता अस्ति।


अस्मिन् सूत्रे द्वे पदे स्तः, तत्र निपाताः इति प्रथमाबहुवचनान्तं पदम्, आद्युदात्ताः इत्यपि प्रथमाबहुवचनान्तं पदम्।

ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪದಗಳಿವೆ, ನಿಪಾತಾಃ ಇದು ಪ್ರಥಮಾ ಬಹುವಚನಾಂತ ಪದ, ಆದ್ಯುದಾತ್ತ ಇದು ಕೂಡ ಪ್ರಥಮ ಬಹುವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ.


अप्सु मग्नत्वेन गूढत्वात् तदीयं नाम न केनापि ज्ञायते।

ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವುದರಿಂದ ಅದರ ಹೆಸರು ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ.


ಆದ್ದರಿಂದ ಗ್ರಂಥ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳ ಬೊಧ್ಯಬೋಧಕಭಾವಸಂಬಂಧವಾಗಿದೆ.

अतः ग्रन्थविषययोः बोध्यबोधकभावसम्बन्धः भवति।


सरलार्थ - मैं राष्ट्र की स्वामी हूँ, धन का संग्रह करने वाली हूँ, चेतन के समान, यज्ञ को चाहने वालो की मुख्या हूँ।

ಸರಳವಾದ ಅರ್ಥ - ನಾನು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಧನದ ಸಂಗ್ರಹ ಮಾಡುವವಳಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಚೇತನಕ್ಕೆ ಸಮಾನ, ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಇಚ್ಛಿಸುವ ಮುಖ್ಯಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದೇನೆ.


इस याग का प्रथम दिवस पूर्णिमा हो।

अस्य यागस्य प्रथमदिनं पूर्णिमा भवेत्।


मुखात् = आननात्, अग्निः = अनलः (वह्निः), अजायत = समुद्भूतः।तस्य पुरुषस्य मनसः चन्द्रमा उत्पन्नः, नेत्रात् सूर्यः उत्पन्नः, मुखात् इन्द्रः अग्निश्च उत्पन्नौ, प्राणेभ्यः वायुः उत्पन्नः।

ಮುಖಾತ್ - ಆನನಾತ, ಅಗ್ನಿಃ - ಅನಲಃ (ವಹ್ನಿಃ), ಅಜಾಯತ - ಸರಳಾರ್ಥ - ಆ ಪುರುಷನ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಚಂದ್ರನು ಉತ್ಪನ್ನನಾದನು, ನೇತ್ರದಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಉತ್ಪನ್ನನಾದನು, ಮುಖದಿಂದ ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯು ಉತ್ಪನ್ನನಾದನು, ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದ ವಾಯುವು ಉತ್ಪನ್ನನಾದನು.


तथाहि न्यायो - 'वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः' इति।

जिस न्याय में इस प्रकार से कहा गया है, ' वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः' इस प्रकार से।


ಅಲ್ಲಿ ಕಾರಣ ಅಜ್ಞಾನವೇ ಆಗಿದೆ.

तत्र कारणं भवति अज्ञानम्।


ಋಗ್ವೇದದ ಒಂದು ಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿ (ಋಗ್ವೇದ 7/86) ಅವನು ತನ್ನ ಆರಾಧ್ಯ ದೇವನಾದ ವರುಣನಿಗೆ ವಸಿಷ್ಠನ ವಿನಮ್ರತೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

ऋग्वेदस्य एकस्मिन् सूक्ते (ऋग्वेदः ७/८६) स्वकीयम् आराध्यदेवं वरुणं प्रति महर्षेः वसिष्ठस्य विनम्रता प्रकटिता।


7. ईष्धातु से लट् प्रथमपुरुष एकवचन का यह रूप है।

७. ईष्धातोः लटि प्रथमपुरुषैकवचने रूपमिदम्।


ಹೀಗೆ ಅವರು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಹೋದರರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಹೋದರನಂತೆಯೇ ಹಿತವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ಅವರ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

इस प्रकार वह ही सभी का भाई है सभी के लिये भाई के समान हितकारी अथवा उसके पदको प्राप्त होता है।


ಆದರೆ ಶ್ರವಣ ಮತ್ತು ಮನನಗಳಿಂದ ಏನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಆತ್ಮವು ದೇಹಾದಿಗಳ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾದ ಶೃತಿಯಿಂದ ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಎಂಬ ಉಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಆಗಿದೆ.

लेकिन श्रवण मनन के द्वारा निश्चित होने पर जो 'श्रुति के द्वारा तथा उसके प्रतिपादकत्व से आत्मा देहादि से व्यतिरिक्त होती है ' इत्यादि युक्तियों के द्वारा उसमें बताया गया है।


ಆಶ್ವಲಾಯನ ಗೃಹ್ಯಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ (೩ಅ. ೩ಖ.) ಋಷಿತರ್ಪಣನ ಜೊತೆಗೆ ಆಚಾರ್ಯ ತರ್ಪಣನದ್ದೂ ಕೂಡ ಉಲ್ಲೇಖವು ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

आश्वलायन गृह्यसूत्र में (३अ. ३ख.) ऋषि तर्पण के साथ आचार्य तर्पण का भी उल्लेख प्राप्त होता है।


ಜೀವ ಬ್ರಹ್ಮದ ಐಕ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಶಾಂಖ್ಯಾಯನ ಆರಣ್ಯಕದ ಯಾವ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ?

जीव ब्रह्म की एकता शांख्यायन आरण्यक के किस अध्याय में वर्णित हे?


झयन्त अव्यर्थाभाव से पर समासान्त तद्धित से टच् प्रत्यय विकल्प से होता है यही सूत्रार्थ है।

एवं झयन्ताद् अव्ययीभावात् परः समासान्तः तद्धितः टच्प्रत्ययः विकल्पेन भवति इति सूत्रार्थः।


इस सूत्र में तीन पद है।

ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪದಗಳಿವೆ.


इसके बाद तदत्तविधि से गो अन्त से आता है।

ततः तदन्तविधिना गोऽन्ताद् इति समायाति ।


पौर्णमासयागे दीक्षितो जनः पूर्वस्यां दिशि आहवनीय- गार्हपत्याग्नयोः मध्ये स्थित्वा जलस्य स्पर्श करोति।

ಪೂರ್ಣಮಾಸ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ದೀಕ್ಷಿತ ಮನುಷ್ಯರ ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಆಹವನೀಯ- ಗಾರ್ಹಪತ್ಯ,ಅಗ್ನಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ನೀರನ್ನು ಸ್ಪರ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ.


ङयि इत्यत्र सप्तमीनिर्देशात् "तस्मिन्निति निर्दिष्ट पूर्वस्य" इत्यनया परिभाषया चतुर्थ्येकवचने परे सति पूर्वस्य कार्यमिति बोध्यम्।

ಙಯಿ ಇಲ್ಲಿ ಸಪ್ತಮಿಯ ನಿರ್ದೇಶವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ " ತಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೆ ಪೂರ್ವಸ್ಯ " ಈ ಪರಿಭಾಷೆಯ ಚತುರ್ಥಿ ಏಕವಚನದ ನಂತರವಿರುವುದರಿಂದ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಿದೆ.


ಅದರ ಭಾವವೇ ಮುಮುಕ್ಷುತ್ವ.

उसका भाव मुमुक्षुत्व होता है।


अर्थात् अर्थ तथा कर्म के द्वारा जो प्राप्तव्य होता है वह प्रयोजन नहीं होता है इस प्रकार की उसकी बुद्धि हो जाती है।

ಅಂದರೆ ಅರ್ಥಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಏನು ಸಿಗಬೇಕು ಅದು ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.


अतः अत्र पदत्तप्रकारात् भिन्नेन प्रकारेण छात्रः स्वस्य उत्तराणि सिद्धानि कुर्यात्।

ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರದತ್ತ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಭಿನ್ನ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮ ಉತ್ತರವನ್ನು ಸಿದ್ದಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.


यहाँ दोष है।

ಇಲ್ಲಿ ದೋಷವಿದೆ.


ಮನಸ್ಸಿಗಿಂತ ಬುದ್ಧಿಯು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಗಿಂತ ಮಹಾನ್ ಆತ್ಮವು ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

मन से बुद्धि श्रेष्ठ होती है तथा बुद्धि से महान् आत्मा श्रेष्ठ होती है।


ಮುಕ್ತಿ ಪರ್ಯಂತ ಶ್ರೋತ್ರಾದಿಗಳ ನಾಶವು ಆಗುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಮನವು ಅಮರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

मुक्तिपर्यन्त श्रोत्र आदि का तो नाश होता है परन्तु मन तो अमर है।


अञ्चेश्छन्दस्यसर्वनामस्थानम् इस सूत्र से यहाँ असर्वनामस्थानम् इस प्रथमा एकवचनान्त पद की यहाँ अनुवृति आ रही है।

अञ्चेश्छन्दस्यसर्वनामस्थानम् इति सूत्रात् अत्र असर्वनामस्थानम् इति प्रथमैकवचनान्तं पदम् अनुवर्तते।


ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ಎರಡೂ ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಉದಾತ್ತ-ಅನುದಾತ್ತ-ಸ್ವರಿತಸ್ವರಗಳ ಏಕಶ್ರುತಿಯು ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

अतः प्रकृतसूत्रेण मन्त्रद्वये अस्मिन् उदात्तानुदात्तस्वरितस्वराणां विकल्पेन ऐकश्रुत्यं भवति।


प्रत्येकं पदार्थ चैतन्यम् अनुस्यूतम्, तत् च चैतन्यं आपातदृष्टानां जडपदार्थानाम् अभिमानिनी देवता।

प्रत्येक पदार्थ में चेतन का अनुश्रवण किया जाता है, और वहाँ चेतन के अभाव में जडपदार्थो के अभिमानी देवता को संबोधित किया जाता है।


ವಿವಿಧ ಗೌಣಾಹುತಿಗಳು ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಇಷ್ಟಿಯಾಗದಲ್ಲಿ ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಇಲ್ಲಿ ಆಹುತಿಯೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

यद्यपि विविध गौण आहुतियाँ तथा देवताओं के नाम इष्टियाग में होते हैं, तथापि उसमें आहुति ही मुख्य होती है।


एते गृहघटादयः वस्तुतस्तु मृत्तिका एव।

ये घटादि वस्तुतः मृत्तिका ही होते हैं।


अरणिद्वयघर्षणेन अग्निरुत्पद्यते।

ಎರಡು ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಉಜ್ಜುವುದರಿಂದ ಬೆಂಕಿಯು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.


ऋग्वेदस्य दशममण्डले वरुणदेवः कथं प्रतिपादितः?

ಋಗ್ವೇದದ ಹತ್ತನೇಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ವರುಣದೇವನು ಹೇಗೆ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ?


ಐದನೇ ಕಾಂಡದ ಹತ್ತನೇ ಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ಮನೋಹರ ಭಾವಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನದಿಂದ ಅತ್ಯಧಿಕ ರೋಚಕ, ಸರಳ ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಂಜನಾತ್ಮಕವಾಗಿದೆ.

पांचवे काण्ड के दसवें सूक्त में कवि की दृष्टि से और मनोहर भावों के प्रदर्शन से अत्यधिक रोचक, सरल तथा अभिव्यञ्‌जनात्मक है।


यज्ञभागाः बहुविधाः सन्ति।

' यज्ञ भाग अनेक प्रकार का है।


मन्त्र भाग ही संहिता शब्द से प्रयोग किया जाता है।

मन्त्रभाग एव संहिताशब्देन व्यवह्वियते।


परमार्थतः उन दोनों में अभेद कथन के लिए लब्धूलब्धव्य भाव कहा गया है।

परमार्थतः तयोरभेदकथनाय लंब्धृलब्धव्यभावः कथितः।


यहाँ सप्तम्यन्त समर्थ सुबन्त को समास होता है।

ಇಲ್ಲಿ ಸಪ್ತಮ್ಯಂತವು ಸಮರ್ಥ ಸುಬಂತದೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.


ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಇದು ವಿಧಿಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.

सूत्रव्याख्या- इदं विधिसूत्रम्।


श्रवणादिकं कार्यं कर्तव्यम्।

श्रवणादि कार्य करना चाहिए।


यहाँ प्रजापतिसर्वात्मा आदित्य पुरुष है,जो माया से प्रपञ्चरूप से उत्पन्न हुआ है।

प्रजापतिरत्र सर्वात्मा आदित्यः पुरुषः, यो मायया प्रपञ्चरूपेण उत्पद्यते।


ಮಹಾವ್ರತನ ಎಲ್ಲಾ ಅನುಷ್ಟಾನಗಳ ವಿಧಾನಗಳು ಶಾಂಖಾಯನ ಶ್ರೌತಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.

महाव्रतस्य सर्वाणि आनुष्ठानिकानि विधानानि शाङ्खायनश्रौतसूत्रे विद्यते।


ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ननु कथं रक्षति।


"ಪ್ರಶಂಸಾವಚನೈಶ್ಚ" ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ - ರೂಢೀ ಇದರಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಾವಾಚಕ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣ ಸುಬಂತಗಳೊಂದಿಗೆ ಜಾತಿವಾಚಕ ಸುಬಂತಗಳು ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ತತ್ಪುರುಷ ಸಂಜ್ಞಕವು ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

“प्रशंसावचनैश्च“ सूत्रार्थ-रूढी से प्रशंसावाचक समानाधिकरण सुबन्तों से जातिवाचक सुबन्त को समास होता है और वह तत्पुरुष संज्ञक होता है।


अव्ययीभाव है।


इस समास का सुप्सुपासमास यह नामान्तरण है।

ಈ ಸಮಾಸದ ಸುಪ್ ಸುಪಾ ಸಮಾಸ ಹೀಗೆ ನಾಮಾಂತರವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.


कुत्सित का अर्थ कुत्स्यमान है।

ಕುತ್ಸಿತಾನಿ ಇದರ ಅರ್ಥ ಕುತ್ಸ್ಯಮಾನ ಎಂದಾಗಿದೆ.


तेन विश्वदेवः इत्येवं रूपं भवति।

उससे विश्वदेवः यह रूप होता है।


अत एव सत्त्वगुणस्य अविशुद्धता भवति।

ಆದ್ದರಿಂದ ಸತ್ವಗುಣದ ಅವಿಶುದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ.


ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಲೇಖಕನಿಂದ ಇಷ್ಟವಾದದ್ದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಓದುವವನು ಬೇರೆಯದನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

अन्यथा लेखकेन अभीष्टं त्यक्त्वा अन्यदेव गृह्णीयात् पाठकः।


तत्र उदाहरणरूपेण दविद्युत्या रुचा (ऋ. ९/६४-२८) इति मन्त्रो द्रष्टव्यः।

ಅಲ್ಲಿ ಉದಾಹರಣೆ ರೂಪದಿಂದ ದವಿದ್ಯುತ್ಯಾ ರುಚಾ (ಋ. ೯/೬೪-೨೮) ಈ ಮಂತ್ರವನ್ನು ನೋಡಬೇಕು.


सा कदाचित् स्मितवदना कुमारी इव दर्शकानां हृदयम् आकृष्टं करोति।

वह कभी स्मित मुख वाली कुमारी के समान दर्शकों के हदय को आकृष्ट करती है।


ಸತ್ರಯಾಗದ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಗವಾಮಯನ ಎಂಬ ಯಜ್ಞವಾಗಿದೆ.

सत्र याग की प्रकृति गवामयन नामक यज्ञ है।


ऋग्वेदस्य दशममण्डलान्तर्गतं हिरण्यगर्भसूक्तं तेषु प्रामुख्यं भजते।

ಋಗ್ವೇದದ ಹತ್ತನೇ ಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ಸೂಕ್ತವು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದೆ.


ಈ ಸಮಾಸದ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ - ಪೀತಾಂಬರ.

अस्य समासस्य पीताम्बरः इत्यादिकम् उदाहरणम्।


इस प्रकार देवों का शरीर चैतन्य नही होता है तो आलाप, विवाह या प्रणय कथा की प्रासंगिकता कैसे हो सकती है ?

ಹೀಗೆ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಚೈತನ್ಯವು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಆಲಾಪ, ವಿವಾಹ, ಪ್ರಣಯಕಥಾ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ?


प्रत्यहं वारत्रयं सोमरसस्य निष्कासनं विहितं वर्तते, प्रातः मध्याह्णे सायं च।

ಪ್ರತಿದಿವವೂ ಮೂರು ಬಾರಿ ಸೋಮರಸದ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬೆಳಗ್ಗೆ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಮತ್ತು ಸಂಜೆ.


उस वज्र के द्वारा मेघ के भिन्न होने पर चलते हुए प्रस्रव युक्त जल समुद्र को अच्छी प्रकार से प्राप्त करता है।

ಆ ವಜ್ರದಿಂದ  ಮೇಘಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವುರಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಜಲವು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಒಳ್ಳೆ ರೀತಿಯಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.


ಅಲ್ಲಿ ರಜೋಗುಣದಿಂದ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣದಿಂದ ಯಾವಾಗ ಕೂಡಿರುತ್ತದೋ ಆಗ ಮನಸ್ಸು ಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

तत्र रजोगुणेन तमोगुणेन च सहितं यदा भवति मनः तदा अशुद्धं भवति।


सम्मुख करने अर्थ में प्रयुक्त निपात है।

ಸಮ್ಮುಖ ಮಾಡುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುವ ನಿಪಾತವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.


दु:ख का कारण अधर्म होता है।

दुःखस्य कारणम् अधर्मः।


"ಯಾವದವಧಾರಣೆ" ಈ ಸೂತ್ರದ ಯಾವಚ್ಛಲೋಕಮ್ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.

"यावदवधारणे" इति सूत्रस्य उदाहरणं अस्ति यावच्छलोकम् इति।


जन्मसमय में वह अपनी माता को मारकर उसकी भुजाओं के मूल से बाहर आना चाहता था।

ಜನ್ಮಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ತಾಯಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಅವಳ ಭುಜಗಳ ಮೂಲದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಬರಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದನು.


अयं च ब्राह्मणभागः अपि वेदः एव।

और यह ब्राह्मणभाग भी वेद ही है।


ನ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಾಯಾಂ ಸ್ವರಿತಸ್ಯ ತು ಉದಾತ್ತಃ ಎಂದು ಸೂತ್ರದ ಪದವಿಭಾಗ.

“न सुब्रह्मण्यायां स्वरितस्य तु उदात्तः ये सूत्र में आये पदच्छेद है।


ಆದರೆ ಈ ರೀತಿಯಾದ ಅನುಭವವು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.

लेकिन इस प्रकार का अनुभव संसार मे नहीं है।


क्या कारण है जिसके द्वारा जन्तु जन्ममृत्युरूपी संसार का अतिक्रमण करता है।

किंलक्षणः जन्तुः जन्ममृत्युरूपसंसारम् अतिक्रमति।


अस्य रथस्य स्थूणा कीलकादयः हिरण्येन निर्मितम्।

इस रथ के खम्भे किल आदि भी सोने के ही निर्मित है।


ವೇದದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮಂತ್ರವು ಯಾವುದಾದರೊಂದು ದೇವತೆಯನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗುವುದು.

वेदस्य प्रत्येकं मन्त्रः कमपि देवम् उद्दिश्य एव प्रयुक्तः।


ಇಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ - ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗು ಜಾತಿಗುಣಕ್ರಿಯಾವಾಚಕ ಶಬ್ದಗಳ ಸಮಭಿವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಜಾತಿವಾಚಕಗಳೇ ವಿಶೇಷ್ಯ , ಇನ್ನೊಂದು ವಿಶೇಷಣವು ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಎಂದು ಆಗುತ್ತದೆ.

यहाँ समाधान है-जब तक जातिगुणक्रियावाची शब्दों के समभिव्यवहार में जातिवाचक ही विशेष्य है, अन्यपद विशेषण स्वभाव से।


ನಿಶ್ಚಿತ ರೂಪದಿಂದ ಯಾವ ವೈದ್ಯನು ರೋಗವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾನೆಯೋ , ಔಷಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಔಷಧಿಯ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ತಿಳಿದಿರುತ್ತಾನೆ.

निश्चित रूप से जो वैद्य रोग जानता है और औषधि जानता है और औषधि का प्रयोग भी जानता है।


वैवस्वत-यम-दिव-भूमि-समुद्रादीनां पार्श्वगतानां जनानां मनसां परिवर्त्तनाय प्रार्थनाऽस्ति- 'यत् ते यमं वैवस्वतं मनो जगाम दूरकम्।

ವೈವಸ್ವತ-ಯಮ-ದಿವ-ಭೂಮಿ-ಸಮುದ್ರ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಜನರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪರಿವರ್ತಿಸಲು ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿದೆ.- "ಯತ್ ಮೇ ಯಮಂ ವೈವಸ್ವತಂ ಮನೋ ಜಗಾಮ ದೂರಕಮ್"


“द्विगुरेकवचनम् ( 2.4.1 ) सूत्रार्थ-द्विगु अर्थ समाहार एकवत् होता है।

द्विगुरेकवचनम् ॥ (२.४.१) सूत्रार्थः - दिग्वर्थः समाहारः एकवद् भवति ।


व्याख्या - दाक्षायणयज्ञ में `यद् बंहिष्ठम्' इति नवमी द्विताया अमावस्या में मैत्रावरुण की हवि के द्वारा अर्चना की जाती है।

ವಿವರಣೆ - ದಾಕ್ಷಾಯಣಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ 'ಯದ್ ಬಂಹಿಷ್ಠಂ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ನವಮೀ, ದ್ವಿತೀಯಾ, ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದು ಮೈತ್ರಾವರುಣರನ್ನು ಹವಿಸ್ಸಿನಿಂದ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.


೧೨. "ತೃತೀಯಾ ತತ್ಕೃತಾರ್ಥೇನ ಗುಣವಚನೇನ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದ ವಿಗ್ರಹದ ಜೊತೆಗೆ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿ.

12. “तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन'' सूत्र का विग्रह सहित एक उदाहरण दीजिये।


ऋग्वेद के हिरण्यगर्भ सूक्त का देवता हिरण्यगर्भ प्रजापति स्वयं है।

ಋಗ್ವೇದದ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಸೂಕ್ತದ ದೇವನು ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ಪ್ರಜಾಪತಿ ತಾನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.


वेद ही यज्ञ अर्थ को बताते है .......इत्यादि।

ವೇದವೇ ಯಜ್ಞದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ...ಇತ್ಯಾದಿ.


ವ್ಯಾಕರಣದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.

व्याकरणदृष्ट्या अपि भाषायां पार्थक्यं परिलक्ष्यते।


ಅಥರ್ವ ವೇದದ ಪರಿಶಿಷ್ಟದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಬರೆದಿದೆ - ಯಾವ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ರಾಜನ ಜನಪದದಲ್ಲಿ ಅಥರ್ವವೇದವನ್ನು ತಿಳಿದವನು ಇರುತ್ತಾನೆಯೋ ಆ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಉಪದ್ರವಾದಿಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಆ ರಾಷ್ಟ್ರವು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

अथर्ववेदस्य परिशिष्टे लिखितम् अस्ति- यस्य राज्ञः जनपदे अथर्ववेदस्य ज्ञाता निवसति तस्य राष्ट्र उपद्रवादिकं न तिष्ठति अपि च तद्राष्टं शीघ्रमेव वृद्धिम् अभिगच्छति इति।


कृणोमि - कृ-धातु से लट् उत्तमपुरुष एकवचन में करोमि इसका यह वैदिक रूप है।

कृणोमि- कृ-धातोः लटि उत्तमपुरुषैकवचने करोमि इत्यस्य वैदिकं रूपमिदम्।


सुबामन्त्रिते पराङ्गवत्स्वरे इस सूत्र से सुप पद की अनुवर्ती होती है।

ಸುಬಾಮಂತ್ರಿತ ಪರಾಂಗವತ್ಸ್ವರೆ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಈ ಸುಪ್ ಪದದ ಅನುವರ್ತಿಯು ಆಗುತ್ತದೆ.


೬. ವಸ್ತು ಮತ್ತು ಅವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಆರೋಪವು ಅಧ್ಯಾರೋಪವು.

6 वस्तु में अवस्तु का आरोप ही अध्यारोप होता है।


ಮೂರ್ಧಾ ಸುತೇಜಾ, ಚಕ್ಷುರ್ವಿಶ್ವರೂಪಃ, ಪ್ರಾಣಃ ಪೃಥಗ್ವರ್ತ್ಮಾತ್ಮಾ, ಸಂದೇಹೋ ಬಹುಲೋ, ವಸ್ತಿರೇವರಯಿಃ, ಪೃಥಿವ್ಯೇವ ಪಾದೌ, ಮುಖಮ್ ಆಹವನೀಯಾಗ್ನಿಃ ಇವು ವೈಶ್ವಾನರನ ಏಳು ಅಂಗಗಳು.

मूर्धा सुतेजा, चक्षुर्विश्वरूपः, प्राणः पृथग्वर्त्मात्मा, सन्देहो बहुलो, वस्तिरेवरयिः, पृथिव्येव पादौ, मुखम् आहवनीयाग्निः इत्येवं भवन्ति वैश्वानरस्य सप्ताङ्गानि।


सूत्रव्याख्या - इदं संज्ञासूत्रम्।

सूत्र व्याख्या-यह संज्ञा सूत्र है।


कुछ मुख्य आख्यानों के उदाहरण दीजिए।

कानिचन मुख्यानि आख्यानानि उदाहरत।


महाभाष्ये (४/१/८६), शाबरभाष्ये (१/१/३०) अस्य मौदमुनेः उल्लखः प्राप्यते।

ಮಹಾಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ (೪/೧/೮೬), ಶಾಬರಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ (೧/೧/೩೦) ಈ ಮೌದಮುನಿಯ ಉಲ್ಲೇಖವು ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.


सुप् इत्यस्य तदन्तविधौ सुबन्तमिति भवति।

ಸುಪ್ ಇದರ ತದಂತ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಸುಬಂತಮ್ ಆಗುತ್ತದೆ.


प्रारम्भ में देवीसूक्त का वर्णन है।

प्रारम्भे देवीसूक्तमस्ति।


ಮೂರು ಗುಣಗಳಿವೆ.

गुण तीन प्रकार के होते है।


शिवः कल्याणकारी धर्मविषयः सङ्कल्पो यस्य तत् तादृशं भवति।

शिव कल्याणकारी धर्म विषय सङ्कल्प जिस प्रकार का है उस प्रकार का वह मेरा मन हो।


प्राणः अपानः व्यानः उदानः समानश्च।

ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ವ್ಯಾನ, ಉದಾನ ಮತ್ತು ಸಮಾನ


नाभ्याः प्रजापतेनभिः अन्तरिक्षमासीत्।

प्रजापति के नाभि में अन्तरिक्ष था।


ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಶ್ವದ ನಿಯಂತ್ರಕ, ಜ್ಞಾನಿ ಮತ್ತು ಸರ್ವಶಕ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

समस्त जगत का नियन्ता, सर्वज्ञ, और सर्वशक्तिमान् है।


इस प्रकार से भाष्य की भी इसमें सम्मति है क्रियाणां यज्ञादीनाम् इह जन्मनि जन्मान्तरे वा अनुष्ठितानाम् उपात्तदुरितक्षयहेतुत्वेन सत्त्वशुद्धिकारणानां तत्कारणत्वेन च ज्ञानोत्पत्तिद्वारेण ज्ञाननिष्ठाहेतूनाम् (गीता.भा.3.4) ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात् पापस्य कर्मणः।

तथाहि भाष्यसम्मतिः- क्रियाणां यज्ञादीनाम् इह जन्मनि जन्मान्तरे वा अनुष्ठितानाम् उपात्तदुरितक्षयहेतुत्वेन सत्त्वशुद्धिकारणानां तत्कारणत्वेन च ज्ञानोत्पत्तिद्वारेण ज्ञाननिष्ठाहेतूनाम् (गीता.भा.३.४) ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात् पापस्य कर्मणः।


द्यूत क्रीडा का कठिन दुष्परिणाम उसी प्रकार दिखाई देते हैं, जब पराजित की पत्नी को कोई भी आलिङ्गन करता है।

द्यूतक्रीडायाः कठिनः दुष्परिणामः तदैव दृश्यते यदा पराजितस्य पत्नीं कश्चिद् अपरः आलिङ्गति ।


यह संशयाविरोधि निश्चयात्मक ज्ञान क्या होता है तो कहते हैं कि यदि निश्चय हो जाए तो संशय का निवारण हो जाता है।

किमिदं संशयाविरोधिनिश्चयात्मकं ज्ञानम् यदि निश्चयः स्यात् संशयो निवर्तते।


ಆದ್ದರಿಂದ ಶಸ್ತ್ರೀಶ್ಯಾಮಾ ಇಲ್ಲಿ ಶಸ್ತ್ರೀ ಎಂಬುದು ಅಂತೋದಾತ್ತವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

अतः प्रकृत सूत्र से शस्त्रीश्यामा यहाँ पर शस्त्री यह अन्तोदात्त ही रहता है।


विष्णुपुराण का स्पष्ट कथन है कि - “पुरोहित के शान्तिक और पौष्टिक आदि कर्म इस अथर्ववेद से ही जाने जाते है।

विष्णुपुराणस्य स्पष्टकथनम् अस्ति यत्- "पौरहित्य, शान्तिक. पौष्टिकादिकर्म इति अथर्ववेदाद् एव ज्ञायते" इति।


हेयोपादेय रहित क्या होता है?

हेयोपादेयरहितं किम् ?


ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಔದುಂಬರ ಮರದ ದೇವತೆಯು ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಆಯಿತು.

इस प्रकार से औदुम्बर वृक्ष का देवता प्रजापति हुए।


कृषिकार्य में गाय जैसे पालतु पशु रहते है।

कृषिकार्ये गौः तथा पालितपशुः तिष्ठति ।


उदाहरण- आहो उताहो वा भुङ्क्ते ये इस सूत्र का एक उदाहरण है।

उदाहरणम्- आहो उताहो वा भुङ्क्ते इति सूत्रस्य अस्य एकमुदाहरणम्।


ಮನಸ್ಸು ಶುದ್ಧವಾದರೆ ತದನಂತರ ಮನಸ್ಸಿನ ವಿಕ್ಷೋಪನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.

चित् शुद्ध हो जाने पर उसके बाद चित्त के विक्षेप के नाश के लिए उपासना करनी चाहिए।


अतः अक्षशौण्डः इत्यत्र अक्षशब्दः अन्तोदात्तः एव तिष्ठति।

अतः अक्षशौण्ड यहाँ पर अक्ष शब्द अन्तोदात्त ही रहता है।


यथा स्वप्नकाले मनःकल्पितानि सुखदुःखाभयादिहेतूनि वस्तूनि सत्यवद्भान्ति प्रबोधे चासन्ति भवेयुः।

ಸ್ವಪ್ನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮನಸಿನಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿತವಾದ ಸುಖ ದುಃಖ ಭಯಾದಿಗಳು ವಿಷಯಗಳು ಸತ್ಯವೆಂದು ಕಂಡರೂ ಅಸತ್ಯವಾಗಿ ಇರುವವು.


40. संख्यापूर्व तत्पुरुष समासको द्विगु सज्ञा प्राप्त होती है।

४०. संख्यापूर्वः तत्पुरुषसमासो द्विगुसंज्ञां लभते।


लसार्वधातुकम् इत्यत्र सप्तमीनिर्देशात् तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य इत्यनेन तस्मिन् परे सति पूर्वस्य कार्यम् इति ज्ञायते।

लसार्वधातुकम् यहाँ पर सप्तमी निर्देश होने से तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य इससे उसके परे होने पर पूर्व का कार्य भी जाना जाता है।


विद्युतः विशेष रूप से प्रकाशित होता है उससे।

विद्युतः विशेषेण द्योतते विद्युत् तस्मात्।


अस्यां शिक्षायां वैदिकस्वराणाम् उदाहरणेन सह विशिष्टं विस्तृतं च वर्णनं वर्तते।

इस शिक्षा में वैदिक स्वरों का उदाहरण के साथ विशिष्ट और विस्तृत वर्णन प्राप्त होता है।


नित्यकर्मणा अनुष्ठीयमानेन अन्यस्य कर्मणः फलं भुज्यते इति अभ्युपगम्यमाने स एव उपभोगः नित्यस्य कर्मणः फलम् इति, नित्यस्य कर्मणः फलाभाव इति च विरुद्धम् उच्यते।

नित्यकर्म के द्वारा अनुष्ठीयमान से अन्य कर्म का फल भोगा जाता है, इस प्रकार से मानने पर ही वह उपभोग नित्यकर्म का फल होता है तथा नित्यकर्म का फलाभाव इसके विरुद्ध कहा जाता है।


ವ್ಯಾಘ್ರಾದಿಭಿಃ ಎಂಬುದು ತೃತೀಯಾ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ.

व्याघ्रादिभिः इति तृतीयाबहुवचनान्तं


ವರ್ತಮಾನ ಯುಗದಂತೆಯೇ ಆ ಯುಗದಲ್ಲಿಯೂ ಮನುಷ್ಯರು ಕೆಟ್ಟ ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆ ಇಟ್ಟಿದ್ದರು.

वर्तमानयुगे इव तस्मिन्नपि युगे अशुभस्वप्ने मानवानां विश्वासः आसीत्।


नित्यसमासस्य लौकिकः अस्वपदविग्रहः भवति।

ನಿತ್ಯ ಸಮಾಸದ ಲೌಕಿಕದಲ್ಲಿ ಅಸ್ವಪದ ವಿಗ್ರಹವೂ ಆಗುತ್ತದೆ.


सभी प्राणियों के उदरमध्य में अन्तर्यामिरूप से ये विचरण करता है और वो स्वरूप से अजायमान अर्थात् देहादि से जन्म शून्य होते हुए भी उपाधिवश बहुत प्रकार से उत्पन्न होता है।

ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉದರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಯಾಮಿರೂಪದಿಂದ ವಿಚರಣವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಆ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಅಜಾಯಮಾನ ಅಂದರೆ ದೇಹಾದಿಗಳಿಂದ ಜನ್ಮ ಶೂನ್ಯವಾಗಿದ್ದರು ಉಪಾಧಿವಶದಿಂದ ಬಹಳ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.


೭. ಈಷ್ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಟ್ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದ ರೂಪವಾಗಿದೆ.

७. ईष्धातोः लटि प्रथमपुरुषैकवचने रूपमिदम्।


९. तदेवाग्निस्तदादित्य ... इति मन्त्रं व्याख्यात।

೯. ಸರ್ವೇ ನಿಮೇಷಾ.... ಈ ಮಂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡಿ.


ಈ ಮಂತ್ರದ ಅರ್ಥವೇನೆಂದರೆ - ಒಂದು ದಿನ ಉಷಾ ತನಗೆ ಸಹೋದರ ಇಲ್ಲದೇ ಇರುವ ತರ ತನ್ನ ಭೂಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸೂರ್ಯನ ಹತ್ತಿರ ಬರುತ್ತಾಳೆ.

इस मन्त्र का यह अर्थ है - कभी उषा भाई रहित बहिन के समान अपने दायभाग को प्राप्त करने के लिए पितृ स्थानीय सूर्य के समीप आती है।


वेदान्तशास्त्रे पुरुषः परतमत्वेन मोक्षं कामयते।

वेदान्त शास्त्र में तो पुरुषपरमत्व के द्वारा मोक्ष की कामना को बताया गया है।


अस्मिन् गणे अष्टौ गणसूत्राण्यपि सन्ति।

ಈ ಗಣದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಗಣಸೂತ್ರಗಳೂ ಇವೆ.


और कहते है अरण्य में अध्ययन के कारण ही इनको आरण्यक कहते है।

उच्यते च अरण्याध्ययनादेतद् आरण्यकमितीर्यते इति।


अत्र गङ्गा-यमुनयोः मध्यदेशः पवित्रः, तथा मुनीनां निवासाय उत्कृष्टभूमिः वर्णिता अस्ति।

ಇಲ್ಲಿ ಗಂಗಾ-ಯಮುನಾದ ಮಧ್ಯೆ ಇರುವ ಸ್ಥಾನವು ಪವಿತ್ರವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಮುನಿಗಳ ನಿವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಭೂಮಿಯ ವರ್ಣನೆಯು ಇದೆ.


यहाँ “स्त्रिया: पुंवद्भाषितपुंस्कादनूङ्समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियादिषु”' इस सूत्र से स्त्रियाः और भाषितपुंस्कादनूङ् दो पदों की अनुवृत्ति होती है।

ಇಲ್ಲಿ "ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ ಪುಂವದ್ಭಾಷಿತಪುಂಸ್ಕಾದನೂಙ್ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೆ ಸ್ತ್ರಿಯಾಮಪೂರಣೀಪ್ರಿಯಾದಿಷು" ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ ಭಾಷಿತಪುಂಸ್ಕಾದನೂಙ್ ಇವೆರಡು ಪದಗಳ ಅನುವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.


ततश्च प्रकृतसूत्रेण अत्रापि कनिष्ठशब्दस्य अन्त्यः स्वरः अकारः उदात्तो भवति।

ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪ್ರಕೃತ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಕನಿಷ್ಠ ಶಬ್ದದ ಅಂತ್ಯ ಸ್ವರ ಉದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ .


न तन्तुओं के संयोगों का समानजातीयत्व होता है, तन्तु के द्रव्यत्व से, संयोग के गुणत्व से तथा निमित्तकारणों का भी और तुरी वेमादी का भी समानजातीयत्व नियम नहीं होता है।

न हि तन्तूनां तत्संयोगानां च समानजातीयत्वमस्ति, तन्तोः द्रव्यत्वात्, संयोगस्य च गुणत्वात्; न च निमित्तकारणानामपि तुरीवेमादीनां समानजातीयत्वनियमोऽस्ति।


प्रकाणन्तर से लक्षणा के तीन भाग किये गये हैं।

प्रकारान्तरेण लक्षणायाः भागत्रयं विद्यते।


एवं यः अग्निः स देवताभिः सह यज्ञम् आगच्छतु।

इस प्रकार का जो यह अग्नि है वह देवता के साथ यज्ञ में आये।


धर्म, अर्थ, काम तथा मोक्ष ये चार पुरुषार्थ होते है।

धर्मः अर्थः कामः मोक्षः च इति चत्वारः पुरुषार्थाः सन्ति।


ತ್ರಿಕಾಲ ಸಂಬಂಧಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರವೃತ್ತ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

त्रिकालसम्बन्धी वस्तुओं में मन प्रवृत्त करता है।


शौर्यस्य वीर्यस्य च प्रतीकः कः अस्ति?

शौर्य के और शक्ति के प्रतीक कौन हैं?


२०. प्राणमयकोशः कः ?

೨೦. ಪ್ರಾಣಮಯಕೋಶವೆಂದರೆ ಏನು?


ವ್ಯಕಲ್ಪಯನ್ - ವಿ ಪೂರ್ವಕ ಕುಪ್ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಣಿಚ್ ಲಂಗ್ ಲಕಾರ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

व्यकल्पयन्- विपूर्वकात् कुप्-धातोः णिचि लङि प्रथमपुरुषबहुवचने।


तथैव सुषुप्त्यवस्थायां सुप्तस्य निकटम् आगच्छति।

वैसे ही सुषुप्ति अवस्था में पुरुष के निकट आता है।


अत: सूत्र का अर्थ होता है - गुण को कहने वाले शब्दों के उत्तरपद रहते विस्पष्टादि पूर्वपदों को प्रकृतिस्वर होता है।

अतः सूत्रार्थः भवति- गुणवचनेषु उत्तरपदेषु विस्पष्टादीनां पूर्वपदानां प्रकृतिस्वरः भवति इति।


दो सुबन्तों का समास होता है।

द्वयोः सुबन्तयोः समासः भवति।


तथा वारिवर्षणं कुरु ।

ಅಂದರೆ ನೀರಿನ ಧಾರೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಸು.


तदपि सरलीकृत्य दीयते।

उसको और भी सरल करके प्रस्तुत किया गया है।


" प्राक्कडारात्समासः " , " सह सुपा " , " तत्पुरुषः " इत्येतानि अत्र अधिकृतानि ।

"ಪ್ರಾಕ್ಕಡಾರಾತ್ಸಮಾಸಃ","ಸಹ ಸುಪಾ","ತತ್ಪುರುಷಃ" ಈ ಮೂರು ಸೂತ್ರಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿದೆ.


तं विहाय कं हविषा पूजयेम अथवा प्रजापतिं हविषा पूजयेम।

ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಾವು ಯಾರ ಹವಿಸ್ಸಿನಿಂದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇವೆ ಅಥವಾ ಪ್ರಜಾಪತಿಗೆ ಹವಿಸ್ಸಿನಿಂದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇವೆ.


1. अभ्यैक्षेताम् रूप कैसे सिद्ध हुआ?

1. अभ्यैक्षताम् इति रूपं कथं सिद्ध्येत्।


" दिक्संख्ये संज्ञायाम् " इति सूत्रं व्याख्यात ।

“ दिक्संख्येसज्ञायाम् “ सूत्र की व्याख्या की गई है ?


9.संन्यास के भेद को लिखिए।

9. ಸಂನ್ಯಾಸಭೇದವು ಬರೆಯಿರಿ.


परोक्षकृताः प्रत्यक्षकृताश्च मन्त्रा भूयिष्ठाः, अल्पश आध्यात्मिकाः इति।

ಪರೋಕ್ಷಕೃತ ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಕೃತ ಮಂತ್ರಗಳು ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮಂತ್ರವು ಕಡಿಮೆ ಇದೆ.


ಅವನು ಈ ದೇವದತ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಇಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ತತ್ಕಾಲ ವಿಶಿಷ್ಟದ ಮತ್ತು ಏತತ್ ಕಾಲವಿಶಿಷ್ಟದ ಮತ್ತು ವಿರುದ್ಧ ಅಂಶದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡಿ ಲಕ್ಷಣದ ಅವಿರುದ್ಧ ದೇವದತ್ತ ರೂಪ ಪಿಂಡದ ಅವಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆ.

सोऽयं देवदत्तः इत्यत्र यथा तत्कालतद्देशविशिष्टस्य एतत्कालैतद्वेशविशिष्टस्य च विरुद्धांशस्य परित्यागं कृत्वा लक्षणया अविरुद्धदेवदत्तरूपपिण्डः अवबुध्यते।


ಕೇವಲ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಇರುವ ಸನಾತನ ಜನರು ಆ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿ ತತ್ವಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ.

केवल सन्यासी ही नहीं, अपितु संसार में स्थित सनातन लोग उस उपनिषदों का श्रद्धा से अध्ययन करके तत्त्वज्ञान को प्राप्त करना चाहते है।


अतिरोहति-अतिपूर्वकात् रुह्-धातोः लटि प्रथमपुरुषैकवचने।

ಅತಿರೋಹತಿ - ಅತಿಪೂರ್ವಕ ರೂಹ್ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಟ್ ಲಕಾರ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.


ಈ ಸೂತ್ರಕ್ಕೆ "ಕರ್ಷಾತ್ವತೋ ಘಞೋऽoತ ಉದಾತ್ತಃ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ 'ಉದಾತ್ತಃ'  ಎಂಬ ಪ್ರಥಮಾಂತ ಪದದ ಅನುವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

इस सूत्र में “कर्षात्वतो घञोऽन्त उदात्तः' इस सूत्र से उदात्तः इस प्रथमान्त पद की अनुवृति आती है।


ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಏನೇನು ನೋಡಿದೆವೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಬೋಧವಾದಾಗ ಎಲ್ಲ ಮೂಲಗಳ ಸಹಿತವಾಗಿ ನಶಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

स्वप्ने यद्यत् दृष्टं तत्सर्वमपि प्रबोधे समूलं नश्यति।


और रात में भी वह जुआरी बेचारा दूसरे के घर में रात काटा करता है।

ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯು ಕೂಡ ಆ ಜೂಜುಗಾರನು ಇನ್ನೊಬರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತಾನೆ.


सूत्रस्यास्यार्थो भवति - "षष्ठ्यन्तं सुबन्तं पूरणाद्यर्थः सदादिभिश्च न समस्यते" इति।

ಈ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವಾಗಿರುತ್ತದೆ - ಷಷ್ಠ್ಯಂತವಿರುವ ಸುಬಂತಗಳಿಗೆ ಪೂರಣಾದಿ ಅರ್ಥಗಳಿಂದ ಸದಾದಿಗಳಿಂದ ಸಮಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.


अन्तिमारण्यके कस्य वर्णनम् अस्ति?

ಅಂತಿಮ ಆರಣ್ಯಕದಲ್ಲಿ ಯಾರ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ?


दूसरे दिन प्रातः प्रायणीय-इष्टी का अनुष्ठान विहित है।

ದ್ವಿತೀಯ ದಿನದ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯಣೀಯ-ಇಷ್ಟಿಯ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ವಿಧಾನ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.


संबभूव- सम्पूर्वकात् भू-धातोः लिटि उत्तमपुरुषैकवचने संबभूव इति रूपम्।

संबभूव - सम्पूर्वक भू-धातु से लिट उत्तमपुरुष एकवचन में संबभूव यह रूप बना।


वैदिक अलङऱकारों में जो सुन्दरता, जो कुशलता और जो रचना दिखाई देती है, वह अन्यत्र नहीं प्राप्त होती है।

वैदिकेषु अलङ्कारेषु यत्सौष्ठवं यत्पाटवं यत् च आर्जवं दृश्यते तद् अन्यत्र न प्राप्यते।


ಆದರೆ, ಅಕ್ಷಕ್ರೀಡೆಯ ನಂತರ ಅವಳು ತೊರೆದವಳೇ ಆಗಿರುತ್ತಾಳೆ.

परन्तु, अक्षक्रीडा के बाद वह परित्यक्ता होती है।


೭. ಚಿತ್ತವಿಕ್ಷೇಪಹೇತುವು ಯಾರು ?

7 कः चित्तविक्षेपहेतुः।


ಪ್ರಾಯಶವಾಗಿ ಈ ಋಷಿಗಳಿಂದ ನೋಡಿದ ಮಂತ್ರಗಳ ಸಮೂಹವೇ ಬೇರೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ.

सम्भवतः आभ्याम् ऋषिभ्यां दृष्टानां मन्त्रानां समूहः पृथक् सत्ताम् अपि धत्ते।


ब्राह्मण ग्रन्थों में यज्ञीय विधि, विधान निमित्त का उचित कारण का भी निर्देश विस्तार से प्राप्त होता है।

ब्राह्मणग्रन्थेषु यज्ञीयविधि-विधाननिमित्तकस्य समुचितकारणस्य अपि निर्देशः विस्तारेण प्राप्यते।


शास्त्राध्ययन में अनुबन्धत्व के द्वारा कौन सा विषय कहा गया है इस प्रकार का स्पष्ट ज्ञान आवश्यक होता है।

ಶಾಸ್ತ್ರಾಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಅನುಬಂಧತ್ವದಿಂದ ಯಾವ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಿದೆ ಎಂಬ ಸ್ಪಷ್ಟ ಜ್ಞಾನವು ಇರಬೇಕು.


तदेवात्र उपन्यस्यते।

ಅದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತಿಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.


ದೇವ ಮತ್ತು ದೇವತಾ ಶಬ್ದಗಳು ಪರ್ಯಾಯವಾಚಿ.

देवशब्दः देवताशब्दश्च उभौ पर्यायौ।


ಸ್ವರಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ನಾವು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಈ ಸಾಧಾರಣವಾದ ಸ್ವರ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಓದಬೇಕು.

स्वरविषयकं सम्यक् ज्ञानं प्राप्तुम् अस्माभिः अवश्यम् एव इदं साधारणस्वरप्रकरणं पठनीयम्।


तेन "ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य" इत्यनेन सूत्रेण नपुंसकस्य ह्रस्वो भवति।

ಅದರಿಂದ "ಹ್ರಸ್ವೋ ನಪುಂಸಕೆ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಸ್ಯ" ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ನಪುಂಸಕದ ಹ್ರಸ್ವವಾಗುತ್ತದೆ.


इस सूत्र से समासान्त निषेध होता है।

ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಸಮಾಸಾಂತ ನಿಷೇಧವಾಗುತ್ತದೆ.


4.  शोभना मेधा यस्य तम् इति बहुव्रीहिः।

4. शोभना मेधा यस्य तम् यहाँ बहुव्रीहि समास है।


ನಿರುಕ್ತದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ 'ನಿಘಂಟುಮ್' 'ಸಮಾಮ್ನಾಯ' ಈ ಪದಗಳಿಂದ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.

निरुक्त के आरम्भ में 'निघण्टुम्' *समाम्नाय' इस पद से ज्ञात होता है।


अत एव श्रुतिस्मृत्योः विरोधे सति श्रुतिरेव गरीयसी।

ಆದ್ದರಿಂದ ಶೃತಿ  ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿರೋಧವಿದ್ದರೂ ಶೃತಿಯನ್ನು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕು.


"ಸರ್ವ ಖಲ್ವಿದಂ ಬ್ರಹ್ಮ" (ಛಾಂದೋಗ್ಯೋಪನಿಶದ್ ೩.೧೪.೧), "ಅತ್ಮೈವೇದಂ ಸರ್ವ" (ಛಾಂದೋಗ್ಯೋಪನಿಷದ್ ೭.೨೫.೨), "ಬ್ರಹ್ಮೈವೆದಮಮೃತಮ್" (ಮುಂಡಕೋಪನಿಷದ್ ೨.೨.೧೧), "ಸದೇವ ಸೋಮ್ಯ ಇದಮಗ್ರ ಅಸೀತ್" (ಛಾಂದೋಗ್ಯೋಪನಿಷದ್ ೩.೨.೧), "ತತ್ವಮಸಿ" (ಛಾಂದೋಗ್ಯೋಪನಿಷದ್ ೬.೮.೭), "ಅಯಮಾತ್ಮಾ ಬ್ರಹ್ಮಾ" (ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕೋಪನಿಷದ್ ೨.೫.೧೯) ಇತ್ಯಾದಿ ಶೃತಿಗಳು ವೇದಾಂತಗಳ ಪ್ರತ್ಯಗಭಿನ್ನದಲ್ಲಿ ಒಂದರಲ್ಲೇ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿಯೇ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಿದೆ.

“सर्व खल्विदं ब्रह्म" (छान्दोग्योपनिषद् ३.१४.१), “आत्मैवेदं सर्व” (छान्दोग्योपनिषद् ७.२५.२), “ब्रह्मैवेदममृतं” (मुण्डकोपनिषद् २.२.११), “सदेव सोम्य इदमग्र आसीत्”(छान्दोग्योपनिषद् ३.२.१), “तत्त्वमसि” (छान्दोग्योपनिषद् ६.८.७), “अयमात्मा ब्रह्म” ( बृहदारण्यकोपनिषद्२.५.१९) चेत्यादिसहस्रश्रुतयः वेदान्तानां प्रत्यगभिन्ने एकस्मिन् ब्रह्मण्येव तात्पर्यं दर्शयन्ति।


६. अपसः इत्यत्र इष्ठाभावेपि कथं विनः लुक्?

೬. ಅಪಸಃ ಇಲ್ಲಿ ಇಷ್ಠದ ಅಭಾವವಿದ್ದಾಗ ವಿನ ಇದರ ಲುಕ್ ಹೇಗಾಯಿತು ?


लेकिन उसका अनुमान किया जाता है।

किन्तु अनुमीयते।


೩೦. ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಏಕೆ ಕಲ್ಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ?

30. मन से कल्पित क्या होता है?


इसलिए मन्त्र यज्ञादि अनुष्ठान कारणभूद द्रव्य देवतादि के प्रकाशक है।

ಅದರಿಂದ ಮಂತ್ರ ಯಜ್ಞಾದಿಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನ ಕಾರಣಭೂತ ದ್ರವ್ಯ ದೇವತಾದಿಗಳ ಪ್ರಕಾಶಕವಾಗಿದೆ.


’ಇದಮ್’ ಎನ್ನುವಲ್ಲಿ ಪಾದದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಅನುದಾತ್ತಸ್ವರವು ಇದೆ.

ततः इदम् इत्यत्र पादादौ अनुदात्तस्वरः वर्तते।


तस्यैव मोक्षलाभाय सन्नद्धता अस्ति न वेति ज्ञानाय विषयः प्रस्तूयते।

ಅದರ ಮೋಕ್ಷಲಾಭಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧತೆ ಇದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬ ತಿಳಿವಳಿಕೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ.


11. चित्त का मल पाप होता है।

११. चित्तमलः पापम्।


एतत् हेतुत्रयं यस्य पुरुषस्य अस्ति ।

यह हेतु त्रय जिस पुरुष के होते हैं।


೭. ಸಿದ್ಧಾಂತದಲ್ಲಿ ವಸ್ತು ಯಾವುದು ?

७. सिद्धान्ते वस्तु किम् ?


द्वात्रिंशस्य अध्यायस्य प्रारम्भे एव हिरण्यगर्भस्य विचारः वर्तते।

बतीसवें अध्याय के प्रारम्भ में ही हिरण्यगर्भ का विचार है।


सूत्रार्थसमन्वयः- अभ्युद्धरति इत्यत्र हरति इति तिङन्तम् अभि इति गतिसंज्ञकम् उदिति अपि गतिसंज्ञकं पदम्।

सूत्र अर्थ का समन्वय- अभ्युद्धरति यहाँ पर हरति इस तिङन्त, अभि ये गतिसंज्ञक उद् यह भी गतिसंज्ञक पद है।


ಮಿತ್ರಂ ಕೃಣುಧ್ವಂ..... ಇತ್ಯಾದಿ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಬರೆಯಿರಿ.

मित्रं कृणुध्वं खलु ... इत्यादिमन्त्र को पूरा करके व्याख्या कीजिए।


नद्यजादी इति प्रथमाद्विवचनान्तं पदम्।

ನದ್ಯಜಾದಿ ಇದು ಪ್ರಥಮಾ ದ್ವಿವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ.


यज्ञ को आवश्यकता को अनुभव करके उदात्त द्रष्टा महामुनि व्यास ने अपने चार शिष्यो को वेद पढ़ाया।

यज्ञस्य आवश्यकताम् अनुभूय उदात्तदृष्ट्या महामुनिः व्यासः स्वस्य चतुरः शिष्यान् वेदम् अध्यापितवान्।


समासविधायकसूत्रार्थलेखनावसरे बहुत्र "समस्यते" इति पदस्य प्रयोगः अस्ति।

समास विधायक सूत्रार्थ लेखन अवसर पर बहुत "समस्यते'' इस पद का प्रयोग है।


ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಕಾರ್ಯವು.

यस्माच्चतुर्विधमेव हि सर्वं कर्म कार्यम् ।


ಯಮನು ಅವಳ ಪ್ರಲೋಭನೆಗೆ ಒಳಗಾಗಲಿಲ್ಲ.

यमः तु तस्याः प्रलोभनेन न आकृष्टः।


अब्राह्मणः- न ब्राह्मणः इति विग्रहे नञ्तत्पुरुषसमासे अब्राह्मणः इति रूपं भवति।

ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ - ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ ಎಂಬ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ನಜ್ಞತತ್ಪುರುಷಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಅಬ್ರಾಹ್ಮಣಃ ಈ  ರೂಪವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.


एवं सूत्रार्थः भवति - "द्विगुरपि तत्पुरुषसंज्ञः भवति" इति।

ಮತ್ತು ಸೂತ್ರಾರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ - "ದ್ವಿಗುರಪಿ ತತ್ಪುರುಷ ಸಂಜ್ಞಾ ಆಗಿರುತ್ತದೆ" ಎಂದು.


गोपथब्राह्मणस्य (३/२) कथनम् अस्ति यत् त्रिभिः वेदैः यज्ञस्यान्तरः पक्ष एव संस्क्रियते।

गोपथ ब्राह्मण का (३/२) कथन है की तीनों वेदों के द्वारा यज्ञ का अन्तर पक्ष को ही शुद्ध करते हैं।


वेदान्तसाधनों मे जो क्रम है उसी क्रम का अनुसरण यहाँ पर इन पाठों में किया गया है।

वेदान्तसाधने यः क्रमः अस्ति तमेव क्रमम् अनुसृत्य उपस्थाप्यन्ते पाठेषु एषु।


इसलिए विषं भुङ्क्ष्व यहाँ पर जहत् लक्षणा है।

अतः विषं भुङ्क्ष्व इत्यत्र जहल्लक्षणा।


ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಆರು ವಿಧವಾದ ಪಾಣಿನೀಯ ಸೂತ್ರಗಳಿಂದ ಇದನ್ನು ಆರಿಸಲಾಗಿದೆ.

सूत्र की व्याख्या- छः प्रकार के पाणिनीय सूत्रों में यह विधि सूत्र है।


यहां पर यह प्रमाण है कि जगत में कुछ विदुर धर्म व्याध आदि पुरुष उत्पन्न हुए है वे द्विजकुलो में उत्पन्न नहीं हुए अपितु अन्य कुलों में उत्पन्न हुए है।

अत्र प्रमाणं हि - जगति केचन विदुरधर्मव्याधादयः पुरुषाः समभूवन् ये द्विजकुलेषु न उत्पन्नाः अपि तु अन्यकुले उत्पन्नाः अस्ति।


वेदेषु प्रशंसनीयः अलङ्कार कः अस्ति?

ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ಲಾಘನೀಯ ಅಲಂಕಾರ ಯಾವುದು?


ಯಾವುದರ ಜ್ಞಾನ ಆಗುತ್ತದೋ ಅದು.

जिसको ज्ञान होता है।


ವಿವಿದಿಷಾಸಂನ್ಯಾಸವನ್ನು ಯಾರು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅವರು ವಿವಿದಿಷ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

विविदिषा संन्यास जो करता है वह विविदिषु कहलाता है।


यः अनात्मविद् तस्य कामः जायते।

यह काम आत्मज्ञान रहितों से उत्पन्न होता है।


इस विधान के कारण का निर्देश करते हुए ताण्ड्य ब्राह्मण का (६/४/१) यह कथन है की प्रजापति ने ऊर्जा का (बल का) विभाजन किया है।

अस्य विधानस्य कारणस्य निर्देशं कुर्वन् ताण्ड्यब्राह्मणस्य (६/४/१) कथनमिदम् अस्ति यत् प्रजापतिः ऊर्जस्य (बलस्य) विभाजनं कृतवान्।


इत्थम् विषयेषु कर्मसु अनुषङ्गहीनः, सर्वसंकल्पसंन्यासी, जितेन्द्रियः, जितात्मा, प्रशान्तः, समाहितः, शीतादिबाह्यद्वन्द्रेषु समः, मानापमानादि-मानसद्वन्द्वेषु समः, ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा, कूटस्थः, समलोष्टाश्मकाञ्चनः एव योगारूढः इति लक्ष्यते।

इस प्रकार से विषय कर्मों में अनुषङ्गहीन सर्वसंकल्पसन्यासी, जितेन्द्रिय, जितात्मा, प्रशान्त, समाहित, शीतोष्णादिबाह्य द्वन्दों में सम, मानोपमानादि मानस द्वद्वों में सम ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा, कूटस्थ, समलोष्टाश्माकाञ्चन ही योगरूढ़ कहलाता है।


तथा अविद्या परिणाम रूप वृत्ति आनन्दमय कोश कहलाती है।

ಅವಿದ್ಯಾ ಪರಿಣಾಮ ರೂಪದ ವೃತ್ತಿಯು ಆನಂದಮಯ.


सगुणोपसाना रूपी फल से सगुण ब्रह्म की उपासना से प्राप्त होता है।

सगुणोपासनफलं च एषां मन्दानां सगुणब्रह्मशीलनात् भवति।


ಅಥವಾ ವೃತ್ರೈಃ ತರತಿ ಇದರಿಂದ ವೃತ್ರತರಮ್ ಆಗುತ್ತದೆ.

अथवा वृत्रैः तरति इससे वृत्रतरम् बनता है।


एवं सूत्रार्थः भवति - " नञ् सुबन्तेन सह समस्यते , स च तत्पुरुषसंज्ञको भवति " इति ।

ಮತ್ತು ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವು ಹೀಗಾಗುತ್ತದೆ - ನಞ್ ಸುಬಂತದ ಜೊತೆಗೆ ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅದು ತತ್ಪುರುಷ ಸಂಜ್ಞಕವು ಆಗಿರುತ್ತದೆ.


ಈ ಗ್ರಂಥ ಪೂರ್ಣವಾಗಿಲ್ಲ.

ग्रन्थोऽयम् अपूर्णः एवास्ति।


16. “कर्तृकरणे कृता बहुलम्'' इस सूत्र का विग्रह सहित एक उदाहरण दीजिये?

೧೬. "ಕರ್ತೃಕರಣೆ ಕೃತಾ ಬಹುಲಮ್" ಈ ಸೂತ್ರದ ವಿಗ್ರಹ ಸಹಿತ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಕೊಡಿ?


ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ಸ್ಥಾನವು ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ.

ऋग्वेद में तीन प्रमुख देवों में अग्नि का दूसरा स्थान है।


ಐದು ವಾಯುಗಳು ಯಾವುವು ?

पञ्च वायवः के?


अतः प्रकृतसूत्रेण अत्र पूर्वपदस्य बहुशब्दस्य विकल्पेन प्रकृतिस्वरः भवति।

अतः प्रकृत सूत्र से यहाँ पूर्वपद बहु शब्द को विकल्प से प्रकृति स्वर होता है।


तन्मयता औरअनन्यता के उत्कृष्ट वैशिष्ट्य वेदों में प्राप्त है।

ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ಮಯತೆ ಮತ್ತು ಅನನ್ಯತೆಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.


೧೦. ಭಾಗತ್ಯಾಗಲಕ್ಷಣಾ ಎಂದರೇನು ?

10. भागत्याग लक्षणा किस प्रकार की होती हे?


समष्टिसूक्षशरीराज्ञानोपहितं चैतन्यं हिरण्यगर्भः।

समष्टिसूक्ष्मशरीराज्ञानोपहित चैतन्य हिरण्यगर्भ होता है।


तथा तन्यतुः गर्जनं यां मिहं यां वृष्टिम् अकिरत् वृत्रो विक्षिप्तवान् सापि वृष्टिः न सिषेध।

तथा भंयकर गर्जना करने वाले मेघ को वृत्र ने इन्द्र पर छोड़ दिया वह भी इन्द्र को नहीं रोक सका।


निरुक्तं वेदानां षडङ्गेषु अन्यतमम् अस्ति।

ನಿರುಕ್ತವು ವೇದಗಳ ಷಡಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದ್ದಾಗಿದೆ.


अतः सर्पिषः इति षष्ठ्यन्तस्य सुबन्तस्य ज्ञानम् इत्यनेन सुबन्तेन सह "षष्ठी" इत्यनेन सूत्रेण समासे प्राप्ते सर्पिषः इत्यस्य प्रतिपदविधानषष्ठ्यन्तत्वात् प्रोक्तवार्तिकेन समासनिषेधो भवति।

ಆದ್ದರಿಂದ ಸರ್ಪಿಷಃ ಈ ಷಷ್ಠ್ಯಂತದ ಸುಬಂತದ ಜ್ಞಾನ ಇದರಿಂದ ಸುಬಂತದ ಜೊತೆಗೆ ಷಷ್ಠೀ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಸಮಾಸವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದಾಗ ಸರ್ಪಿಷಃ ಇದರ ಪ್ರತಿಪದವಿಧಾನ ಷಷ್ಠ್ಯಂತವಾದಾಗ ಹೇಳಿದ ವಾರ್ತಿಕದಿಂದ ಸಮಾಸ ನಿಷೇಧವಾಗುತ್ತದೆ.


प्रजापतिमुखाद् ब्राह्मणस्य, अग्नेश्च बाहोः क्षत्रियस्य, इन्द्रस्य च मध्यदेशात् वैश्यस्य, विश्वेदेवायाश्च पादेन केवलं शूद्रस्यैवोत्पत्तिं दर्शयित्वा शूद्रस्य कर्त्तव्यम् अपि निर्देशितम्- 'तस्मात् शूद्र उत बहुपशुरयज्ञियो विदेवो हि।

ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಮುಖದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯ ಭುಜಗಳಿಂದ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನ, ಮಧ್ಯದೇಶದಿಂದ ವೈಶ್ಯರ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದೇವರ, ಪಾದದಿಂದ ಕೇವಲ ಶೂದ್ರರ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಹೇಳಿದರು ಮತ್ತು ಶೂದ್ರನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಕೂಡ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದರು - 'ತಸ್ಮಾತ್ ಶೂದ್ರ ಉತ ಬಹುಪಶುರಜ್ಞಿಯೋ ವಿದೇವೋ ಹಿ'.


षूञ् प्राणिगर्भविमोचने।

षूञ् प्राणिगर्भविमोचने धातु है।


तैत्तिरीयसंहितायां वृजिन्-शब्दस्य उपलब्धिः भवति।

तैत्तिरीय संहिता में वृजिन् -शब्द का अर्थ उपलब्ध होता है।


उसका विग्रह होता है अविद्यमान उदात्त को अनुदात्त को।

’ಅವಿದ್ಯಮಾನಮ್ ಉದಾತ್ತಮ್ ಅನುದಾತ್ತಮ್’ ಎಂದು ಅನುದಾತ್ತಪದದ ವಿಗ್ರಹ.


किन्तु वास्तव में यह आरण्यक निरुक्त से अधिक प्राचीन है।

किञ्च यथार्थत आरण्यकमिदं निरुक्तात् प्राचीनतरमस्ति


यहाँ उत्तर तब तक सादृश्य के गौण होने पर भी समास के विधान के लिए सूत्र में पुनः सादृश्य ग्रहण किया गया है।

अत्रोत्तरं तावत् सादृश्यस्य गौणत्वे अपि समासविधानाय सूत्रे पुनः सादृश्यग्रहणम्।


अतश्च अविद्यापूर्वकस्य कर्मणः विद्यैव शुभस्य अशुभस्य वा क्षयकारणम् अशेषतः, न नित्यकर्मानुष्ठानम्।

ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಿದ್ಯಾಪೂರ್ವಕದ ಕರ್ಮದ ವಿದ್ಯೆಯಿಂದಲೇ ಶುಭದ ಅಥವಾ ಅಶುಭದ ಕ್ಷಯಕಾರಣವು ಅಶೇಷದಿಂದ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನವಲ್ಲ.


ಮಹವ್ರತನ ಅನುಷ್ಟಾನ ವರ್ಣನೆ, ನಿಷ್ಕೈವಲ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಪ್ರಾಣವಿದ್ಯಾ, ಪುರುಷಾದಿಗಳ ವರ್ಣನೆ, ಕೆಲವು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯ ಗೂಢತೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

महाव्रतस्य अनुष्ठानवर्णनं-निष्कैवल्यशास्त्र - प्राणविद्या - पुरुषप्रभृतीनाम् वर्णनं केषुचित् स्थलेषु ब्रह्मविद्यायाः गूढतया विस्तारेण च वर्णनमपि वर्तते।


(मो.ध.३२९. ४०) १. ब्रह्मजिज्ञासा कदा कर्तव्या।

(मो.ध. 329. 40)1. ब्रह्मजिज्ञासा कब करनी चाहिए?


ಆ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಉತ್ಪನ್ನ ಕರ್ತನು ಈಶ್ವರನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

वो ही प्राणियों का उत्पन्न कर्ता ईश्वर हे।


"ಚತುರ್ಥೀ ತದರ್ಥಾಅರ್ಥಬಲಿಹಿತಸುಖರಕ್ಷಿತೈಃ" ಈ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವು ಏನಾಗುತ್ತದೆ?

"चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः" इति सूत्रस्यार्थः कः?


परन्तु एतेषु प्रापश्चिकवस्तूनां ज्ञानस्थले न हि केवलम् अद्वितीयं ब्रह्म ज्ञायते, तद्विजातीयैः घटपटादिभिः सह तादात्म्येन ब्रह्म ज्ञातं भवति।

ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಅದ್ವಿತೀಯ ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ವಿಜಾತೀಯ ಘಟ ಪಟಗಳೊಟ್ಟಿಗೂ ಕೂಡ ತಾದಾತ್ಮ್ಯದ ಬ್ರಹ್ಮದ ಜ್ಞಾನವೇ ಆಗುತ್ತದೆ.


आ ब्रह्मभुवनात् सह ब्रह्मभुवनेन लोकाः सर्वे पुनरावर्तिनः पुनरावर्तनस्वभावा ।

ब्रह्मलोक से लेकर के इस पृथ्वी तक जितने भी लोक हैं वे सभी पुनरावर्ति वाले हैं अर्थात् पुनरावर्ति स्वभाव वाले हैं।


21. मनोमय कोश क्या है?

೨೧. ಮನೋಮಯ ಕೋಶವೆಂದರೆ ಏನು?


उगितः पञ्चमी एक वचनान्त पद है।

उगितः इति पञ्चम्येकवचनान्तं पदम्।


ಹದಿನೇಳನೇ ಪಾಠವು ಮುಗಿಯಿತು.

सत्रहवां पाठ समाप्त ॥


इसी ही क्रम से रात का देवता वरुण है, इसलिए यह अपान का प्रतीक है।

ಈ ಕ್ರಮದಿಂದಲೇ ರಾತ್ರಿಯ ದೇವತೆ ವರುಣನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಅಪಾನದ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದೆ.


मन से बुद्धि श्रेष्ठ होती है तथा बुद्धि से महान् आत्मा श्रेष्ठ होती है।

मनसः अपि बुद्धिः श्रेष्ठा, बुद्धेरपि महान् आत्मा श्रेष्ठः भवति।


ಅಲ್ಲಿ ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಐತರೇಯ ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ "ಪ್ರಜ್ಞಾನಂ ಬ್ರಹ್ಮ" (೩/೧/೩) ಎಂಬ ಮಹಾವಾಕ್ಯವು ಇರುತ್ತದೆ.

जिसमें ऋग्वेदीय ऐतरेयोपनिषद् में “प्रज्ञानं ब्रह्म” (3/1/3 ) इसर प्रकार का महावाक्य है।


अग्नि की अनेक पशुओं के साथ तुलना की गई है।

अग्निः बहुत्रैव विविधैः पशुभिः सह तुलितः।


अतः इसे दर्वीहोम भी कहते हैं।

अतः अयं दर्वीहोमः इत्यपि उच्यते।


कार्य में प्रेरक विश्वास ही श्रद्धा है ऐसा कह सकते है।

ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇರಕವಾದ ವಿಶ್ವಾಸವೇ ಶ್ರದ್ಧೆ ಆಗಿರುತ್ತದೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಬಹುದು.


उपनिषद् का सामान्य परिचय लिखिए।

उपनिषदः सामान्यपरिचयं लिखत।


काञ्चित् विशेषप्रत्ययान् समाश्रित्य त्रिसृभ्यो जसः इत्यादिविशेषसूत्रं रचितं सूत्रकर्त्रा।

कुछ विशेष प्रत्ययों के आश्रित त्रिसृभ्यो जसः इत्यादि विशेष सूत्र की रचना सूत्र कर्ता ने की है।


रसनेन्द्रिय के द्वारा निर्गत जिस अन्तःकरणवृत्युपहित चैतन्य से स्वाद तथा अस्वाद का ज्ञान होता है।

रसनेन्द्रयिण निर्गतेन येन अन्तःकरणवृत्त्युपहितचैतन्येन स्वादु अस्वादु च विजानाति।


क्योंकि अग्नि ही याग को पूर्ण करती है, उससे वह यज्ञ का ऋत्विग्, विप्र पुरोहित इन नामों से भी जानी जाती है।

यतोऽग्नौ हि यागो निष्पाद्यते ततः स यज्ञस्य ऋत्विग्, विप्रः पुरोहित इत्यभिधीयते।


(ಗೀತಾ. 3/13) ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿರುವಂತೆ,  ದಾರ್ಶನಿಕಸೂಕ್ತಗಳು ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ತಾತ್ವಿಕ ವಿವರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ಹಾಗೆ ಪ್ರಬಂಧಕಾವ್ಯದ ಜೊತೆಗೆ ನಾಟಕದ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ.

( गीता. ३/१३ ) ऋग्वेद में दार्शनिक सूक्तों की जैसी उपनिषदो में तात्त्विक विवेचनों के साथ सम्बद्ध है, वैसे ही इन सूक्तों का प्रबन्ध काव्य और नाटक के साथ भी सम्बन्ध जुड़ता है।


आसितम् इत्यत्र "क्तोऽधिकरणे च श्रौव्यगतिप्रत्यवसानार्थेभ्यः" इति अधिकरणे क्तः।

ಆಸಿತಮ್ ಇಲ್ಲಿ "ಕ್ತೋಽಚಿಕರಣೇ ಚ ಧ್ರೌವ್ಯಗತಿ ಪ್ರತ್ಯಚಸಾನಾರ್ಥೇಭ್ಯಃ" ಇದರಿಂದ ಅಧಿಕರಣದಲ್ಲಿ ಕ್ತ ಪ್ರತ್ಯಯವಾಗುತ್ತದೆ.


सूत्रव्याख्या - पाणिनीयसूत्रेषु इदं विधिसूत्रम्।

ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಪಾಣಿನೀಯ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ವಿಧಿ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.


ಶ್ರಿತಾದಿಭಿಃ ಸುಬಂತೈಃ ಇದರ ಶ್ರಿತಾದಿ ಪ್ರಕೃತಿಕೈಃ ಸುಬಂತೈಃ ಎಂಬ ಅರ್ಥವು ಬರುತ್ತದೆ.

श्रितादि सुबन्तों के द्वारा श्रितादिप्रकृति के द्वारा सुबन्त आदि का समास होता है यही सूत्र का अर्थ है।


ಮನಸೈವಾನುದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮೇತದಪ್ರಮೇಯಂ ಧ್ರುವಮ್ । ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಅಪ್ರಮೇಯದ ಯಾವುದಾದರು ಧ್ರುವ ವಸ್ತುಗಳ ದರ್ಶನವನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು.

मनसैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमेयं ध्रुवम्। मनसा एव अप्रमेयस्य किञ्च ध्रुवस्य च वस्तुनः दर्शनं कर्तुं शक्यते।


ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮಗನದ್ದು ಎಂದು.

यः तस्य जनस्य पुत्रः अस्ति ।


इसी प्रकार यहाँ उदात्त से (इकार से) पर अनुदात्त का (ईकार का) वर्तमान से प्रकृत सूत्र के द्वारा पर अनुदात्त के स्थान में स्वरित स्वर होता है।

एवमत्र उदात्तात् (इकारात्) परस्य अनुदात्तस्य (ईकारस्य) वर्तमानात् प्रकृतसूत्रेण परस्य अनुदात्तस्य स्वरितस्वरः।


एवं कृदन्तप्रकृतिकेन सुबन्तेनेति तात्पर्यम्।

और कृदन्त प्रकृति से सुबन्तेन (सुबन्त से) यही तात्पर्य है।


ವೈದಿಕ ಸೂಕ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ದೇವತೆಗಳು ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹಲವಾರು ಛಂದಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳಿವೆ.

वैदिकसूक्तेषु नानादेवतानां यज्ञं प्रति समागमनाय पार्थिवसुखस्य सम्पादनाय आध्यात्मिकभावस्य उन्मेषणाय च बहुविधेषु छन्दःसु प्रार्थना कृता अस्ति।


प्रपिन्वत - प्रपूर्वकपिन्व्-धातु से लोट मध्यमपुरुषबहुवचन में। निषिञ्चन् - निपूर्वकसिञ्च्-धातु से शतृप्रत्यय करने पर प्रथमा एकवचन में।

प्रपिन्वत - प्रपूर्वकात् पिन्व् - धातोः लोटि मध्यमपुरुषबहुवचने । निषिञ्चन् - निपूर्वकात् सिञ्च् - धातोः शतृप्रत्यये प्रथमैकवचने ।


ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಶೋಭನವಾದ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ನೀಡುವವರಿಗೆ ಅಥವಾ ಹವಿಸ್ಸಿನಿಂದ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ತೃಪ್ತಿ ಪಡಿಸುವ ಯಜಮಾನನಿಗೆ ಧನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೇನೆ.

तथा हविष्मते हविर्भिर्युक्ताय सुप्राव्ये शोभनं हविर्देवानां प्रापयित्रे तर्पयित्रे। सुन्वते सोमाभिषवं कुर्वते।


उसके लाभ के अधिकारी वेदान्त ग्रन्थों में कहे गये है।

तस्य लाभस्य एव अधिकारी वेदान्तग्रन्थेषु उच्यते।


मर्डितारम् - मृड्-धातु से तृच्प्रत्यय करने पर द्वितीया एकवचन मे।

मर्डितारम् - मृड् - धातोः तृच्प्रत्यये द्वितीयैकवचने ।


परन्तु अलौकिक शक्तिशाली रुद्र अपने स्वयं के बल से हजारो रूप धारण करने में समर्थ है।

परन्तु अलौकिकशक्तिशाली रुद्रः स्वस्य विभूतिबलेन सहस्ररूपाणि धारयितुं समर्थः।


ಯಾವ ಪ್ರಮಾಣದ ವಿಷಯವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

कस्यापि प्रमाणस्य विषयो न भवति।


उससे इस सूत्र का अर्थ होता है - संज्ञा में उपमान शब्द का आदि अच् उदात्त होता है।

तेन अस्य सूत्रस्यार्थः भवति- संज्ञायाम् उपमानशब्दस्य आदिः अच् उदात्तः भवति।


वाक्यमेतद् यदा दूरात् कस्यापि सम्बोधने व्यवह्नियते, तदा प्रकृतसूत्रेण अत्र उदात्तानुदात्तादिस्वरगतभेदस्य अपसारणेन तथा एकस्य एव उदात्तस्वरस्य विधानेन, आगच्छ भो माणवक देवदत्त३ इति एकश्रुत्या अत्र उदात्तस्वरस्यैव समावेशः भवति।

ಯಾವ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ದೂರದಿಂದ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡಲು ಬಳಸುವಾಗ, ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ಉದಾತ್ತಾದಿಸ್ವರಗತಭೇದವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಒಂದೇ ಉದಾತ್ತಸ್ವರದ ವಿಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ’ಆಗಚ್ಛ ಭೋಃ ಮಾಣವಕ ದೇವದತ್ತ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಏಕಶ್ರುತಿಯಾಗಿ ಕೇವಲ ಉದಾತ್ತಸ್ವರದ ಸಮಾವೇಶವಾಗುತ್ತದೆ.


उससे “चतुर्थ्यन्तवाच्य को उस तद्वाची और अर्थादि सुबन्तों के द्वारा और सुबन्त को विकल्प से तत्पुरुषसमास संज्ञा होती है यही अर्थ प्राप्त होता है।

ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ "ಚತುರ್ಥ್ಯಂತವಾಚ್ಯಕ್ಕೆ ಆ ತದ್ವಾಚಿ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಾದಿ ಸುಬಂತಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಸುಬಂತಗಳಿಗೆ ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸ ಸಂಜ್ಞಾ ಆಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದೇ ಅರ್ಥವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ."


अचि यहाँ पर लसार्वधातुक में इसका विशेषण है उससे “यस्मिन् विधिस्तदादावल्ग्रहणे' इस परिभाषा से उसके आदि में विधि होती है, उससे अजादि में लसार्वधातुक यह प्राप्त होता है।

अचि इति लसार्वधातुके इत्यस्य विशेषणं तेन "यस्मिन् विधिस्तदादावल्ग्रहणे' इत्यनया परिभाषया तदादिविधिः भवति, तेन अजादौ लसार्वधातुके इति प्राप्यते।


1 छान्दोग्योपनिषद् में विद्यमान महावाक्य क्या है?

೧. ಛಾಂದೋಗ್ಯೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಮಹಾವಾಕ್ಯ ಯಾವುದು ?


ಮೊದಲು ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಚಿತ್ತಶುದ್ಧಿಯಾಗುವುದೋ ಆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.

आदौ तानि कर्माणि कर्तव्यानि यानि चित्तशुद्धिं कुर्वन्ति।


ಆ ಪ್ರಕಾರವಾದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತಳಾಗಿ, ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಅವಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದೇನೆ.

उस प्रकार विशिष्ट गुण से युक्त, अनेक रूप में अनेक वस्तुओं में अवस्थित हूँ।


फिर भी मन के सूक्ष्म भावक्‍या है, उनका परिणाम क्या है, भावो का संरक्षण कैसे किया जा सकता है, भाव के दृढकरने के बाद क्या होता है इत्यादिविषय भी वेद में प्राप्त होते है।

तथापि मनसः सूक्ष्मा भावाः के, तेषां परिणामाः के, भावानां सवर्धनं कथं भवितुमर्हति, भावस्य दृढीकरणे के अन्तरायाः सन्ति इत्यादिविषयोऽपि वेदे समुलभ्यते।


ಸೂತ್ರಾರ್ಥದ ಸಮನ್ವಯ - ಆಢ್ಯಃ ಭೂತಪೂರ್ವಃ ಎಂಬ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಆಢ್ಯಪೂರ್ವಃ ಎಂಬ ರೂಪವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.

सूत्रार्थसमन्वयः- आढ्यः भूतपूर्वः इति विग्रहे आढ्यपूर्वः इति रूपम्।


तदा षट्-शब्दः एव पादादौ तिष्ठति।

तब षट्-शब्द ही पाद के आदि में रहता है।


जैसे “सिंहो देवदत्त: ` अग्निर्माणवक: ' इत्यादि में सिंह के समान अग्नि के समान क्रूरता पिङ्गलता आदि सामान्य धर्मत्व से देवदत्तत्व माणवकाधिकरण स्तुतियार्थ ही होता है, न की सिंह के कार्य को तथा अग्नि के कार्यो को गौण शब्द प्रत्यय निमित्त रूप में कुछ साधित होता है मिथ्याप्रत्यय कार्य तो अनर्थ का अनुभव करवाते है।

यथा “सिंहो देवदत्तः” 'अग्निर्माणवकः' इति सिंह इव अग्निरिव क्रौर्यपैङ्गल्यादिसामान्यवत्त्वात् देवदत्तमाणवकाधिकरणस्तुत्यर्थमेव, न तु सिंहकार्यम् अग्निकार्य वा गौणशब्दप्रत्ययनिमित्तं किञ्चित्साध्यते ; मिथ्याप्रत्ययकार्य तु अनर्थमनुभवति इति।


दाधार - धा-धातु से लट्लकार प्रथमपुरुष एकवचन में दाधार रूप सिद्ध होता है।

दाधार- धा-धातोः लिटि प्रथमपुरुषैकवचने दाधार इति रूपम्।


वहा गिरि इस पद में भी गि'यह वाणी है।

तत्र गिरि इति पदेऽपि गिर् इति वाणी।


इसलिए सूत्र में ब्राह्मणनामधेयस्य इस पद को जोड़ा गया है।

ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಮಧೇಯಸ್ಯ ಈ ಪದವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ .


जैसे - “तोयारि' पद का दो बार उच्चारण करना।

यथा- 'तोयारि' पदस्य द्विवारम् उच्चारणम् ।


इत्येते विषयाः चतुर्दशमन्त्रैः आबद्धाः ।

ಈ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.


ಚಿತ್ತವಿಕ್ಷೇಪದ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡುವುದು ?

चित्तविक्षेपस्य शान्तिः कथं क्रियते।


೭. ಅಜ್ಞಾನಾವರಣದ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಏನು ?

७. अज्ञानावरणनाशस्य कारणं किम्।


वसूनाम् इसका क्या अर्थ है?

वसूनाम् इत्यस्य कः अर्थः।


कर्मयोगः कियद्दूरं कर्तव्यः। कथं कर्मयोगसाफल्यं ज्ञातुं शक्यते।

ಕರ್ಮಯೋಗವು ಎಷ್ಟು ದೂರ ಮಾಡಬೇಕು. ಕರ್ಮಯೋಗದ ಫಲವನ್ನು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುವುದು ?


ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲರು ವೇದಾಂತಗಳು ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮೈಕ್ಯದಲ್ಲಿ ತಾತ್ಪರ್ಯ ಎಂದಿದ್ದಾರೆ.

अतः समेषामपि वेदान्तानां ब्रह्मात्मैक्ये तात्पर्यमिति ।


इसके बाद सुराजन् से पुल्लिंग का लोप होने पर सुप्रत्यय में प्रक्रियाकार्य में सुराजा रूप बना।

ಇದರ ನಂತರ ಸುರಾಜನ್ ಇದರಿಂದ ಪುಲ್ಲಿಂಗದ ಲೋಪವಾದಾಗ ಸುಪ್ರತ್ಯಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯಾಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುರಾಜಾ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.


वर्गस्तु ऋचां समुदायस्य संज्ञाऽस्ति।

वर्ग तो ऋचा के समुदाय की संज्ञा है।


ಆ ಅನ್ಯ ಪದಾರ್ಥ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆಯಿಂದ ಈ ಸಮಾಸವು ಅನ್ಯಪದಾರ್ಥ ಪ್ರಧಾನ ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸವೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

उस अन्य पदार्थ विष्णु की प्राधान्यता से यह समास अन्यपदार्थ प्रधान बहुव्रीहि समास होता है।


ಆದ್ದರಿಂದ, ಪಾರಂಪರಿಕವಾಗಿ ಇವುಗಳ ಉಪಯೋಗವನ್ನು ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ- ವಿಧಿಯಿಂದ ಒಂದು ವಾಕ್ಯವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಸ್ತುತಿಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ವಿಧಿಗಳಿಗೆ ಆಗಲಿ. (ಜೈ.ಸೂ ೧/೨/೨೭)

अतः परम्परा से इनका उपयोग विधि में अवश्य ही होता है - विधि से एक वाक्य होने से स्तुति अर्थ से विधि की हो (जैमि. सू १/२/२७)।


ಜಾತಿ, ವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಲಿಂಗ.

जाति, व्यक्ति और लिङ्ग।


पर्यतिष्ठत् - पर्युपसर्गपूर्वकात् स्था-धातोः लङि प्रथमपुरुषैकवचने रूपम्।

पर्यतिष्ठत् - परि उपसर्ग पूर्वक स्था-धातु से लङ् प्रथमपुरुष एकवचन में रूप है।


ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿ ಪುರುರವ ಮತ್ತು ಊರ್ವಶಿಯ ಪ್ರಣಯದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಿರಹದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ನಾಯಕನ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸುವಾಗ ವಿಪ್ರಲಂಭಶೃಂಗಾರದ ಉಲ್ಲೇಖ ಸಿಗುತ್ತದೆ. - "ಇಷುರ್ನ ಶ್ರಿಯ ಇಷುಧೇರಸನಾ ಗೋಷಾಃ ಶತಸಾ ನ ರಂಹಿಃ".

तत्र एकस्मिन् सूक्ते पुरूरवा-उर्वश्योः प्रणयप्रसङ्गे विरहपीडितस्य नायकस्य कथने विप्रलम्भशृङ्गाररसस्य सङ्केतः प्राप्यते- 'इषुर्न श्रिय इषुधेरसना गोषाः शतसा न रंहिः।


ಪ್ರಥಮ ಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ದರ್ಶಪೌರ್ಣಮಾಸ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯದ ಮತ್ತು ಅವಾಂತರದ ಅನುಷ್ಠಾನಗಳ ವರ್ಣನೆ ಯಾಗ ಕ್ರಮದಿಂದ ಇದೆ.

प्रथम काण्ड में दर्शपौर्णमास आदि मुख्य के और अवान्तर के अनुष्ठानों का वर्णन याग क्रम से है।


अविवेकिनां हि अज्ञानकाले बालानां दृश्यते 'दीर्घोऽहम्,गौरोऽहम्, इति देहादिसङ्घाते अहंप्रत्ययः।

ಅವಿವೇಕಿ ಬಾಲಕರಿಂದ ಅಜ್ಞಾನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ನೋಡಬಹುದು ನಾನು ದೊಡ್ಡವನಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಚಿಕ್ಕವನಿದ್ದೇನೆ, ಈ ಪ್ರಕಾರವಾದ ದೇಹ ಸಂಘಾತದಲ್ಲಿ ಅಹಂ ಎಂಬ ಪ್ರತ್ಯಯವು ಆಗುತ್ತದೆ.


ज्येष्ठ ङस् अनु इत्यलौकिकविग्रहः।

ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಸುಸ್ ಅನು ಇದು ಅಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹವಾಗಿದೆ.


इसका उदाहरण है युच्छति यहाँ पर युच्छ प्रमादे इस धातु से वर्तमाने लट् इससे लट करने पर, लट के अकार और टकार की इत्संज्ञा और लोप करने पर युच्छ ल् इस स्थित्ति में लकार के स्थान में तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस्तातांथासाथान्ध्वमिड्वहिमहिङ् इस सूत्र से अठारह तिप्प्रत्ययों को प्राप्ति में प्रथम पुरुष एकवचन कौ विवक्षा में तिप् प्रत्यय करने पर युच्छ तिप् इस स्थित्ति में पकार कौ हलन्त्यम् इस सूत्र से इत्संज्ञा होने पर इत्संज्ञक पकार का तस्य लोपः इस सूत्र से लोप करने पर कर्तरि शप् इस सूत्र से धातु को शप्प्रत्यय करने पर शप्प्रत्यय के आदि शकार की लशक्वतद्धिते इस सूत्र से इत्संज्ञा होने पर और पकार की हलन्त्यम् इस सूत्र से इत्संज्ञा होने पर उन दोनों इत्संज्ञक लकार पकार की तस्य लोपः इससे लोप करने पर युच्छ अ ति इस स्थित्ति में सभी का संयोग होने पर युच्छति यह रूप सिद्ध होता है।

ಇದರ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಯುಚ್ಛತಿ ಇಲ್ಲಿ ಯುಚ್ಛ ಪ್ರಮಾದೇ ಈ ಧಾತುವಿನಿಂದ ವರ್ತಮಾನೆ ಲಟ್ ಇದರಿಂದ ಲಟ್ ಮಾಡಿದಾಗ ಲಟ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಲಕಾರ ಮತ್ತು ಟಕಾರಗಳ ಇತ್ ಸಂಜ್ಞಾ ಮತ್ತು ಲೋಪ ಮಾಡಿದಾಗ ಯುಚ್ಛ ಲ್ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಲಕಾರದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ತಿಪ್-ತಸ್-ಝಿ-ಸಿಪ್-ತಸ್-ಥ-ಮಿಪ್-ವಸ್-ಮಸ್-ತ-ಆತಾಮ್-ಝ-ಥಾಸ್-ಆಥಾಮ್-ಧ್ವಮ್-ಇಡ್-ವಹಿ-ಮಹಿಜ್ಞ್ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಹದಿನೆಂಟು ತಿಪ್ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು ಪ್ರಾಪ್ತವಾದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಥಮ ಪುರುಷ ಏಕವಚನ ಇದರ ವಿವಕ್ಷಾದಲ್ಲಿ ತಿಪ್ ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಯುಚ್ಛ ತಿಪ್ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪಕಾರಕ್ಕೆ ಹಲಂತ್ಯಮ್ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಇತ್ ಸಂಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಇತ್ ಸಂಜ್ಞಕ ಪಕಾರದ ತಸ್ಯ ಲೋಪಃ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಲೋಪ ಮಾಡಿದಾಗ ಕರ್ತರಿ ಶಪ್ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಧಾತುವಿಗೆ ಶಪ್ ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಶಪ್ ಪ್ರತ್ಯಯದ ಆದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಶಕಾರವು ಲಶಕ್ವ ತದ್ಧಿತೆ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಇತ್ ಸಂಜ್ಞಾವಾದಾಗ ಮತ್ತು ಪಕಾರವು ಹಲಂತ್ಯಮ್ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಇತ್ ಸಂಜ್ಞೆಯಾದಾಗ ಆ ಎರಡು ಇತ್ ಸಂಜ್ಞೆಗಳು ಲಕಾರ ಮತ್ತು ಪಕಾರಗಳನ್ನುಯು ತಸ್ಯ ಲೋಪಃ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಲೋಪ ಮಾಡಿದಾಗ ಯುಚ್ಛ ಅ ತಿ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲದರ ಸಂಯೋಗವಾದಾಗ ಯುಚ್ಛತಿ ಈ ರೂಪವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.


महिम्ना लौकिक रूप है।

ಮಹಿಮ್ನಾ ಲೌಕಿಕ ರೂಪವಾಗಿದೆ.


ಅಕ್ಷಕ್ರೀಡೆಯ ಶಬ್ದದಿಂದ ಆಸಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನು ದ್ಯೂತಸ್ಥಳದ ಪ್ರತಿ ಓಡುತ್ತಾನೆ ಹೇಗೆ ಕುಲಟಾ ಸ್ತ್ರೀ ತನ್ನ ಸಂಕೇತಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಓಡುತ್ತಾಳೆಯೋ ಹಾಗೆ.

अक्षक्रीडायाः शब्देन आसक्तः जनः द्यूतस्थलं प्रति धावति यथा पुंश्चली कुलटा स्त्री वा स्वसंकेतस्थलं प्रति धावति ।


एषु पञ्चमन्त्रेषु श्रद्धया किं किं कर्तव्यमिति मुख्यतया उक्तम्।

ಈ ಐದು ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ದೆಯ ಮುಖ್ಯರೂಪದಿಂದ ಯಾವ ಯಾವ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ಇರಬೇಕೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.


पार्थिवाग्नि ही अन्तरिक्ष में इन्द्ररूप में तथा विद्युदूप में द्युलोक में सूर्यरूप में प्रकटित होती है।

पार्थिवाग्निरेव अन्तरिक्षे इन्द्ररूपेण विद्युद्रूपेण तथा द्युलोके सूर्यरूपेण प्रकटितः।


सादृश्यरूप में यथार्थ में अव्ययीभावसमास का उदाहरण है सहरि।

सादृश्यरूपे यथार्थे अव्ययीभावसमासस्योदाहरणं भवति सहरि इति।


ಶಾಂಖ್ಯಾಯನ ಆರಣ್ಯಕದ ದ್ರಷ್ಟಾ ಯಾರು?

शांख्यायन आरण्यक का द्रष्टा कौन है?


ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕಾಗಿ ಗಿರಿಷ್ಠಾ ಎಂದು ಹೇಳಲಗುತ್ತದೆ.

स्थिर रहने पर वह गिरिष्ठाः कहलाती है।


सभी उपनिषदों के तात्पर्य का प्रतिपाद्यार्थ कहा है - तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमिति।

सर्ववेदान्तैः तात्पर्येण प्रतिपाद्यार्थम् आह- तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमिति।


इसलिए मुण्डकोपनिषद् में कहा है- “न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः।

ಅದರ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯರು ಕೂಡ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮುಂಡಕೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ "ನ ತತ್ರ ಸೂರ್ಯೋ ಭಾತಿ ನ ಚಂದ್ರತಾರಕಂ ನೇಮಾ ವಿದ್ಯುತೋ ಭಾಂತಿ ಕುತೋಽಯಮಗ್ನಿಃ | ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.


ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂತ್ರಾರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ - ಚ,ವಾ,ಹ,ಅಹ ಮತ್ತು ಏವ ಗಳ ಲೋಪವಾದಾಗ ಪ್ರಥಮ ತಿಙ್  ವಿಭಕ್ತ್ಯಂತಕ್ಕೆ ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ಅನುದಾತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

अतः सूत्र का अर्थ होता है - च, वा, ह, अह आदि के लोप होने पर प्रथम तिङ विभक्त्यन्त को विकल्प से अनुदात्त नहीं होता है।


ಅಗ್ನಿಮೀಳೆ ಪುರೋಹಿತಮ್... ಇತ್ಯಾದಿ ಮಂತ್ರಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡಿ.

अग्निमीळे पुरोहितम् ... इत्यादिमन्त्र की व्याख्या करो।


तापयिष्णवः इति रूपं कथं सिद्ध्येत् ?

ತಾಪಯಿಷ್ಣವಃ ಇದರ ರೂಪವು ಹೇಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು?


यस्मिन् वीराः पुत्राः सन्ति तद् वीरवत्।

ಯಾರಿಗೆ ವೀರಪುತ್ರರಿರುತ್ತಾರೆಯೋ ಅವರ ಹಾಗೆ.


ಐದು ವಿಧವಾದ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗಗಳ ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ.

पञ्चविधानां प्रकृतियागानां प्रकृतिः अत्र प्रदर्श्यते।


इत्थं कामनान्विताः याज्ञिकाः कामनापूर्त्यर्थं हिरण्यगर्भाय हवींषि प्रयच्छन्ति हिरण्यगर्भस्तुतिं च कुर्वन्तः प्रार्थयन्ति तं कामनापूर्तये।

ಹೀಗೆ ಕಾಮನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವವರು ಯಾಜಕ ಕಾಮನೆ ಪೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭವನ್ನು ಹವಿಸ್ಸಾಗಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭದ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಕಾಮನೆಯು ಪೂರ್ತಿಯಾಗಲೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.


ಈ ಸೂತ್ರವು ಎರಡು ಪದಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.

सूत्रमिदं पदद्वयात्मकम्।


अम्बष्ठनामकस्य जनस्य पुत्री इति तदर्थः।

अम्बष्ठ नामक जन की पुत्री यही उसका अर्थ है।


छन्द में मन्त्रों की उदात्त अनुदात्त स्वरित स्वरों की विकल्प से एकश्रुति होती है यह इस सूत्र का निष्कर्ष निकला है।

ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಉದಾತ್ತ-ಅನುದಾತ್ತ-ಸ್ವರಿತಸ್ವರಗಳ ಏಕಶ್ರುತಿಯು ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಾತ್ಪರ್ಯ.


ಐಕ್ಯಗತ ಅಜ್ಞಾನನಿವೃತ್ತಿಯು ಆದರೆ ಸ್ವಸ್ವರೂಪಾನಂದದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಆಗುತ್ತದೆ.

ऐक्यगत अज्ञान की निवृत्ति होती है तो स्वस्वरूपानन्द की प्राप्ति होती है।


ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗಳಿಲ್ಲಿಯು ನೋಡಿದನು.

परितो दृष्टवान्।


उदाहरणम् - अस्य सूत्रस्योदाहरणं यथा "द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः" इति सूत्रम्।

उदाहरण -इस सूत्र का उदाहरण यथा “'द्वितीयाकीतातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्तैः'' सूत्र है।


अञ्चेश्छन्दस्यसर्वनामस्थानम् इति सूत्रात् अत्र असर्वनामस्थानम् इति प्रथमैकवचनान्तं पदम् अनुवर्तते।

अञ्चेश्छन्दस्यसर्वनामस्थानम् इस सूत्र से यहाँ असर्वनामस्थानम् इस प्रथमा एकवचनान्त पद की यहाँ अनुवृति आ रही है।


मित्रवरुण के रथसोने से निर्मितहे।

ಮಿತ್ರವರುಣರ ರಥಗಳು ಚಿನ್ನದಿಂದ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.


ಇದರಿಂದ ಜ್ಞೀನ್ ಪ್ರತ್ಯಯದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

इदं सूत्रं ङीन्प्रत्ययं विदधाति।


(ತೈ. ಆ. ಭಾ. ಶ್ಲೋ. ೬) ಈ ಗ್ರಂಥಗಳ ಮನನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನ ಏಕಾಂತ ಶಾಂತ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ .

(तै० आ० भा०, श्लो० ६) एतेषां ग्रन्थानां मननस्थानम् अरण्यस्य एकान्तशान्तं वातावरणम्।


इस प्रकृत सूत्र के वैकल्पिक होने से ' यज्ञकर्मण्यजपन्यूङखसामसु' इस सूत्र से वहाँ निषेध जप, न्यूङख, और साम में प्रकृत सूत्र से विकल्प में एक श्रुति प्राप्त होती है।

ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ವಿಕಲ್ಪವಾಗಿ ವಿಧಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ "ಯಜ್ಞಕರ್ಮಣ್ಯಜಪನ್ಯೂಂಖಸಾಮಸು" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಜಪ - ನ್ಯೂಂಖ ಮತ್ತು ಸಾಮಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧ ಆದಾಗ ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ಏಕಶ್ರುತಿಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.


वेदत्रयी जहाँ अलौकिक फलदाता है, वहाँ अथर्ववेद लौकिक फलदाता है।

वेदत्रयी यत्र अलौकिकफलदाता अस्ति तत्र अथर्ववेदः लौकिकफलदाता अस्ति।


ಅದೇ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.

और वह तत्पुरुषसमास होता है।


क्या उत्पत्ति से पहले आकाश अच्छिद्र हुआ इस प्रकार से इस समझा जा सकता है।

किं हि प्रागुत्पत्तेः अनवकाशम् अच्छिद्रं बभूवेति शक्यतेऽध्यवसातुम्।


गीतिप्रधान सामवेद का भी अग्न आयाहि वीतये इति अग्नि के आह्वान से ही आरम्भ प्राप्त होता है।

ಗೀತಿ ಪ್ರಧಾನದ ಸಾಮವೇದದ ಅಗ್ನ ಆಯಾಹಿ ವೀತಯೇ ಇತಿ ಅಗ್ನಿಯ ಆಹ್ವಾನದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.


ಇನ್ಜು ಆಕಾಶದ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನಂತೂ ಭಾವಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ.

इस प्रकार से आकाश की उत्पत्ति सम्भव ही नहीं है।


उससे जातिवाचकात् अनुपसर्जनात् अञन्तात् यह अर्थ होता है।

ಅದರಿಂದ ಜಾತಿವಾಚಕಾತ್ ಅನುಪಸರ್ಜನಾತ್ ಅಜ್ಞಂತಾತ್ ಈ ಅರ್ಥವು ಆಗುತ್ತದೆ.


ಗೋರತದ್ಧಿತಲುಕಿ ಇಲ್ಲಿ ಟಚ್ ಪ್ರತ್ಯಯವು ಯಾವ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ?

"गोरतद्धितलुकि" इति सूत्रस्यार्थः कः ?


೧೭. ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ.

१७. ब्रह्मणः स्वरूपं वर्णयतु?


ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆಗಳೆಂದರೆ , ಕರ್ಷಃ ಮತ್ತು  ದಾಯಃ .

इसका उदाहरण है, कर्षः इति, दायः इति च।


अथवा पार्थिवानि पृथिवीनिमित्तकानि रजांसि लोकान् विममे।

अथवा पृथिवीनिमित्तलोको का निर्माण किया।


और सूत्रार्थ आता है-''द्वितीयान्त सुबन्त को श्रितादि प्राकृतिको द्वारा सुबन्त के साथ विकल्प से तत्पुरुषसमास संज्ञा होती है।

एवं सूत्रार्थः समायाति - "द्वितीयान्तं सुबन्तं श्रितादिप्रकृतिकैः सुबन्तैः सह विकल्पेन तत्पुरुषसमाससंज्ञं भवति" इति।


अतः सूत्र का अर्थ होता है - बहुव्रीहि समास में संज्ञा विषय में विशव शब्द पूर्वपद को अन्तोदात्त होता है।

अतः सूत्रार्थः - भवति बहुव्रीहौ समासे संज्ञायां विषये विश्वशब्दः पूर्वपदम् अन्तोदात्तं भवति इति।


यं विषयं ज्ञातुं शास्त्रं पठति स विषय एव अनुबन्धः।

जिन विषयों को जानने के लिए शास्त्रों का पढ़ा जाता है वे विषय ही अनुबन्ध कहलाते है।


सम्बोधन में जो प्रथमा है, उस पद को वेद में आमन्त्रित कहते हैं।

सम्बोधन या प्रथमा, तदन्तं पदं वेदे आमन्त्रितम् इत्युच्यते।


೫. ಸುಖದ ಕಾರಣ ಯಾವುದು ?

5 सुख का कारण क्या है?


ಈ ತೈತ್ತಿರೀಯಶೃತಿಯಿಂದ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲಿ ಸಾಧಿಸುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವು. ಆದರೆ ಛಾಂದೋಗ್ಯಶೃತಿಯಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಿದೆ.

अशक्या हीयं तैत्तिरीयश्रुतिः अन्यथा परिणेतुम्; शक्या तु परिणेतुं छान्दोग्यश्रुतिः -


ಯಾವ ಪ್ರಕಾರ ಸಾದೃಶ್ಯ ಹೆಸರು ತುಲ್ಯತಾ.

जिस प्रकार सादृश्य नाम तुल्यता।


पुराणानुसारेण वेदव्यासमहोदयः यं शिष्यम् अथर्ववेदम् अध्यापितवान् तस्य नाम सुमन्तुः आसीत् (श्रीमद्भागवते १२/७/१-३, वायुपुराणे ६१/४९-५३, विष्णुपुराणे ३/६/९-१३)।

ಪುರಾಣಗಳ ಅನುಸಾರ ವೇದವ್ಯಾಸ ಮಹೋದಯರು ಯಾವ ಶಿಷ್ಯನಿಗೆ ಅಥರ್ವವೇದವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಟ್ಟರೋ ಅವನ ಹೆಸರು ಸುಮಂತುವಾಗಿತ್ತು (ಶ್ರೀಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತಾದಲ್ಲಿ ೧೨/೭/೧-೩, ವಾಯುಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ೬೧/೪೯-೫೩, ವಿಷ್ಣುಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ೩/೬/೯-೧೩).


एतयोः उदात्तस्वरितयोः स्थाने अत्र एकादेशः जातः।

ಈ ಎರಡೂ ಉದಾತ್ತ ಮತ್ತು ಸ್ವರಿತದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಏಕಾದೇಶವಾಗಿದೆ.


ಯಾವ ಸಾಧಕನು ಈ ತತ್ವದಿಂದ ಅಜ್ಞಾತನಾಗಿ ಕೇವಲ ಹೊರಗಿನ ಹವನದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತರಿರುತ್ತಾರೆಯೋ, ಅವರು ಕೇವಲ ಭಸ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ ಹವನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

यो हि साधकः तत्त्वमिदम् अज्ञात्वा केवलं बाह्यहवने एव आसक्तो भवति, सः भस्मचये एव जुहोति।


तब शरीर अत्यन्त दुर्बल होता है।

अत्यन्तं दुर्बलं भवति।


ಆಗ ದೇವತೆಗಳು ವಾಣಿಯನ್ನು ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದರು, ವಾಣಿಯು ಆ ಸೋಮನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ವಾಪಾಸ್ಸಾದರು.

तदा देवाः वाचं तस्य पार्श्वे प्रेषितवन्तः, वाक् तं सोमं नीत्वा परावर्तिता।


ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ನೀರು ಇವೆರಡೂ ನಿಮ್ಮನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ.

घृतं तथा उदकम् उभयमपि भवतां अनुसरणं कुरुतः।


वायुपुराणाद् ज्ञातः भवति यत् अस्यां शाखायां षड्विंशत्यधिकषट्सहस्रं (६०२६) मन्त्राः आसन्, किञ्च अद्यावधि इयं संहिता समुपलब्धा नास्ति इति।

ವಾಯುಪುರಾಣದಿಂದ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ  ಇದು ಶಾಖೆಯಲ್ಲಿ  ಆರು ಸಾವಿರ ಇಪ್ಪತ್ತಾರು ಮಂತ್ರಗಳಿತ್ತು (೬೦೨೬) ಮಂತ್ರಗಳಿದ್ದವು, ಆದರೆ ಈಗಿನವರೆಗು ಇದರ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಿಲ್ಲ.


ಕತರಶ್ಚಾಸೌ ಕಠಃ ಎಂಬ ವಿಗ್ರಹದ ಕರ್ಮಧಾರಯಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಕತರಕಠಃ ಎಂಬ ರೂಪವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.

कतरश्चासौ कठः इति विग्रहे कर्मधारयसमासे कतरकठः इति रूपम्।


"ಯಜ್ಞಕರ್ಮಣ್ಯಜಪನ್ಯೂಙ್ಖಸಾಮಸು" ಎಂಬ ಸೂತ್ರವನ್ನು ವಿವರಿಸಿ.

"यज्ञकर्मण्यजपन्यूङ्खसामसु' इति सूत्रं व्याख्यात।


ತೈತ್ತೀರಿಯೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ "ವಾಯೋರಗ್ನಿಃ" ಎಂದು ವಾಯುವಿನಿಂದಲೇ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಉಪಾದಾನವೆಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

तैत्तिरीयके तु "वायोरग्निः" इति वायुरेव तेजसः उपादानत्वेन वर्णित ।


जैसे: राज्ञः पुरुषः इस विग्रह में राजपुरुष है।

ಹೇಗೆ ರಾಜ್ಞಃ ಪುರುಷಃ ಈ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ರಾಜಪುರುಷವಾಗಿದೆ.


सरलार्थः- विराडाख्यः पुरुषः अनन्तशिरोयुक्तः अनन्ताक्षियुक्तः अनन्तपादयुक्तः।

सरलार्थ - विराडाख्य पुरुष अनन्त शिरों से युक्त अनन्त आखों से युक्त अनन्त पादों से युक्त है।


ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಕಾಲೈಕಸರ್ವಜರತ್ಪುರಾಣನವಕೇವಲಾಃ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇನ ಪದದ ಅನುವೃತ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

अत्र "पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलाः समानाधिकरणेन" इति सूत्रात् समानाधिकरणेन इति पदम् अनुवर्तते ।


प्रत्येक पदार्थ को उसने प्राप्त कर रखा है।

प्रत्यङ् प्रतिपदार्थमञ्चति प्रत्यङ्।


इस सूत्र से अनुदात्तस्वर का निषेध होता है।

ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಉದಾತ್ತಸ್ವರದ ನಿಷೇಧವಾಗುತ್ತದೆ.


"धर्मादिष्वनियमः" "अनेकप्राप्तावेकत्र नियमोऽनियमः शेषे", "ऋतुनक्षत्राणां समाक्षराणामानुपूर्व्यण" "लघ्वक्षरं पूर्वम्" "अभ्यर्हितं च", "वर्णानामानुपूर्व्यण" "भ्रातुर्ज्यायसः" इत्यादीनि पूर्वपरनिपातबोधकानि वार्तिकानि सन्ति।

"धर्मादिष्वनियमः" "अनेकप्राप्तावेकत्र नियमोऽनियमः शेषे", "ऋतुनक्षत्राणां समाक्षराणामानुपूर्व्यण" "लघ्वक्षरं पूर्वम्" "अभ्यर्हितं च", "वर्णानामानुपूर्व्यण", "भ्रातुर्ज्यायसः" इत्यादि पूर्वपर निपात बोधक वार्तिक है।


कर्मफलसंकल्पो हि चित्तविक्षेपहेतुः।

ಕರ್ಮಫಲಸಂಕಲ್ಪವೇ ಚಿತ್ತವಿಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣ.


ಈ ಮಂತ್ರಗಳು ಹುಚ್ಚು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಧ್ವನಿಯಂತೆ ಅರ್ಥರಹಿತವಾಗಿವೆ.

ये मन्त्र उन्माद व्यक्तियों के प्रलाप के समान अर्थहीन हैं।


सूत्रार्थः - गत्यर्थानां लोटा युक्तं तिङन्तम् अनुदात्तं न भवति, यत्रैव कारके लोट् तत्रैव लृट् अपि चेत्।

सूत्र का अर्थ - गति अर्थ वाले धातुओं को लोट् लकार से युक्त तिङन्त को अनुदात्त नहीं होता है, यदि कारक सारा अन्य न हो तो।


ನಿಶ್ಚಯ ರೂಪದಿಂದ ಅದು ದೊಡ್ಡ ವಿಶಾಲವಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು.

हि यस्मात् स ज्येष्ठं बृहत्तमं वर्धते।


अनेन सूत्रेण उदात्तस्वरो भवति।

ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಉದಾತ್ತಸ್ವರವು ವಿಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.


(कठ.उ.1.2.9) अर्थात् यह तर्क के द्वारा अपनी बुद्धि के द्वारा प्राप्तीय ब्रह्म नहीं होता है।

(कठ.उ.१.२.९) अर्थात् - नैषा तर्केण स्वबुद्ध्यभ्यूहमात्रेण आपनेया नापनीया न प्रापणीया इत्यर्थः।


पूर्वतायाः क्रम इत्यर्थः।

ಪೂರ್ವತೆಯ ಕ್ರಮ ಇದೇ ಅರ್ಥವಿರುತ್ತದೆ.


ऋग्वेद के दशम मण्डल के नवतितम (९०वां ) सहस्रशीर्षं ... १६ ऋचा वाला सूक्त पुरुषसूक्त कहलाता है।

ಋಗ್ವೇದದ ಹತ್ತನೇ ಮಂಡಲದ ತೊಂಭತ್ತನೆಯ (90ನೇ) ಸಹಸ್ರಶೀರ್ಷ... 16- ಮಂತ್ರಗಳಿರುವ ಸೂಕ್ತವನ್ನು ಪುರುಷಸೂಕ್ತ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.


सूत्रे "प्रत्ययः", "परश्च", "तद्धिताः" "समासान्ताः" इत्येतानि अधिकृतानि।

ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ "ಪ್ರತ್ಯಯಃ","ಪರಶ್ಚ","ತದ್ಧಿತಾಃ","ಸಮಾಸಾಂತಾಃ" ಇವು ಅಧಿಕೃತ ಸೂತ್ರಗಳಾಗಿವೆ.


ಮತ್ತು "ಪ್ರಾಕ್ಕಡಾರಾತ್ಸಮಾಸಃ","ಸಹಸುಪಾ","ತತ್ಪುರುಷಃ","ವಿಭಾಷಾ" ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಅಧಿಕೃತ ಸೂತ್ರಗಳಿವೆ.

और “'प्राक्कडारात्समासः'', ““ सहसुपा'', “तत्पुरुषः”, “*विभाषा'' ये चार सूत्र अधिकृत सूत्र है।


अस्मिन् सूत्रे पदद्वयम् अस्ति।

ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪದಗಳಿವೆ.


अंधकार में प्रकाश किरण के समान, ये आख्यान पाठक हृदय के उद्ठिग्न चित्त में शान्ति और शीतलता प्रदान करता है।

ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶ ಕಿರಣದ ಸಮಾನವಾಗಿ, ಈ ಆಖ್ಯಾನವನ್ನು ಓದುಗರ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಶೀತಲತೆಯನ್ನು ಪ್ರಧಾನಮಾಡುತ್ತದೆ.


ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ದೈವಿಕಳಾಗಿರುವೆ.

अतः त्वं दिव्या।


यतो हि स जलवर्षकः ओषधीषु गर्भरूपेण बीजानि धारयति ।

ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿಯೇ ಜಲವರ್ಷದಿಂದ ಔಷಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಗರ್ಭರೂಪದಿಂದ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದರೆ.


ಪಥ್ಯನ ಮೂವರು ಶಿಷ್ಯರಿದ್ದರು - ಜಾಜಲಿ, ಕುಮುದ, ಮತ್ತು ಶೌನಕ.

पथ्यस्य त्रयः शिष्याः आसन्- जाजलिः, कुमुदः, शौनकश्च।


अत्र "तुभ्यं, मह्यम्' इत्यनयोः ङे इति प्रत्ययौ अन्ते विद्येते।

ಇಲ್ಲಿ 'ತುಭ್ಯಂ , ಮಹ್ಯಂ' ಈ ಎರಡು ಪದಗಳ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಙೆ ಎಂಬ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು ಬರುತ್ತದೆ .


इस प्रकार से यह स्पष्ट हो गया की जो मुमुक्षु होता है।

अत इदं स्पष्टं यद् मुमुक्षुः ।


ಮನನದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರ ಅವಧಾರಿತವಾದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ದೃಢ ಮತಿಯು ಇರುತ್ತದೆ.

मननेन शास्त्रावधारिते अर्थे दृढा मतिर्भवति।


अस्मिन् सूत्रे कर्षात्वतो घञोऽन्त उदात्तः इत्यस्मात् सूत्रात् उदात्तः इति प्रथमान्तं पदम् अनुवर्तते।

इस सूत्र में  कर्षात्वतो घञोऽन्त उदात्तः' इस सूत्र से उदात्तः इस प्रथमान्त पद की अनुवृति आती है।


यह आठ अध्यायों में लिखा हुआ उपनिषद् है।

अष्टाध्यायसमन्विता इयमुपनिषत्।


गणव्रत में थोडा ही भेद है।

ಗಣವ್ರತದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಭೇದವಿದೆ.


भाषा विद्वानों की यह मान्यता है की संस्कृत भाषा जैसे विकसित होती वैसे ही उसकी भाषा में रेफ के स्थान में लकार का प्रयोग बढ़ता गया है, जैसे जल वाचक के सलिल-शब्द का प्राचीन रूप सरिर ऐसा पद गोत्र मण्डलों में प्रयुक्त है।

भाषाविदामियं मान्यता अस्ति यत् संस्कृतभाषा यथैव विकसिता भवति तथैव तस्यां भाषायां रेफस्य स्थाने लकारस्य प्रयोगो वर्द्धते, यथा जलवाचकस्य सलिल-शब्दस्य प्राचीनरूपं सरिर इति पदं गोत्रमण्डलेषु प्रयुक्तम् अस्ति।


विशेषः- आद्युदात्तः स एव भवति यः प्रत्ययसंज्ञः भवति, तन्नाम यः यः शब्दः प्रत्ययाधिकारे पठितः, तस्य तस्य शब्दस्य आदिः स्वरः उदात्तः भवति।

विशेष- आद्युदात्त वह ही होता है, जो प्रत्यय संज्ञक है, उस नाम के प्रत्यय अधिकार में जो-जो पढ़े गए है, उस-उस शब्द का आदि स्वर उदात्त होता है।


सूत्र व्याख्या-यह विधिसूत्र है।

ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಇದು ವಿಧಿ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.


जीवः अपरोक्षः, ईश्वरः परोक्षः।

ಜೀವ ಅಪರೋಕ್ಷ, ಈಶ್ವರ ಪರೋಕ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ.


इस प्रकार से मोक्ष की प्राप्ति के लिए कुछ उपाय उपनिषदों में बताए गए है- बृहदारण्योकोपनिषद् में इस प्रकार से कहा गया है- “ आत्मा वाऽरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः” इस प्रकार से।

ಈ ಪ್ರಕಾರವಾದ ಮೋಕ್ಷದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಕೆಲವು ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ- ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ- "ಆತ್ಮಾ ವಾಽರೆ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ ಶ್ರೋತವ್ಯೋ ಮಂತವ್ಯೋ ನಿಧಿಧ್ಯಾಸಿತವ್ಯಃ" ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ.


बहुव्रीहिसमासस्य विधायकानि पञ्च सूत्राणि सन्ति "अनेकमन्यपदार्थे", "संख्ययाव्ययासन्नदूराधिक-संख्याः संख्येये", "दिङ्नामान्यन्तराले" "तत्र तेनेदमिति सरूपे", "तेन सहेति तुल्ययोगे" इति।

बहुव्रीहि समास के पञ्च विधायक सूत्र है- "अनेकमन्यपदार्थे", "संख्ययाव्ययासन्नदूराधिक-संख्याः संख्येये", "दिङ्नामान्यन्तराले" "तत्र तेनेदमिति सरूपे", "तेन सहेति तुल्ययोगे"।


ತಿಙಿ ಇಲ್ಲಿ ತಿಙ್ ಪ್ರತ್ಯಯವಿದೆ.

तिङि इत्यत्र तिङ् इति प्रत्ययः।


अनुदात्तं पदमेकवर्जम् इस सूत्र में अनुदात्तम् इस पद में किस अर्थ में क्या प्रत्यय है?

ಅನುದಾತ್ತಂ ಪದಮೇಕವರ್ಜ್ಯಮ್ ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಅನುದಾತ್ತಮ್ ಈ ಪದದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರತ್ಯಯವಿದೆ?


ಸಹ್ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಅಸುನ್ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು ಉಣಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಇದೆ.

सह धातू से असुन् प्रत्यय उणादि में।


ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಯೊಂದು - ಉಪಾಸನೆಯಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ನಿರ್ವಿಶೇಷಬ್ರಹ್ಮಸಾತ್ಕಾರವಾಗುವುದೋ ಅಥವಾ ಪರಂಪರೆಯಿಂದಲೋ ?

यहाँ पर यह भी प्रश्‍न उत्पन्न होता है कि उपासना के द्वारा साक्षात् निर्विशेष ब्रह्म का साक्षात्कार होता है अथवा परम्परा के द्वारा।


ಪದಪಾಠ - ತತ್.

पदपाठ - तत्।


ಬ್ರಹ್ಮ ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪವಾಗಿದ್ದರೂ ಅದು ಅಜ್ಞಾನದ ವಿರೋಧಿಯಲ್ಲ.

भले ही ब्रह्म ज्ञानस्वरूप ही होता है फिर भी वह अज्ञान का विरोधी नहीं होता है।


ಶ್ರೌತಸೂತ್ರ, ಗೃಹ್ಯಸೂತ್ರ, ಧರ್ಮಸೂತ್ರ ಮತ್ತು ಶುಲ್ಬಸೂತ್ರ.

श्रौतसूत्र, गृह्यसूत्र, धर्मसूत्र और शुल्वसूत्र।


सोलहवां पाठ समाप्त ॥

ಹದಿನಾರನೇ ಪಾಠ ಮುಗಿದಿದೆ.


सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः समानाधिकरणैः पूज्यमानैः सुबन्तैः सह समस्यन्ते, स च तत्पुरुषसंज्ञको भवति ।

ಸನ್ಮಹತ್ಪರಮೋತ್ಮೋತ್ಕೃಷ್ಟಾಃ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣ ಪೂಜ್ಯಮಾನ ಸುಬಂತಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅದು ತತ್ಪುರುಷ ಸಂಜ್ಞಕಗಳಾಗಿರುತ್ತದೆ.


सूत्रव्याख्या - इदं विधिसूत्रम्।


न गतिः अगतिः तस्मात् अगतेः इति द्वन्द्वसमासः।

ನ ಗತಿಃ ಅಗತಿಃ ತಸ್ಮಾತ್ ಅಗತೇಃ ಇಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸವಿದೆ.


अज्ञान के नष्ट हो जाने पर चैतन्य मात्र तो रूकता है।

अज्ञाने नष्टे चैतन्यमात्रं विराजते।


तदा ( मनुः ) अवततार।

ಆಗ (ಮನು) ಮೇಲಿನಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಬಂದರು.


तथाहि सुहृदः पर्यायभूतः मित्रशब्दः नपुंसकलिङ्गः अस्ति

तथाहि सुहृद: पर्यायभूत मित्र शब्द नपुंसकलिङ्ग होता है।


शुक्लयजुर्वेद-शिवसङ्कल्पसूक्त में मन के स्वरूप विषय को प्राप्त करते हैं।

शुक्लयजुर्वेदीय-शिवसङ्कल्पसूक्ते मनसः स्वरूपविषये प्राप्यते।


त्वं कमनीया कन्या इव अत्यन्तम् आकर्षणमयी भूत्वा इष्टफलप्रदातुः सूर्यस्य समीपं गच्छसि किञ्च तत्र गत्वा दिवाकरस्य पुरस्तात् स्मितानना तरुणीव स्ववक्षः प्रदेशम् अनावृतं करोषि।

तुम कमनीय कन्या की तरह अत्यन्त आकर्षणमयी होकर इच्छित फल देने के लिए सूर्य के समीप जाती हो, किन्तु वहाँ जाकर सूर्य के सामने स्मित आनंद देने वाली तरुणी के समान अपने वक्षस्थल प्रदेश को खोल देती हो।


और उसका विभक्ति विपरिणाम से व्याघ्र आदि विशेषण से समानाधिकरणैः होता है।

तच्च विभक्तिविपरिणामेन व्याघ्रादिभिः इत्यस्य  विशेषणत्वात्  समानाधिकरणैः इति भवति।


३. ऋग्वेदः नाम किम्?

೩. ಋಗ್ವೇದವೆಂದರೆ ಏನು ?


स्वयं शक्तिशाली से रहित होने पर भी हजारों को पराजित करता है।

स्वयं दन्तरहितः सन् अपि सहस्रजनान् पराजेतुम् इच्छति ।


ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಬಹುದು - ಪ್ರಕೃತಿಯ ತನ್ನದೇ ಆದ ಅವಲಂಬನೆಯಿಂದ ಅನಾವೃತವರ್ಣನೆ.

प्रकृति का चित्रण प्रकृति का वर्णन दो प्रकार से हो सकता है - प्रकृति में स्वयं के आलम्बन से वर्णन को अनावृत्त वर्णन कहते हैं।


अमृतत्वाय त्याग एव एकं साधनम् ।

ಅಮೃತಕ್ಕಾಗಿ ತ್ಯಗ ಒಂದು ಸಾಧನ.


स्थूलात्मक जगत्प्रपज्च का स्वप्नस्थप्रपञ्च का तथा सूक्ष्मप्रपञ्च का सुषुप्ति अवस्था में लय हो जाता है।

ಸ್ಥೂಲಾತ್ಮದ ಜಗೃತ್ಪ್ರಪಂಚದ ಸ್ವಪ್ನಸ್ಥದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಪ್ರಪಂಚದ ಸುಷುಪ್ತಿಗಳು ಲಯವಾಗುತ್ತದೆ.


ಪ್ರಾತಿಪದಿಕದಿಂದ ವಿಹಿತವಾದ ಸ್ವರಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸೂತ್ರವಿದೆ , ಉದಾಹರಣೆಗೆ - ಕರ್ಷತ್ವತೋ ಘಞೋಂತ ಉದಾತ್ತಃ , ಉಞಛಾದೀನಾಞಚ ಇತ್ಯಾದಿ ಸೂತ್ರಗಳು .

प्रातिपदिकात् विहितस्वराणां विषये सूत्राणि भवन्ति, यथा- "कर्षात्वतो घञोऽन्त उदात्तः", उञ्छादीनाञ्च इत्यादीनि सूत्राणि।


व्याख्या - हे मित्र और वरुण रथ में ठीक प्रकार से जुड़े हुए तुम्हारे घोड़े तुम दोनों को ढोवे।

व्याख्या- हे मित्रावरुणौ वां युवाम् अश्वासः अश्वाः सुयुजः सुष्ठु रथे युक्ताः सन्तः आवहन्तु ।


और वह उक्तलक्षण लक्षित अधिकारी जननमरणात्मक चक्र की परीक्षा करके उसमें होने वाली व्याधियों का विचार करके संसारनल से संतप्त होकर के गुरु के पास जाता है।

ಹೇಳಿದ ಲಕ್ಷಣವು ಲಕ್ಷಿತವಾಗಿದೆ ಅಧಿಕಾರಿಯು ಜನನಮರಣಗಳ ಚಕ್ರವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ಅದರ ವ್ಯಾಧ್ಯಾದಿಯನ್ನು ತಿಳಿದು ಸಂಸಾರಾನಲಸಂತಪ್ತನು ಗುರುವಿನ ಬಳಿ ಹೋಗುವನು.


ಸೂತ್ರಾರ್ಥದ ಸಮನ್ವಯ - ಆಢ್ಯಃ ಭೂತಪೂರ್ವಃ ಎಂಬ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಆಢ್ಯಪೂರ್ವಃ ಎಂಬ ರೂಪವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.

सूत्र अर्थ का समन्वय- आढ्यः भूतपूर्वः इस विग्रह में आढ्यपूर्व: यह रूप बनता है।


ಶಮಾದಿಗಳಿಂದ ತಾತ್ಪರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಶಮ, ದಮ, ಉಪರತಿ, ತಿತಿಕ್ಷಾ, ಸಮಾಧಾನ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧಾ  ಎಂಬ ಆರು ಸಂಪತ್ತಿಗಳು ಇವೆ. ಯಾವಾಗ ಹಸಿವು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಆಗ ಭೋಜನ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬೇರೆ ಏನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

शमादयः नाम शमः दमः उपरतिः तितिक्षा समाधानं श्रद्धा च इति षट्। यदा बुभुक्षा अतितीव्रा भवति तदा भोजनं विहाय अन्यत् किञ्चित् अपि मनसे न रोचते।


सैव इन्द्राग्निमित्रावरुणादीनां धारयित्री।

ಅಲ್ಲಿಯೇ ಇಂದ್ರ ಅಗ್ನಿ ಮಿತ್ರ ವರುಣ ಆದಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾಳೆ.


तिङङ्तिङ: इस सूत्र से तिङ इस प्रथमान्त पद की अनुवृति है।

ತಿಙ್ ತಿಙಃ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ತಿಙ್ ಎಂಬ ಪ್ರಥಮಾಂತ ಪದದ ಅನುವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.


ಇಂದ್ರನು ಸೋಮವನ್ನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೆಂದು ಎಲ್ಲ ಸೂಕ್ತಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

इन्द्र सोम को आनन्द से पीता है सभी सूक्त में कीर्ति व्याप्त है।


" ಆಮಂತ್ರಿತೇ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇ ವಿಶೇಷವಚನೇ ಪದೇ ಆಮಂತ್ರಿತಂ ಬಹುವಚನಂ ಪದಂ ವಿಭಾಷಿತಮ್ ಅವಿದ್ಯಮಾನವತ್ " ಹೀಗೆ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಪದಗಳ ಸಮನ್ವಯ.

“आमन्त्रिते समानाधिकरणे विशेषवचने “ पदे आमन्त्रितं बहुवचनं पदं विभाषितम् अविद्यमानवत् इति पदयोजना।


मनः अविद्यायाः कार्यमस्ति।

ಮನಸ್ಸು ಅವಿದ್ಯೆಯ ಕಾರ್ಯವು ಇದೆ.


भर्तुः वचनमस्ति तन्न अरुन्धतीनक्षत्रमिति। तस्य समीपे यत् अत्यन्तं लघुभूतमस्ति तदेव इति।

भर्ता कहता है वह नहीं लेकिन उसके पास में जो सबसे छोटा नक्षत्र दिखाई दे रह है वह अरुन्धती नक्षत्र है।


(वि.चू ) सर्वदुःखानां सर्वविधदुःखानां चिन्ताविलापरहितं चिन्तां विलापं च त्यक्त्वा अप्रतीकारपूर्वकम् प्रतीकारम् अकृत्वा सहनं स्वीकारः एव तितिक्षा निगद्यते उच्यते इत्यर्थः।

(ವಿ. ಚೂ) ಎಲ್ಲ ದುಃಖಗಳ ಎಲ್ಲವಿಧದುಃಖಗಳ ಚಿಂತಾವಿಲಾಪವಿಲ್ಲದೆ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ವಿಲಾಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅಪ್ರತೀಕಾರಪೂರ್ವಕವು ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನು ಮಾಡದೆ ಸಹಿಸುವುದೇ ತಿತಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಎಂದರ್ಥ.


ನಿಷೇಧದಿಂದ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ವಿಕ್ಲಪ್ದಿಂದ ಅದರ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಅಚ್ ಪ್ರತ್ಯಯವಾದಾಗ ಅಪಥಿನ್ ಅ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಭಸಂಜ್ಞಕದ ಟಿ (ಅನ್) ಇದರ ಲೋಪವಾದಾಗ ನಿಷ್ಪನ್ನ ಅಪಥಶಬ್ದದ "ಪಥಃ ಸಂಖ್ಯಾವ್ಯಯಾದೇಃ" ಇದರಿಂದ ನಪುಂಸಕವಾದಾಗ ಸು ಪ್ರತ್ಯಯ ಆದಾಗ ಅಪಥಮ್ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

निषेध के  टिप्पणियाँ विकल्पता से उसके अभाव में अच् प्रत्यय होने पर अपथिन् अ इस स्थिति में, भसंज्ञक के टि (अन्) का लोप होने पर निष्पन्न अपथशब्द का "पथः संख्याव्ययादेः"  इससे नपुंसक होने पर सु प्रत्यय होने पर अपथम् रूप बना।


किन्त दूसरे मन्त्र में कहते है - ` सहस्राणि सहस्रशो ये रुद्रा अधिभूम्याम्' (तैत्तिरीयसंहिता ४-५-११-५) , अर्थात् पृथिवी पर हजारो रुद्र हैं।

ಆದರೆ ಮತ್ತೊಂದು ಮಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. - "ಸಹಸಾಣಿ ಸಹಸ್ರಶೋ ಯೇ ರುದ್ರಾ ಅಧಿಭೂಮ್ಯಾಮ್" (ತೈತ್ತಿರೀಯಸಂಹಿತಾ 4-5-11-5) ಅಂದರೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ರುದ್ರರಿದ್ದಾರೆ.


पादों के साथ।

ಪಾದಗಳೊಂದಿಗೆ.


ಇಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಯೀಭಾವ ಚ ಹೀಗೆ ಪದಚ್ಛೇದವಿದೆ.

यहाँ अव्ययीभाव ऐसा पदच्छेद है।


गतिः इत्यनेन गतिश्च इति सूत्रेण विधीयमानाः प्रादयः गतिसंज्ञकाः उपसर्गाः उच्यन्ते।

गतिः इसकी गतिश्च इस सूत्र से विधियमान प्र आदि की गतिसंज्ञक और उपसर्ग कहलाते है।


फिर उन चार भागों का अपना-अपना दूसरा भाग का त्याग करके भागान्तर में संयोजन ही पञ्चीकरण कहलाता है।

पुनः तेषां चतुर्णां भागानां स्वस्वद्वितीयार्द्धभागं परित्यज्य भागान्तरेषु संयोजनम् एव पञ्चीकरणम्।


निषिद्धकर्माचरणस्य वासनया चित्तमलः अनुमीयते।

ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮಾಚರಣೆಯ ವಾಸನೆಯಿಂದ ಚಿತ್ತಮಲವು ಅನುಮಾನಿಸುತ್ತದೆ.


जैसे छान्दोग्योपनिषद् के छठे अध्याय में “तत्त्वमसि” इस वाक्य को नौ बार पढ़ा गया है।

ಹೇಗೆ - ಛಾಂದೋಗ್ಯ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ "ತತ್ವಮಸಿ" ಈ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ಒಂಭತ್ತು ಬಾರಿ ಓದಲಾಗಿದೆ.


“निदिध्यासनशीलस्य बाह्यप्रत्यय ईक्ष्यते " इत्यादिविवेकचूडामणि के वचन से यह जाना जाता है कि यहाँ पर निदिध्यासन पद के द्वारा साधारणतया सविकल्प समाधि ही उपदिष्ट है।

"ನಿಧಿಧ್ಯಾಸನಶೀಲದ ಬಾಹ್ಯಪ್ರತ್ಯಯ ಆಗುತ್ತದೆ "ಇತ್ಯಾದಿ ವಿವೇಕಚೂಡಾಮಣಿ ವಚನದಿಂದ ಇದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ ಇಲ್ಲಿ ನಿಧಿಧ್ಯಾಸನ ಪದದಿಂದ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಸವಿಕಲ್ಪ ಸಮಾಧಿಯೇ ಉಪದಿಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.


ವೈತಾನ ಸೂತ್ರವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನವಾಗಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಕೌಶಿಕಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಭಿಚಾರಕ್ರಿಯೆಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.

वैतान सूत्र अधिक प्राचीन नहीं है, और कौशिकसूत्र में अभिचारक्रिया का वर्णन है।


“सह सुपा'' सूत्र अनुवर्तन होता है।

"सह सुपा" इति सूत्रमनुवर्तते।


“पञ्चमी भयेन'' इस सूत्र का क्या अर्थ है?

"ಪಂಚಮೀ ಭಯೇನ" ಈ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವೇನು?


अतीत अनागत-वर्तमान-में प्रयोग करने वाले पदार्थो का ग्राहक है।

ಅತೀತ - ಅನಾಗತ - ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುವ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಗ್ರಾಹಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ.


"ಕರ್ಷಾತ್ವತೋ ಘಜ್ಞೋಂತ ಉದಾತ್ತಃ" ಈ ಪೂರ್ವಸೂತ್ರದಿಂದ ಉದಾತ್ತ ಎಂಬ ಪ್ರಥಮಾಂತ ಪದದ ಅನುವೃತ್ತಿ ಬರುತ್ತದೆ.

'कर्षात्वतो घञोऽन्त उदात्तः' इति पूर्वसूत्रात् उदात्तः इति प्रथमान्तं पदम् अनुवर्तते।


अर्थात् इह संसारे नास्ति कश्चिदपि अकृतः अर्थात् नित्यः पदार्थः।

ಅಂದರೆ ಈ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲವೆಂದು ಮಾಡದಿರುವುದು ಅಂದರೆ ನಿತ್ಯ ಪದಾರ್ಥವು.


ಯಾವುದರ  ಪ್ರಕೃತಿಸ್ವರವಾಗಿದೆಯೋ.

यस्य सः प्रकृतिस्वरः।


ಹೇ ಸಖನೇ ಕೇಳಿಸಿಕೋ.

हे सखा सुनो।


मूलप्रकृति से अविद्या के परिणाम रूप में यह होती है।

मूलप्रकृतेः अवद्यायाः परिणामो भवत्ययम्।


ಮತ್ತು ಅವರು ಯಾವ ಫಲದ ಕಾಮನೆಯಿಂದ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆಯೋ ಆ ಫಲದ ಲಾಭವಾಗಬೇಕು ಹೀಗೆ ಅವರ ಇಚ್ಛೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ते च यत्फलं कामयमानाः यज्ञं कुर्वन्ति तत्फललाभो भवतु इति तेषाम् इच्छा।


ಆದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನವಿದ್ದಾಗ ಅಜ್ಞಾನದ ಬಾಧೆಯು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.

लेकिन ब्रह्मज्ञान होने पर अज्ञान का बाध अर्थात् नाश हो जाता है।


इसलिए उस स्थल पर बाधित अर्थ के दोष का अवकाश नहीं है।

अत एव तस्मिन् स्थले बाधितार्थदोषस्य अवकाशो नास्ति।


अथवा जीवात्मा का तथा परमात्मा का अभेद ज्ञान है।

अथवा जीवात्मनः परमात्मनश्च अभेदज्ञानम्।


४।२७ मन्त्र में तथा ४।३७ मन्त्र में 'छिन्धी भिन्धी हन्धी कट' इस प्रकार के मन्त्रों का स्पष्ट रूप से यहाँ संकेत है।

४।२७ मन्त्रे तथा ४।३७ मन्त्रे छिन्धी भिन्धी हन्धी कट” एवंविधानां मन्त्राणां स्पष्टरूपेणात्र संकेतो वर्तते।


ಇದರ ನಂತರ ಚುಟು ಸೂತ್ರದಿಂದ ಎರಡು ಡಕಾರದ ಇತ್ರ್ಸಂಜ್ಞಾ ಆಗುತ್ತದೆ.

इसके बाद पर को “चुटू” सूत्र दो डकार की इत्संज्ञा होती है।


ಅನಾತ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮತ್ವಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಆವರಣವು ಹೊಂದುತ್ತದೆ.

अनात्मसु आत्मत्वबुद्धितः आवरणम् अनुमीयते।


तादृश एव आत्मा आत्मनः बन्धुः।

उस प्रकार की आत्मा ही आत्म की बन्धु होती है।


त्वं गाः अजयः, सोमं जीतवान्, सप्त नदीः मुञ्चसि स्म।

तुम ने गायों को चुराने वालों को जीता, सोम को जीता, और सात नदियों को बंधन से मुक्त किया।


इसी प्रकार जो जन साहित्य शास्त्र को नहीं जानता वह व्यञ्जना के द्वारा प्रतिपादित वैदिक अर्थो को नहीं जान सकता।

ಅದೇ ರೀತಿ, ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅರಿವಿಲ್ಲದವರಿಗೆ ವ್ಯಂಜನಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ ವೈದಿಕ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.


ತದ್ಧಿತೇಷ್ವಚಾಮಾದೇಃ ಎಂಬ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವೇನು?

"तद्धितेष्वचामादेः " इति सूत्रस्यार्थः कः ?


टाप्, डाप्, चाप्, ङीप्, ङीष्, ङीन्, ऊङ्, ति इत्येते अष्टौ प्रत्ययाः स्त्रीत्वस्य द्योतनाय प्रातिपदिकात् भवन्ति।

टाप्, डाप्, चाप्, ङीप्, ङीष्, ङीन्, ऊङ, ति ये आठ प्रत्यय स्त्रीत्व द्योतन के लिए प्रातिपदिक से होते हैं।


42. इष्टवस्तु का दर्शनजन्य सुख क्य होता है?

೪೨. ಇಷ್ಟ ವಸ್ತುವಿನ ದರ್ಶನದಿಂದ ಜನ್ಯವಾಗುವ ಸುಖವು ಯಾವುದು?


उसके पास में एक और लघु प्रकाशमान नक्षत्र दिखाई दे रहा है, क्या?

तत्समीपे अन्यदेकं प्रकाशमानं लघुभूतं यत् वर्तते तदेव इति?


अनेनैव क्रमेण पङ्क्तिबद्धो भूत्वा तैः गमनं कर्तव्यम्।

इसी ही क्रम से पङिक्त बद्ध होकर उनके द्वारा गमन करना चाहिए।


तेन पचत् ई इति जायते।

उससे पचत् ई होता है।


ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಚಾದಿಗಳ ಲೋಪವಾಗಿದೆ.

और यहाँ चादि का लोप हुआ।


"ನಜ್ಞ್ಸ್ತತ್ಪುರುಷಾತ್" ಈ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವೇನು?

“नञस्तत्पुरुषात्”' इस सूत्र का क्या अर्थ है?


जंघाओं से वैश्य तथा पादों से शूद्र की उत्पत्ति हुई।

ತೊಡೆಗಳಿಂದ ವೈಶ್ಯರು ಮತ್ತು ಪಾದಗಳಿಂದ ಶೂದ್ರರು ಉತ್ಪನ್ನರಾದರು.


ಹಿಮವಂತಃ - ಹಿಮ ಶಬ್ದದಿಂದ ಮತುಪ್ ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಪ್ರಥಮಾ ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಹಿಮವಂತಃ ರೂಪವು ಆಯಿತು.

हिमवन्तः- हिमशब्दात् मतुप्प्रत्यये प्रथमाबहुवचने हिमवन्तः इति रूपम्।


ಮತ್ತು ಉತ್ತರಪದವು ಭಗಾಲವಾಗಿದೆ.

उत्तरपदञ्च भगालशब्दः।


"ಸಪ್ತಮೀ ಶೌಂಡೈಃ" ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡಿ.

“सप्तमी शौण्डैः” सूत्र की व्याख्या करो?


ततर्द - तृद्-धातु से लिट् प्रथमपुरुष एकवचन में रूप है।

ततर्द - तृद्-धातोः लिटि प्रथमपुरुषैकवचने रूपम्।


प्रतिष्ठम् - प्रपूर्वकस्थाधातु से कप्रत्यय करने पर प्रतिष्ठम् रूप बनता है।

ಪ್ರತಿಷ್ಠಮ್ - ಪ್ರಪೂರ್ವಕ ಸ್ಥಾ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಕ ಪ್ರತ್ಯಯ ಮಾಡಿದಾಗ ಪ್ರತಿಷ್ಠಮ್ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.


उदाहरण -कारिका, बालिका इत्यादि उदाहरण है।

उदाहरणम् - कारिका बालिका इत्यादीनि उदाहरणानि सन्ति।


ಪ್ರಾಣೀತಿ - ಪ್ರ- ಪೂರ್ವಕ ಅನ್ - ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಟ್ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣೀತಿ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

प्राणिति - प्रपूर्वक अन्-धातु से लट् प्रथमपुरुष एकवचन में प्राणिति रूप है।


"ಬಹುವ್ರೀಹೌ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಪೂರ್ವಪದೌ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಪದಗಳೆಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳ ಅನುವೃತ್ತಿ ಇಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.

बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम् इस सूत्र से प्रकृत्या और पूर्वपदम् इन दो पदों की यहाँ अनुवृति आ रही है।


रात का देवता कौन है?

ರಾತ್ರಿಗಳ ದೇವತೆ ಯಾರು?


श्रौतसूत्रे तेषाम् अनुष्ठानाचारयागानां वर्णनं विद्यते, येषां सम्पादनं त्रैवर्णिकैः अवश्यं कर्तव्यम्।

श्रौतसूत्र में उनके अनुष्ठान आचार यागों का वर्णन विद्यमान है, जिनका सम्पादन तीन वर्णों के द्वारा अवश्य करना चाहिए।


शतुरनुमो नद्यजादी इति सूत्रं व्याख्यात।

ಶತುರನುಮೋ ನದ್ಯಜಾದಿ  ಎಂಬ ಸೂತ್ರವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿ .


ಅನುದಾತ್ತಮ್ ಎಂಬ ಪ್ರಥಮಾಂತ ಪದದ ಅನುವೃತ್ತಿ ಬರುತ್ತದೆ.

अनुदात्तम् इस प्रथमान्त पद की अनुवृति है।


सगतिरपि तिङ इस परसूत्र में तिङग्रहण से यह सूत्र सुप् विषयक है।

सगतिरपि तिङ् इति परसूत्रे तिङ्ग्रहणात् इदं सूत्रं सुब्विषयकम्।


ಸರಳವಾದ ಅರ್ಥವು - ಯಾವುದು ಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ವೈದಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಭ್ರಾಂತಿ ಇಲ್ಲದೆ ಇರುವುದೋ ಅದು ಜೀವ ಆಗುವುದು.

सरलार्थः - यः लौकिकवैदिकव्यवहारेषु अभ्रान्तो यो जीवः भवति ।


೨೦.೧ ಮೂಲಪಾಠ ವಿಷ್ಣುಸೂಕ್ತ ವಿಷ್ಣೋರ್ನು ಕಂ ವೀರ್ಯಾಣಿ ಪ್ರ ವಾಚಂ ಯಃ ಪಾರ್ಥಿವಾನಿ ವಿಮಮೇ ರಜಾಂಸಿ ।

20.1 मूलपाठ विष्णुसूक्त विष्णोर्नु क॑ वीर्याणि प्र वाचं यः पार्थिवानि विममे रजांसि।


ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಈ ಸೂತ್ರವು ಎಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಆದ್ಯುದಾತ್ತಶ್ಚ ಈ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸೂತ್ರದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

और उससे यह सूत्र जहाँ कार्य करता है, वहाँ आद्युदात्तश्च इस सामान्य सूत्र की प्रवृति नहीं होती है।


ಕುರುಡನು  ನಡೆಯುವ ವೇಳೆ ಸ್ತಂಭದಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡರೆ ಆ ತಪ್ಪು ಕುರುಡನ ದೃಷ್ಟಿಹೀನ್ತೆಯದ್ದು ಹೊರತು ಸ್ತಂಭದ್ದಲ್ಲ. - "ನಾಯಂ ಸ್ಥಾನೋರಪರಾಧೋ ಯದೇನಮ್ ಅಂಧೋ ನ ಪಶ್ಯತಿ".

यथा अन्धः गमनसमये यदि स्तम्भे आघातं प्राप्नोति तर्हि सः दोषः तस्य अन्धस्य दृष्टिहीनतायाः न तु स्तम्भस्य - 'नायं स्थानोरपराधो यदेनम् अन्धो न पश्यति'।


अत एव वेदान्तोक्तमार्ग एव अनसरणीय इति सिद्धान्तः।

अतः वेदान्त उक्त मार्ग का ही अनुसरण करना चाहिए यह सिद्धान्त होता है।


एवं बन्धनकारणं मोचनकारणमपि मन एव इति सिद्धम्।

ಹೀಗೆ ಬಂಧಕಾರಣ ಮತ್ತು ಮೊಕ್ಷಕಾರಣಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸೇ ಕಾರಣ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧ.


समासः इति अव्ययीभावः इति चाधिकृतम्।

समास यह अव्ययीभाव यह अधिकृत किया गया है।


प्रायश्चित्त पापक्षयसाधन चान्द्रायणादि कर्म होते हैं।

ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಗಳು ಪಾಪಕ್ಷಯಸಾಧನಗಳು ಚಾಂದ್ರಾಯಣಾದಿ ಕರ್ಮಗಳು.


सामर्थ्य दो प्रकार का होता है-एकार्थीभाव रूप और व्यपेक्षा भाव रूप।

ಅಲ್ಲಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ - ಏಕಾರ್ಥಿಭಾವರೂಪ ಮತ್ತು ವ್ಯಪೇಕ್ಷಾಭಾವರೂಪ ಎಂದು.


ಹಾಗೆಯೇ ಉತ್ಪಲಪದದ ಅನುತ್ಪಲದಿಂದ ನೀಲ ಇದಕ್ಕೆ  ವ್ಯಾವರ್ತವಾದ ಉತ್ಪಲ ಪದದ ವಿಶೇಷಣವೂ ಕೂಡ ಆಗುತ್ತದೆ.

तथैव उत्पलपदम् अनुत्पलान्नीलं व्यावर्तयतीत्युत्पलपदस्यापि विशेषणत्वम् ।


तदा "नाव्ययीभावादतोऽम्त्वपञ्चम्या" इत्यनेन अदन्ताद् अव्ययीभावात् परस्य सुपः "अव्ययादाप्सुपः" इत्यनेन लुको निषेधो भवति।

ಆಗ "ನಾವ್ಯಯೀಭಾವಾದತೋಽಮ್ತ್ವಪಂಚಮ್ಯಾ" ಅದಂತ ಅವ್ಯಯೀಭಾವದಿಂದ ನಂತರ ಬರುವ ಸುಪ್ ಇದರ "ಅವ್ಯಯಾದಾಪ್ಸುಪಃ" ಇದರಿಂದ ಲೋಪ ನಿಷೇಧವಾಗುತ್ತದೆ.


ರೂಪಕಗಳು ಕೂಡ ಋಗ್ವೇದದ ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೇರಳವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.

रूपकों की भी बहुलता ऋग्वेद के मन्त्रों में उपलब्ध है।


शब्दाः अपि बाहुल्येन भिन्ना भवन्ति।

अधिकांश शब्द भी बाहुल्य से भिन्न होते है।


५. निर्पर्वकात् वह् - धातोः लुटि एकवचने वैदिकप्रयोगः।

೫. ನಿಪೂರ್ವಕ ವಹ್ - ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲುಟ್ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ವೈದಿಕ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ.


इसलिए वेद ज्ञान हमेशा आवश्यक है।

ಆದ್ದರಿಂದ ವೇದ ಜ್ಞಾನವು ಯಾವಾಗಲು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ.


निरुक्ते वृ-धातोः वरुणशब्दः निष्पन्नः।

निरुक्त में वृ-धातु से वरुण शब्द निष्पन्न है।


अतः सूत्र का अर्थ होता है-निन्दा में गम्यमान किम् अव्यय को समानाधिकरण से सुबन्त के साथ समास होता है और वह तत्पुरुष संज्ञक होता है।

अतः सूत्रस्यास्यार्थस्तावत् - " निन्दायां गम्यमानायां किमित्यव्ययं समानाधिकरणेन सुबन्तेन सह समस्यते , स च तत्पुरुषसंज्ञको भवति " इति ।


ಯಚಿ ಭಮ್ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಭಸಂಜ್ಞಾ ಆಗುತ್ತದೆ.

यचि भम् इति सूत्रेण भसंज्ञा भवति।


वृहज्जलसमूहः यदा समग्रं विश्वं परिव्याप्य आसीत् तदा देवाः गर्भरूपेण यं धत्तवन्तः अग्निना उपलक्षितं समग्रं भुवनं च सम्पादितवन्तः।

वृहत् जलसमूह जब समग्र विश्व में परिव्याप्त था तब देवों ने गर्भरूप में धारण किया और अग्नि को उपलक्षित और समग्र भुवन को बनाया।


ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಹಗ್ಗವೆ ಇದೆ ಆದರೆ ಸರ್ಪವಲ್ಲ.

वस्तुतः वहाँ पर रस्सी ही होती है न की सर्प।


೪೭. ವ್ಯೃದ್ಧಿ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಯೀಭಾವಸಮಾಸದ ಯಾವ ಉದಾಹರಣೆಯಿದೆ?

47. व्यृद्धि अर्थ में अव्ययीभावसमास का क्या उदाहरण हे?


और स्वरित के अभाव में “एकादेश उदात्तेनोदात्त:' इस सूत्र से उदात्त होता है।

स्वरिताभावे च 'एकादेश उदात्तेनोदात्तः' इति सूत्रेण उदात्तः भवति।


इसलिए संसारबन्धन का हेतु मन ही होता है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂಸಾರಬಂಧದ ಕಾರಣ ಮನಸ್ಸು.


अतः प्रत्यय ग्रहण की परिभाषा से तिङन्त को प्राप्त है।

अतः प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तिङन्तमिति लाभः।


आदौ यत् वदति अन्तिमे अपि तस्यैव कथनम् उपक्रमोपसंहारौ।

आदि में जो कहा गया है अन्त में भी उसका कथन उपक्रम तथा उपसंहार कहलाता है।


एवमेव आसीत् प्रजापतेः तथा हिरण्यगर्भस्य पूजनीयता।

ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಮತ್ತು ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ಪೂಜನೀಯವಾಗಿದ್ದರು.


ಮಾ ನೋ ಹಿಂಸೀಜ್ಜನಿತಾಂಕಮಂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಬರೆಯಿರಿ.

मा नो हिसीज्जनिताङ्कमन्त्र की व्याख्या करो।


ಪಂಚದಶಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ.

ततदुक्तं पञ्चदश्याम्।


ब्रह्मद्विषे ब्राह्मणानां द्वेष्ठारं शरवे शरुं हिंसकं त्रिपुरनिवासिनमसुरं हन्तवै हन्तुं हिंसितुम्।

ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುವವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಹಿಂಸಕ ತ್ರಿಪುರ ನಿವಾಸಿ ಅಸುರನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಕೊಲ್ಲಲು ವಿಸ್ತಾರ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.


वह ही यज्ञ का पुरोहित है।

स एव यज्ञस्य पुरोहितः।


यत् शब्द से “सप्तम्यास्त्रल्' इससे त्रल् प्रत्यय करने पर त्रल् प्रत्यय का लित् होने से उससे पूर्व के यकार से उत्तर अकार की प्रकृत सूत्र से उदात्त स्वर सिद्ध होता है।

'ಯತ್ ಶಬ್ಧ'ಕ್ಕೆ "ಸಪ್ತಮ್ಯಾಸ್ತ್ರಲ್" ಎನ್ನುವುದರಿಂದ 'ತ್ರಲ್ - ಪ್ರತ್ಯಯ'ವಾದಾಗ, 'ತ್ರಲ್ - ಪ್ರತ್ಯಯ'ವು 'ಲಿತ್' ಆದುದರಿಂದ ಅದರ ಹಿಂದಿರುವ 'ಯಕಾರ'ದ ಮುಂದಿರುವ 'ಅಕಾರ'ಕ್ಕೆ ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ಉದಾತ್ತಸ್ವರವು ವಿಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.


"तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च" इति सूत्रं किम्प्रकारकम्

“तद्धितार्थोत्तपदसमाहारे च" यह किस प्रकार का सूत्र है?


सूत्र अर्थ का समन्वय- यह पटु- शब्द प्रकार आदिगण में पढ़ा गया है।

सूत्रार्थसमन्वयः- अयं पटु- शब्दः प्रकारादिगणे पठितः।


ನ ಕಾರದ ಅರ್ಥವು ಇದೇ ಆಗಿದೆ.

नकार का यही अर्थ है।


ಹೆ ಅರ್ಜುನ ! ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಅಥವಾ ಮತ್ತೆ ಉತ್ಪತ್ತಿಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

हे अर्जुन ! माम् एकम् उपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म पुनरुत्पत्तिः न विद्यते॥


ಪ್ರಪಾಠಕರ ವಿಭಜನೆಯು ಅನುವಾಕಗಳಲ್ಲಿ ಇದೆ.

प्रपाठकानां विभाजनम् अनुवाकेषु अस्ति।


इसी प्रकार मनुष्यों के सामाजिक दुर्व्यवहार के निराकरण के लिये सूक्तो का सङ्कलन किया गया है।

एवं मानवानां सामाजिकदुर्व्यवहाराणां निराकरणाय सूक्तानां सङ्कलनं कृतम्।


कुत्सितैः का अर्थ है कुत्स्यमानों से।

ಕುತ್ಸಿತೈಃ ಇದರ ಅರ್ಥ - ಕುತ್ಸ್ಯಮಾನೈಃ .


ಕ್ರೌಂಜಾಯನಾಃ ಈ ರೂಪವನ್ನು ಸೂತ್ರ ಸಹಿತವಾಗಿ ಸಿದ್ಧಿಸಿರಿ.

कौञ्जायनाः इति रूपं ससूत्रं साधयत।


ಸಂಹಿತಾ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಭೇದವಿದೆ.

संहिता और ब्राह्मण में महान् भेद है।


19.3 देवीसूक्त का आशय मन्त्र तीन प्रकार के होते है परोक्षकृत, प्रत्यक्षकृत, और आध्यात्मिक।

१९.३) देवीसूक्तस्याशयः- त्रिविधा हि ऋचः परोक्षकृताः, प्रत्यक्षकृता, आध्यात्मिक्यश्च।


ಉದಾತ್ತವು ಯಾವುದರ ಮುಂದಿರುತ್ತದೋ ಅದು 'ಉದಾತ್ತಪರಃ', ಸ್ವರಿತವು ಯಾವುದರ ಮುಂದಿರುತ್ತದೋ ಅದು 'ಸ್ವರಿತಪರಃ'.

उदात्त परे है जिससे वह उदात्तपरः, स्वरित परे है जिससे वह स्वरितपरः।


अनेन सूत्रेण विकल्पेन स्वरितस्वरः विधीयते।

ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಸ್ವರಿತಸ್ವರವು ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.


ಸತ್ಯವಸ್ತು ಅಸತ್ಯವಸ್ತು ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದ ಆ ವಸ್ತುವು ಅಸತ್ಯವಸ್ತುವಿನ ನಿರಾಶೆ ಆಗುತ್ತದೆ.

सत्यवस्तु असत्यवस्तुरूपेण परिणतं तस्य असत्यवस्तुनः निरासः।


ಚವಾಯೋಗೆ ಪ್ರಥಮಾ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಪ್ರಥಮಾ ಈ ಪ್ರಥಮಾಂತ ಪದದ ಅನುವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

चवायोगे प्रथमा इस सूत्र से प्रथमा इस प्रथमान्त पद की अनुवृति है।


ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರಾವರುಣಸೂಕ್ತವನ್ನು ವಿಮರ್ಶಿಸಲಾಗಿದೆ.

उत्तरार्थ में तो मित्रावरुणसूक्त की आलोचना की।


(बृहदारण्यकभाष्यवार्तिकम् - ४.३.१९०७) एवञ्च शुद्धं चैतन्यमेव अद्वैतम्।

( ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕಭಾಷ್ಯವಾರ್ತಿಕಮ್ - ೪.೩.೧೯೦೭) ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಶುದ್ಧದ ಚೈತನ್ಯವೇ ಅದ್ವೈತವು.


ವಿದ್ವಾಂಸ ಈ ಶಬ್ದದ ಅನೇಕ ಅರ್ಥಗಳಿಂದ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

विद्वांन इस शब्द के अनेकों अर्थ किये हैं।


अग्निमीळे यहाँ पर किससे सभी को अनुदात्त होता है?

ಅಗ್ನಿಮೀಳೆ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲಾದಕ್ಕು ಅನುದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ?


ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.


सूत्रार्थसमन्वयः- कुमारी च इयं कुलटा इति विग्रहे कर्मधारयसमासे कुमारी इत्यस्य पुंवद्भावे कुमारकुलटा इति रूपम्।

सूत्र अर्थ का समन्वय- कुमारी च इयं कुलटा इस विग्रह में कर्मधारय समास में कुमारी इसका पुंवद्‌भाव करने पर कुमार कुलटा यह रूप बनता है।


व्याख्या- एषाम् अक्षाणां त्रिपञ्चाशः त्र्यधिकपञ्चाशत्संख्याकः व्रातः संघः क्रीळति आस्फारे विहरति ।

ವಿವರಣೆ - ಭೂಪಟದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತಮೂರು ದಾಳಗಳು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಚಲಿಸುತ್ತವೆ, ಹೇಗೆ ಸೂರ್ಯ ದೇವನ ಸತ್ಯ ಸ್ವರೂಪವು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ.


तत्र स्तनकेशादिकमपि भवितुमर्हति लोमादिकमपि भवितुमर्हति।

और यह स्तनकेशवती हो सकती है और लोभवान भी हो सकता है।


पशुयागस्य देवाः के ?

पशु याग के देव कौन हैं?


मुख्यतः ब्रह्मविद्या रहस्यशब्देन ज्ञायते।

ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯು ರಹಸ್ಯ ಶಬ್ದದಿಂದಲೇ ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ.


ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಋಷಿಯು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ - ಅದು ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ಶಿವ್ಸಂಕಲ್ಪವಾಗಿರಲಿ.

व्याख्या - ऋषि कहते हैं- वह मेरा मन शिवसङ्कल्प हो।


येन प्रमिणोति तत् प्रमाणम्।

ಯಾವುದರಿಂದ ಪ್ರಮಾಣೀ ಕರಿಸುತ್ತದೆ ಅದು ಪ್ರಮಾಣಮ್.


धृष्णु इत्यत्र कस्मिन् अर्थे प्रथमा ?

धृष्णु यहाँ पर किस अर्थ में प्रथमा है?


आत्मभाव स्वयं का भाव होता है।

आत्मभावः आत्मनः स्वस्य भावः।


विष्णु का प्रिय लोक मेरा भी हो जहा मनुष्यबिना किसी बाधा के  आनन्द को प्राप्त करते है।

ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪ್ರೀತಿಯ ಲೋಕ ನನ್ನದಾಗಲಿ, ಅಲ್ಲಿ ಮಾನವರು ಯಾವುದೇ ಅಡೆತಡೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.


विद्या प्राप्ति के लिए जिस प्रकार से इष्टदेव की आराधना की जाती है,उसी प्रकार गुरु को आराधना भी विद्या प्राप्ति के लिए को जाती है।

विद्याप्राप्त्यर्थम् इष्टदेवस्य आराधना यथा क्रियते तथैव गुरोः आराधना अपि विद्याप्राप्त्यर्थं क्रियते।


उस वज्र से मेघ के भिन्न होने पर शब्द करती हुई गाय के समान जल शीघ्र समुद्र की और जाता है।

ಆ ವಜ್ರದಿಂದ ಮೋಡದಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಶಬ್ದ ಮಾಡುವ ಕರುವಿನ ಸಮಾನವಾಗಿ ಜಲವು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ.


ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ನಿವೃತ್ತಿಯಾದರೆ ವೇದಾಂತಶ್ರವಣವೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

यदि सम्पूर्णतया इन्द्रियाणि निवृत्तानि तर्हि वेदान्तश्रवणमपि न स्यात्।


इस सूत्र में वाचादीनाम् उभौ उदात्तौ ये सूत्र में आये पदच्छेद हैं।

अस्मिन् सूत्रे वाचादीनाम् उभौ उदात्तौ इति सूत्रगतपदच्छेदः।


नित्य प्रलय किसे कहते हैं?

ನಿತ್ಯಪ್ರಳಯ ಎಂದರೇನು ?


पूर्वस्य पद अतः का विशेषण होता है।

ಪೂರ್ವಸ್ಯ ಪದ ಅತಃ ಪದದ ವಿಶೇಷಣವಾಗಿದೆ.


वेदान्ताः एव उपनिषदः।

ವೇದಾಂತವು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳೇ ಆಗಿವೆ.


अतः द्योतनात् देवः इति सिध्यति।

ಆದ್ದರಿಂದ, ದ್ಯೋತನಾತ್ ದೇವಃ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.


ततश्च गुरुः तं वेदान्तम् श्रावयति।

वहाँ पर गुरु उसको वेदान्त का श्रवण कराते है।


अस्य च अन्त्यवर्णः ह्रस्वाकारः अस्ति।

ಮತ್ತು ಇದರ ಅಂತ್ಯವರ್ಣ ಹ್ರಸ್ವ ಅಕಾರವಾಗಿದೆ.


अब कहते हैं की भले ही इस उपनिषद् में आकाश की उत्पत्ति दिखाई गई है लेकिन यह तत् 'तत्तेजोऽसृजत' इस श्रुति वाक्य के तो विपरीत है।

ಅಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ವಿರುದ್ಧವದು. "ತತ್ತೇಜೋಽಸೃಜತ" ಎಂಬುದರಿಂದ ಶೃತ್ಯಂತರವಾಗಿದ್ದರಿಂದ.


स्रवन्तीः - स्रु-धातोः शतृप्रत्यये डीपि द्वितीयाबहुवचने स्रवन्तीः इति रूपम्।

ಸ್ರವಂತೀಃ - ಸ್ರು - ಧಾತುವಿನಿಂದ ಶತೃ ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಜ್ಞೀಪ್ ದ್ವಿತೀಯಾ ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಸ್ರವಂತೀಃ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.


ಸಾಕಲ್ಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಯೀಭಾವ ಸಮಾಸದ ಉದಾಹರಣೆ ಇರುತ್ತದೆ ಸತೃಣಮ್.

साकल्य अर्थ में अव्ययीभाव समास का उदाहरण होता है सतृणम्।


तैत्तरीय आरण्यक के कौन-कौन से अध्याय तैत्तिरिय उपनिषद् कहलाते हैं?

ತೈತ್ತಿರೀಯ ಆರಣ್ಯಕದ ಯಾವ ಯಾವ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ತೈತ್ತಿರೀಯ ಉಪನಿಷತ್ತೆಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ?


एवं ते इत्यत्रापि प्रकृतसूत्रेण विकल्पेन उदात्तः अस्ति।

इसी प्रकार ते यहाँ पर भी प्रकृत सूत्र से विकल्प से उदात्त है।


इसलिए जो आकशोत्पत्तिवादिनी श्रुति है वह गौणत्व के रूप में समझी जानी चाहिए।

अतः या वियदुत्पत्तिवादिनी श्रुतिः विद्यते सा सर्वापि गौणत्वेन अवगम्या।


श्रौतसूत्र में उनके अनुष्ठान आचार यागों का वर्णन विद्यमान है, जिनका सम्पादन तीन वर्णों के द्वारा अवश्य करना चाहिए।

ಶ್ರೌತಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಅದರ ಅನುಷ್ಠಾನ ಆಚಾರ ಯಾಗಗಳ ವರ್ಣನೆಯು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ, ಯಾವುದರ ಸಂಪಾದನೆಯಿಂದ ಮೂರು ವರ್ಣಗಳಿಂದ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕಿದೆ.


ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ವರುಣನು ತುಷ್ಟನಾದರೆ ಪಾಪಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.

अतएव वरुण के तुष्ट होने पर पाप नष्ट होते हैं।


तेन पूजनार्थात्परं यत्प्रातिपदिकम् तस्माद् इति लभ्यते।

उससे पूजनार्थ से परे जो प्रातिपदिकान्तात् समासात् पद प्राप्त होता है।


सूत्रव्याख्या - इदं विधिसूत्रम्।

ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಇದು ವಿಧಿ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.


ಗಾರ್ಹಪತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

गार्हपत्यादिः।


यह संन्यास ज्ञानरहित होता है।

ಜ್ಞಾನರಹಿತವಾದದ್ದು ಈ ಸನ್ಯಾಸವು.


अहम् अञ्जलिं कृत्वा सत्यं वदामि यत् अहं ( कितवः ) धनानि न ग्रहिष्यामीति ।

मैं दसों अंगुलियों वाले हाथ को जोड़कर सत्य कहता हूँ की भविष्य में मैं जुए से धन नही कमाऊंगा।


तर्हि मतिमतां का कथा।

तो फिर बुद्धिमानों को तो बात ही क्या है।


ಫಿಷೋಂತ ಉದಾತ್ತಃ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಅಂತಃ ಇದು ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದ ಮತ್ತು ಉದಾತ್ತಃ ಈ ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದದ ಅನುವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ .

फिषोऽन्त उदात्तः इति सूत्रात् अत्र अन्तः इति प्रथमैकवचनान्तं पदम्, उदात्तः इति च प्रथमैकवचनान्तं पदम् अनुवर्तेते।


११.४.३) नैमित्तिकप्रलयः कार्यब्रह्मणः हिरण्यगर्भस्य दिवसावसाननिमित्तकः त्रैलोक्यमात्रनाशः नैमित्तिकः प्रलयः कथ्यते।

ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಪ್ರಳಯ ಎಂದರೆ - ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಪ್ರಳಯವು ಕಾರ್ಯಬ್ರಹ್ಮನ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭದ ದಿವಸದ ಅವಸಾನದ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ತ್ರಿಲೋಕಗಳ ನಾಶ ಎಂದು.


प्राणादिपञ्चकं कर्मेन्द्रियैः सहितं सत् प्राणमयकोशो भवति।

ಪ್ರಾಣಾದಿ ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯದಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದು ಪ್ರಾಣಮಯ ಕೋಶವು ಆಗುವುದು.


संख्या पूर्वः पूर्वावयवः यस्य स संख्यापूर्वः इति बहुव्रीहिसमासः।

संख्या पूर्वः पूर्वावयवः यस्य स संख्यापूर्वं बहुव्रीहि समास है।


पृथ्वी आदि के वैधर्म्य से तथा विभूत्वादि लक्षण से आकाश की अजत्व सिद्धि होती है।

पृथिव्यादिवैधर्म्याच्च विभुत्वादिलक्षणात् आकाशस्य अजत्वसिद्धिः।


रोगाणाम् उत्पत्तिः अनेककष्टप्रदानां रक्षोभूतपिशाचादीनां उपद्रवेणैव भवति।

रोगों की उत्पत्ति अनेक दु:ख राक्षस, भूत, पिशाच आदि के उपद्रव से ही होती है।


यद्यपि महाभाष्य में ऋग्वेद की इक्कीस शाखा का निर्देश है, परन्तु शाकल-वाष्कल- आश्वलायन-शाङखायन-माण्डूकायन-नाम की पांच शाखा मुख्य हैं।

ಮಹಾಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಶಾಖೆಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಶಾಕಲ, ಬಾಷ್ಕಲ, ಶಾಂಖಾಯನ, ಮಾಂಡೂಕಾಯನ, ಆಶ್ವಲಾಯನ ಎಂಬ ಐದು ಶಾಖೆಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿವೆ.


अज्ञानावभासकत्वात् अस्य प्राज्ञ इति नाम इति केचित्। कारणशरीराभिमानी भवति प्राज्ञः।

अज्ञानावभासकत्व से इस प्राज्ञ का नाम कुछ लोग कारण शरीराभिमानी प्राज्ञ मानते हैं।


इदं ज्योतिषम् कालविज्ञापकं शास्त्रम्|

यह ज्योतिष काल के विषय में बताने वाला शास्त्र है।


ಋಗ್ವೇದ-1.22.20. ಎಲ್ಲಿ ಸಜ್ಜನರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿ ಮಧುಸರೋವರ ಇರುತ್ರದೋ ಅಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣು ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ.

ऋग्वेद-१.२२.२०॥ जहा सज्जन निवास करता है, और पुन जहा मधुसरोवर वहा पर ही विष्णुनिवास करते है।


अज्ञान नाश से ही ज्ञान उत्पन्न होता है।

अज्ञाननाशाद् एव ज्ञानं जायते।


इति तु अज्ञातम् एव अस्ति।

ಇದು ಅಜ್ಞಾತವೇ ಆಗಿದೆ.


साङ्ख्यमते लौकिकवाक्यानाम् अन्तर्भावः कुत्र न स्वीक्रियते?

साख्य दर्शन के मत में लौकिक वाक्यों का अन्तर्भाव कहाँ स्वीकार नहीं है?


ಇಷು ಇಚ್ಛಾಯಾಂ ಧಾತುವಿನಿಂದ ವಿಕರಣ ಪ್ರತ್ಯಯವಾಗುತ್ತದೆ.

इषु इच्छायां धातु से विकरण प्रत्यय।


ಸತ್ವಮ್, ರಜಃ, ತಮಃ ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳಿವೆ.

सत्त्वम्, रजः, तमः ये तीन गुण हैं।


ಒಂದು ಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿ (೫/೧೩) ಅಸಿತ-ತೈಮಾತ-ಆಲಿಂಗಿ-ವಿಲಿಂಗಿ-ಉರು-ಗೂಲಾದಿ ಸರ್ಪಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.

एक सूक्त में (५/१३) असित-तैमात-आलिङ्गी-विलिङ्गी-उरु-गूल आदि सांपो का नाम उल्लेखित है।


ಇಲ್ಲಿ ಶಕ್ಷ್ಯಾರ್ಥದ ಅಂತರ್ಭಾವ್ಯವೇ ಅರ್ಥಾಂತರ ಪ್ರತೀತವಾಗುತ್ತದೆ ಅಲ್ಲಿ ಅಜಹಲ್ಲಕ್ಷಣಾ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ.

यत्र शक्यार्थम् अन्तर्भाव्य एव अर्थान्तरप्रतीतिः तत्र अजहल्लक्षणा भवति।


ಅದರಿಂದ ಕರ್ತೃ ಜ್ಞೀಪ್ ಆಗುತ್ತದೆ.

तेन कर्तृ ङीप् इति भवति।


मनसैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमेयं ध्रुवम् । मन से ही अप्रमेय कोई ध्रुव वस्तुओ का दर्शन कर सकते है।

मनसैवानुद्रष्टव्यमेतदप्रमेयं ध्रुवम्। मनसा एव अप्रमेयस्य किञ्च ध्रुवस्य च वस्तुनः दर्शनं कर्तुं शक्यते।


ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇವಲ ಜ್ಞಾನವೇ ನಿಃಶ್ರೇಯಸ ಸಾಧನವೆಂದಲ್ಲ.

अतः केवलमेव ज्ञानं निःश्रेयससाधनम् इति न।


೨೧. ಮನೋಮಯ ಕೋಶವೆಂದರೆ ಏನು?

21. मनोमय कोश क्या है?


यदि मन वश में होता है तो चक्षु आदि इन्द्रियों का निग्रह सम्भव हो जाता है।

ಮನಸ್ಸು ವಶವಾದರೆ ಚಕ್ಷುರಾದಿ ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಗಳ ನಿಗ್ರಹ ಮಾಡಬಹುದು.


५. ओतम् इति रूपं कथं सिद्ध्येत्?

5. ओतम् यह रूप कैसे सिद्ध हुआ?


उसका षष्ठी एकवचन में यातः यह रूप बना।

तस्य षष्ठ्येकवचने यातः इति रूपम्।


पीताम्बररूपसमस्यमानपदयोः अथपिक्षया अन्यपदार्थः भवति विष्णुरूपः।

ಪೀತಾಂಬರರೂಪ ಸಮಾಸವಾಗುವ ಪದಗಳ ಅರ್ಥ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಅನ್ಯಪದಾರ್ಥ ವಿಷ್ಣು ರೂಪವೇ ಆಗುತ್ತದೆ.


अतः इनके द्वारा अलौकिक विग्रह वाक्य में एकार्थी भाव रूप सामर्थ्य स्वीकृत किया जाता है।

अतः अस्माभिः अलौकिकविग्रहवाक्ये एकार्थीभावरूपं सामर्थ्यं स्वीक्रियते।


इष्टि मूलक यागों में होता ही अनुवाक्य और याज्य उभयविध मन्त्रों का व्यवहार करता है।

ಇಷ್ಟಿಮೂಲಕವಾದ ಯಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೋತೃವೇ ಅನುವಾಕ್ಯ ಮತ್ತು ಯಾಜ್ಯವೆಂಬ ಉಭಯವಿಧ ಮಂತ್ರಗಳ ವ್ಯವಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.


और कौन त्रिलिङ्गक है यहाँ पर कोशादि ही प्रमाण है।

कः त्रिलिङ्गकः इत्यत्र कोशादिकमेव प्रमाणम्।


ಯೇನ ಕರ್ಮಾಣ್ಯಪಸೋ ಮನೀಷಿಣೋ ಯಜ್ಞೇ ಕೃಣ್ವಂತಿ ವಿದರ್ಥೇಷು ಧೀರಾ ।

येन कर्माण्यपसो मनीषिणो यज्ञे कृण्वन्ति विदर्थेषु धीरा।


त्युक्तानां यागविधीनां प्रकाशकानि हि श्रौतसूत्राणि।

वेद युक्त याग विधानों के प्रकाशक ही श्रौतसूत्र है।


असम्प्रत्यर्थ अव्ययीभावसमासस्योदाहरणं भवति अतिनिद्रम् इति।

ಅಸಂಪ್ರತಿ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಯೀಭಾವ ಸಮಾಸದ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಅತಿನಿದ್ರಮ್.


ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅನುದಾತ್ತಸ್ವರದ ನಿಷೇಧವಾಗುತ್ತದೆ.

इस सूत्र से अनुदात्त स्वर का निषेध होता है।


स्तोकादिशब्देन पूर्वसूत्रोक्तानां स्तोकान्तिकदूरार्थकृच्छ्राणां ग्रहणम्।

स्तोक आदि शब्द से पूर्व सूत्र द्वारा उक्त (स्तोकान्तिक दूरार्थकृच्छ्राणां) स्तोक, अन्तिक, इरार्थ, कृच्छ आदि का ग्रहण किया गया है।


हिरण्यगर्भ के आश्रय से ही सूर्य उदित होकर चमकता है।

हिरण्यगर्भाश्रयेणैव सूर्य उदितः सन् विभाति।


उत्तरपदे परतो दिशावाचकेन सह समासस्योदाहरणं भवति पूर्वशालप्रियः इति ।

उत्तर पद में पर दिशावाचक के साथ समास का उदाहरण है पूर्वशालप्रियः समाहार वाच्य होने पर संख्यातत्पुरुष का उदाहरण है पञ्चगवम्।


ಇಂದ್ರನ ಭೋಜನದ ಎತ್ತುಗಳ ಮಾಂಸ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

इन्द्र का भोजन बैल का मांस है।


इस प्रकार के महानुभाव को हम शीघ्र प्राप्त हो।

ಇಂತಹ ಮಹಾನುಭಾವರನ್ನು ನಾವು ಆದಷ್ಟು ಬೇಗ ಪಡೆಯುತ್ತೇವೆ.


ಇಲ್ಲಿ ವಿಷಯಸಪ್ತಮೀ ಎಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.

यहाँ विषयसप्तमी यह समझना चाहिए।


“आत्मा वाऽरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः” इत्यादि श्रुतियों में एकबार श्रवण एकबार मनन तथा एकबार निदिध्यासन का उपदेश नहीं दिया है।

न हि “आत्मा वाऽरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः” इत्यादिश्रुतिषु सकृच्छ्रवणं सकृत् मननं सकृत् निदिध्यासनं वा उपदिश्यते।


उसरी यज्ञ से ऋग, साम, यजू, गायत्र्यादि छन्द तथा अश्वगर्दभ आदि पशु उत्पन्न हुए।

तस्मादेव यज्ञात् ऋचः सामानि यजूंषि, गायत्र्यादीनि च्छन्दांसि तथा अश्वगर्दभादयश्च पशवः उत्पन्नाः।


ಪುರುಷನ ಮೋಕ್ಷಪ್ರಾಪ್ತಿಗಳು ಇಷ್ಟವಾಗಲಿಲ್ಲವಾದರೆ ಮೋಕ್ಷೋಪಾಯದ ಹುಡುಕಾಟವು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.

यदि पुरुष की मोक्ष प्राप्ति की इच्छा नहीं होती है तो वह मोक्ष के उपायों का अन्वेषण नहीं करता है।


इस सूत्र में दो पद है।

ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪದಗಳಿವೆ .


इस सूत्र से प्रकृतिस्वर का विधान है।

अनेन सूत्रेण प्रकृतिस्वरः विधीयते।


तास्यनुदात्तेन्ङिददुपदेशाल्लसार्वधातुकमनुदात्तमन्ह्निङोः इत्यस्मात् सूत्रात् लसार्वधातुकम् इति पदम् अनुवर्तते तच्चात्र सप्तम्यन्ततया विपरिणम्यते।

तास्यनुदात्तेन्ङिददुपदेशाल्लसार्वधातुकमनुदात्तमन्ह्विङोः इस सूत्र से लसार्वधातुकम् इस पद की अनुवृति यहाँ आती है, और वह यहाँ पर सप्तम्यन्त से विपरिणाम होता है।


विषयश्चायं सुलभेन अवगन्तुं न शक्यते।

ಈ ವಿಷಯ ಸುಲಭವಾಗಿ ಅರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.


यद्यपि स्वप्नकाले स्थूलविषयाः न सन्ति तथापि सूक्ष्मविषयाः सन्त्येव।

भले ही स्वप्नकाल में स्थूल विषय नहीं होते हैं, फिर भी सृक्ष्म विषय तो होते ही हैं।


ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಏನೇನು ನೋಡಿದೆವೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಬೋಧವಾದಾಗ ಎಲ್ಲ ಮೂಲಗಳ ಸಹಿತವಾಗಿ ನಶಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.

स्वप्न में जो-जो देखा जाता है प्रबोध होने पर उन सभी का मूल सहित नाश हो जाता |


ಆ ಯಜ್ಞದ ದಾತಾ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ನೀಡುವವನು ಅಥವಾ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವವನು ಈ ಅಗ್ನಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

उस यज्ञ का दाता, प्रकाश देने वाला अथवा प्रकाशित करने वाला यह अग्नि है ऐसा कहा गया है।


(ವೇದಾಂತಸಾರಃ) ಯಾವು ಪುರುಷನು ನಿತ್ಯಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೋ.

(वेदान्तसारः) जो पुरुष नित्यादि कर्मों को करता है।