विशेष - यहाँ सुब्रह्मण्या + ओम् इस अवस्था में स्वरित के और उदात्त के स्थान में एकादेश उदात्तेनोदात्तः' इस सूत्र से एकादेश में उदात्त स्वर नहीं होता है, उस सूत्र में “अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः' इस सूत्र से अनुदात्तस्य इस पद की अनुवृति होने से उस सूत्र से उदात्त के और अनुदात्त के स्थान में ही उदात्त एकादेश होता है।

विशेषः - अत्र सुब्रह्मण्या + ओम् इत्यवस्थायां स्वरितस्य उदात्तस्य च स्थाने एकादेश उदात्तेनोदात्तः इति सूत्रेण एकादेशे उदात्तस्वरः न भवति, तस्मिन् सूत्रे "अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः' इति सूत्रात् अनुदात्तस्य इति पदस्य अनुवर्तनात् तेन सूत्रेण उदात्तस्य अनुदात्तस्यैव च स्थाने उदात्तः एकादेशः भवति।


इस सूक्त में पांच मन्त्र विद्यमान है।

अस्मिन् सूक्ते पञ्च मन्त्राः विद्यन्ते।


ಪೂರ್ವಾಹಣೇ ಅಶ್ವಾನ್ಯುಯುಜೇ ಹಿ ಬಭ್ರೂನ್ಸೋ ಅಗ್ನೇರಂತ್ಯೈ ವೃಷಲಃ ಪಪಾದ ।।

पूर्वाह्ने अध्रान्युयुजे हि ब॒भ्रून्त्सो अग्नेरन्ते वृषलः पपाद ॥ ११ ॥


ಸಮುದಾಯದ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಸಂಜ್ಞಾ ಆಗುವಾಗ "ಸುಪೋಧಾತುಪ್ರಾತಿಪದಿಕಯೋಃ" ಇದರಿಂದ ಸುಪ್ ಇದರ ಜ್ಞಸ್ ಮತ್ತು ಸು ಇದರ ಲೋಪವಾದಾಗ ರಾಜನ್ ಪುರುಷ ಎಂದು ಆಗುತ್ತದೆ.

समुदाय की प्रातिपदिक संज्ञा होने पर “सुपोधातुप्रातिपदिकमे'' इससे सुप् का ङस् और सु प्रत्यय का लोप होने पर राजन् पुरुष होता है।


जैसे श्रृंगार रस हमारे मन को प्रसन्न कर सकता है, वैसे अन्य रस प्रभावित नहीं कर सकते।

ಶೃಂಗಾರರಸವು ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸುವಂತೆಯೇ, ಇತರ ರಸಗಳು ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.


इसलिए निवर्तित बाह्येन्द्रियवाले मन से श्रवणादिव्यतिरिक्त विषयों में बार बार दोषदर्शन करने से जो उपरमण निवृत्ति होती है वह ही उपरति कहलाती है।

ಆದ್ದರಿಂದ ನಿವರ್ತಿತವಾದ ಬಾಹ್ಯೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಶ್ರವಣಾದಿ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಿಷಯಗಳಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ದೋಷದರ್ಶನದಿಂದ ಉಪರಮಣವು ನಿವೃತ್ತಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ.


ವ್ಯಷ್ಟಿಕಾರಣಶರೀರ ಅಜ್ಞಾನನೋಪಹಿತ ಚೈತನ್ಯ ಪ್ರಾಜ್ಞದಿಂದ , ವ್ಯಷ್ಟಿಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರ ಅಜ್ಞಾನೋಪಹಿತ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ, ವ್ಯುಷ್ಟಿಸ್ಥೂಲಶರೀರ ಅಜ್ಞಾನೋಪಹಿತ ಚೈತನ್ಯದಿಂದ ವಿಶ್ವದಿಂದ ತುರೀಯ ಚೈತನ್ಯ ಅಂದರೆ ಪ್ರಾಜ್ಞ  ತೈಜಸವಿಶ್ವದ ಆಧಾರಭೂತ ಚೈತನ್ಯ ಭೇದದಿಂದ ಅವಭಾಸವಾದ ತ್ವಂ ಪದದ ವಾಚ್ಯಾರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ.

व्यष्टिकारणशरीर अज्ञानोपहित चैतन्य प्राज्ञ से,व्यष्टिसृक्ष्मशरीर अज्ञानोपहित तेज से, व्युष्टिस्थूलशरीर अज्ञानोपहित चैतन्य से विश्व से तुरी चैतन्य अर्थात् प्राज्ञ तैजसविश्व का आधारभूत चैतन्य भेद से अवभासमान त्वं पद का वाच्यार्थ होता है।


ಕಾವ್ಯ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕವಿತೆಯು ಎಷ್ಟು ಹಳೆಯದೋ, ಉಪಮಾ ಅಲಂಕಾರವೂ ಅಷ್ಟೇ ಹಳೆಯದಾಗಿದೆ.

काव्यसंसारे कविता यावती प्राचीना वर्तते उपमालङ्कारः अपि तावान् एव प्राचीनः वर्तते।


वहाँ के लिए उदाहरण जैसे - गोधूमाः।

ಅಲ್ಲಿಯ ಉದಾಹರಣೆಗೆ - ಗೋಧೂಮಾಃ


यत्तु मन्यसे- स्वयम् अव्याप्रियमाणोऽपि आत्मा संनिधिमात्रेण करोति।

जैसे मानते हैं कि स्वयम् अव्यावृत भी आत्मा संनिधि करती है।


ಬಹಳವಾದ ಯುಗ ಪೂರ್ವ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೃಷ್ಟಿಯು ಒಂದು ಜಲ ಸಮೂಹದಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವು ಇತ್ತು.

बहुत युग पूर्व सम्पूर्ण सृष्टि एक महान जल समूह से व्याप्त थी।


ಮತ್ತು ಷಷ್ಥೀ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಇದೆ.

अपि च षष्ठ्यैकवचने ।


उदाहरण -दामा, बहुयज्वा।

ಉದಾಹರಣೆ - ದಾಮಾ, ಬಹುಯಜ್ವಾ.


एवं सूत्रार्थो भवति - "अचक्षुः पर्यायाद् अक्षिशब्दात् समासान्तः तद्धितसंज्ञकः अच्प्रत्ययो भवति इति।

ಹೀಗೆಯೇ ಸೂತ್ರಾರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ - ಅಚಕ್ಷುಃ ಪರ್ಯಾಯದಿಂದ ಅಕ್ಷಿ ಶಬ್ದದಿಂದ ಸಮಾಸಾಂತ ತದ್ಧಿತಸಂಜ್ಞಕ ಅಚ್ ಪ್ರತ್ಯಯ ಆಗುತ್ತದೆ.


ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ಹಾಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ.

समाधौ अपि तथा।


12. स होवाच... इस कथा अंश की व्याख्या करो।

೧೨. ಸ ಹೋವಾಚ..... ಈ ಕಥೆಯ ಅಂಶದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡಿ.


ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪದ ಭಾನವು ಆಗುತ್ತದೆ.

तेन च आत्मस्वरूपस्य भानं भवति।


ರೂಢಿಯಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಾವಾಚಕ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣ ಸುಬಂತಗಳು ಜಾತಿವಾಚಕ ಸುಬಂತಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.

रूढ्या प्रशंसावाचकैः समानाधिकरणैः सुबन्तैः जातिवाचकं सुबन्तं समस्यते , स च तत्पुरुषसंज्ञको भवति ।


इसका यह तात्पर्य है की यज्ञीय कार्यों में श्रद्धा की अत्यन्त आवश्यकता है।

ಇದರ ತಾತ್ಪರ್ಯವು ಹೀಗೆ ಆಗಿರುತ್ತದೆ ಯಜ್ಞೀಯ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ದೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಆವಶ್ಯಕತೆಯಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು.


महाभाष्य में ऋग्वेद की इक्कीस शाखा का निर्देश है।

महाभाष्ये ऋग्वेदस्य एकविंशतिः शाखाः निर्दिष्टाः।


अनुमान के द्वारा तथा शब्द प्रमाण के द्वारा ही वह जाना जा सकता है।

अनुमानेन शब्दप्रमाणेन वा ज्ञातम्।


एतेषु प्रपाठकेषु काम्य-इष्टि-राजसूय-अग्निचितिप्रभृतीनां विस्तृतं विवरणमस्ति।

इन प्रपाठको में काम्य, इष्टि, राजसूय, अग्निचित, आदि का विस्तृत विवरण है।


ಬಹು ವಿಧವಾದ ಔಷಧಿಗಳ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಮರಗಳ ಪ್ರಶಂಸೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಮಂತ್ರಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ.

अनेक प्रकार की औषधियों का तथा अनेक पेड़ों की प्रशंसा में भी अनेक मन्त्र यहाँ है।


धने सति के सम्पद्यन्ते?

धन के होने पर क्या होता है?


ಅವನು ಸಾರಥಿಯಂತೆ ಯಾಗರಥವನ್ನು ಓಡಿಸುಕೊಂಡು ಅಭೀಷ್ಟ ದೇವತೆಗಳ ಯಾಗಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡುಬರುತ್ತಾನೆ.

स सारथिरिव यागरथं चालयन् अभीष्टान् देवान् यागस्थानमावहति।


पदार्थविज्ञानदृष्ट्या अपि यास्केन एतत् प्रमाणितम्- सूर्यरश्मिः काचं मणिं वा भित्त्वा शुष्कतृणस्य उपरि पतति चेत् अग्निः उत्पद्यते।

पदार्थ विज्ञान की दृष्टि से भी यास्क ने ये प्रमाणित किया है - सूर्य की रश्मि काँच या मणि का भेदन कर शुष्कतृण के उपर गिरती है तो अग्नि उत्पन्न होती है।


9. वायुशब्दात् यत्प्रत्ययः, ततः द्वितीयाबहुवचनम्।

೯. ವಾಯುಶಬ್ದದಿಂದ ಯತ್ ಪ್ರತ್ಯಯ, ದ್ವಿತೀಯಾಬಹುವಚನದ ರೂಪ.


अत: इन सूत्रों के अपाणिनीय होने पर भी पाणिनीय प्रमाण के द्वारा इनको आश्रित किया जाता है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸೂತ್ರಗಳು ಅಪಾಣಿನೀಯವಾದಾಗ ಪಾಣಿನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದ ದ್ವಾರ ಇವುಗಳ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ .


यहाँ समासिक दोनों पदों के उत्तर पद का पुरुष पद का अर्थ ही प्रधान है।

ಇಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ಯಮಾನವಾದ ಪದಗಳ ಉತ್ತರ ಪದದ ಪುರುಷ ಪದದ ಅರ್ಥವೇ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ.


उससे यहाँ सूत्र का अर्थ होता है - शकटि शकटी शब्दों के अक्षर - अक्षर को क्रम से उदात्त होता है।

ಇಲ್ಲಿ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವೇನೆಂದರೆ-ಶಕಟಿ ಶಕಟ್ಯೋಃ ಶಬ್ದಗಳ ಅಕ್ಷರಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.


उदाहरण -इस सूत्र के धातु के अवयव के लुक का उदाहरण होता है “'पुत्रीयति”।

ಉದಾಹರಣೆ - ಈ ಸೂತ್ರದ ಧಾತುವಿನ ಅವಯವದ ಲುಕ್ ನ ಉದಾಹರಣೆ ಆಗುತ್ತದೆ "ಪುತ್ರೀಯತಿ".


ಅದು ಹೇಗೆಂದರೆ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ದೇಹಾದಿಸಂಘಾತಾಭಿಮಾನದ ರಾಗದ್ವೇಷಾದಿಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮ ತತ್ಫಲಾನುಭವವು, ಹಾಗೆಯೇ ಅತೀತವಾದ ಅತೀತವಾಗದ ಜನ್ಮದಿಂದ ಎಂದು ಅನಾದಿ ಅವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಸಂಸಾರವು ಅತೀತದಿಂದ ಮುಂದೆ ಬರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

जैसे इस जन्म में देहादिसङ्गाताभिमानरागद्वेषादि करने पर धर्म तथा अधर्म तत्फलानुभव, तथा अतीत में अतीत जन्म में अनादिविद्याकृत संसार अतीत अनागत अनुमेय होता है।


मन का शम किया जाता है।

मनसः शमः क्रियते।


और भी यहाँ अक्ष-शब्द से उस शब्द के स्वरूप का ही ग्रहण है।

ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷ ಶಬ್ದದಿಂದ ಆ ಶಬ್ದದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ .


अव्ययीभावे चाकाले इति सूत्रं व्याख्यात।

अव्ययीभावे चाकाले इस सूत्र की व्याख्या कीजिये।


इस प्रकार वही निश्चित रूप से वैयाकरण है जो लक्षण जानता है, अर्थ जानता है और लक्ष्य जानता है और लक्षण से लक्ष्य का संस्कार करता है।

एवमेव स एव खलु वैयाकरणः यः लक्षणं जानाति, अर्थं जानाति, लक्ष्यं च जानाति, लक्षणेन लक्ष्यस्य संस्कारं च करोतीति।


आत्मीये देहादिसङ्काते अहंप्रत्ययः गौणः ।

ಆತ್ಮೀಯ ದೇಹಸಂಕಾತದಲ್ಲಿ ಅಹಂ ಪ್ರತ್ಯಯವು ಗೌಣವು.


देवों का निवास स्थान विषय में निरुक्त में क्या कहा गया है ?

देवानां निवासस्थानविषये निरुक्ते किम् उक्तम् ?


ಈ ನಿಗದ ಎಂದರೇನು? ಯಾವುದು ನಿಗದ ?

अथ यह निगद क्या है?


गीतिप्रधान सामवेद का भी अग्न आयाहि वीतये इति अग्नि के आह्वान से ही आरम्भ प्राप्त होता है।

गीतिप्रधानस्य सामवेदस्यापि अग्न आयाहि वीतये इति अग्नेः आह्वानपर आरम्भो लभ्यते।


सामवेद संहिता साहित्य चारों संहिताओ में साम संहिता परम गौरव शालिनी है।

ನಾಲ್ಕು ಸಂಹಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮ ವೇದದ ಸಂಹಿತೆಯು ಪರಮ ಉತ್ಕೃಷ್ಟವಾಗಿದೆ.


11.5.11 ) पञ्चदशीकारों के मत में तत्त्वम्पदार्थनिरूपण विद्यारण्य स्वामी नें पञ्चदशी के महावाक्य विवेक प्रकरण में कहा है “एकमेवाद्वितीयं सन्नामरूपविवर्जितम्।

ಪಂಚದಶೀ ಕಾರರ ಮತದಲ್ಲಿ ತತ್ವ ಪದಾರ್ಥದ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ಪಂಚದಶಿಯಲ್ಲಿ ಮಹಾವಾಕ್ಯವಿವೇಕ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ - "ಏಕಮೇವಾಡ್ವಿತೀಯಂ ಸನ್ನಾಮರೂಪವಿವರ್ಜಿತಮ್" ಎಂದು.


घनश्यामः रूप को सिद्ध कोजिये ।

ಘನಶ್ಯಾಮಃ ಎಂಬ ರೂಪವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿರಿ.


तदा अर्थेषु कर्मसु च नानुषज्जते।

तब उसकी अर्थ तथा कर्म में प्रीति नहीं होती है।


तेषां कतिपयांशा एव गद्यात्मकाः सन्ति, किन्तु ब्राह्मणग्रन्थाः सर्वथा गद्यात्मका एव भवन्ति।

ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳು ಗದ್ಯಾತ್ಮಕವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಗ್ರಂಥವು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಂದಲೂ ಗದ್ಯಾತ್ಮಕವಾಗಿದೆ.


अतः मोक्ष की दशा में भी वृत्ति के विद्यमान होने पर भी एक ही अद्वितीय तत्व अनुपपन्न होता है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಮೋಕ್ಷದ ದಶೆಯ ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಯು ವಿದ್ಯಮಾನವಾದಾಗ ಒಂದೇ ಅದ್ವಿತೀಯ ತತ್ವವು ಅನುಪಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.


ಯಾಕೆಂದರೆ  ಈ ಪ್ರಮಾಣವು ಹೇಗೆ ವೇದದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯುಕ್ತವಾಗಿದೆಯೋ ಹಾಗೆ ವೇದಗಳಿಗೆ  ಹೊರತಾದ ಸ್ಮೃತಿ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲೂ ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

क्योंकि यह प्रमाण जैसे वेद में प्रयुक्त दिखाई देता है, वैसे ही वेद से बाहर स्मृति शास्त्र में भी।


ಯಾವ ಕರ್ಮ ದೇವಗಳಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ.

जो की कर्म देवों से श्रेष्ठ है।


ತಾತ್ಪರ್ಯ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಲು ಲಿಂಗ ಎನ್ನುವೆನ್ನುವುದು ತಾತ್ಪರ್ಯನಿರ್ಣಾಯಕಲಿಂಗವಾಗಿದೆ.

तात्पर्यनिर्णयाय लिङ्गम् इति तात्पर्यनिर्णायकलिङ्गम्।


वह पत्नी मेरे परिवार की विशेष रूप से सेवा करती थी।

सा अस्मदीयेभ्यः विशेषेण सेवां कुर्वती आसीत् ।


वहाँ अक्षसूक्त के चौदहवे मन्त्र को पास के प्रति जुआरी ने प्रार्थना की है।

ततः अक्षसूक्तस्य द्वादशचतुर्दशयोः मन्त्रयोः अक्षान् प्रति कितवानां प्रार्थनाज्ञापनम् अस्ति ।


ಹೇಗೆ ಶುಕ್ಲ ಘಟ ಅಂದರೆ (ಬಿಳಿಯ ಘಟ) ಇಲ್ಲಿ ಶುಕ್ಲ ಶಬ್ದದ ಶುಕ್ಲಗುಣ ರೂಪವೇ ವಾಚ್ಯಾರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ.

जैसे शुक्ल: घट: (सफेद घड़ा) यहाँ पर शुक्ल शब्द का शुक्लगुणरूप वाच्यार्थ है।


बुद्धि आदि में जो आनन्द प्रतीत होता है अथव प्रतिबिम्ब के द्वारा अवस्थित होता है।

ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ಆನಂದವು ಪ್ರತೀತವಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಿಂದ ಅವಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.


अर्थशब्देन सह समासे तावद् द्विजायायं द्विजार्थः सूपः, द्विजार्था यवागूः, द्विजार्थं पयश्चेति तदुदाहरणानि।

अर्थशब्द के साथ समास में तावत् द्विजायायं द्विजार्थः सुपः, द्विजार्था यवागू: द्विजार्थं पयः आदि इसके उदाहरण है।


यादृशं हि सुललितं देववाण्याः शास्त्रीयं विवेचनं तत्र दृश्यते, नान्यत्र तादृशं क्वापि विलोक्यते।

ಎಷ್ಟು ಸುಲಲಿತ ದೇವವಾಣಿಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿವೇಚನೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತೇವೆಯೋ , ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಪ್ರಕಾರವಾದ ಸುಲಲಿತೆಯು ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.


“ऋक्पूरब्धू: पथामानक्षे”' सूत्र की व्याख्या करो?

"ऋक्पूरब्धूपथामानक्षे" इति सूत्रं व्याख्यात।


श्रवणमननाभ्याम् अवधारिते निःसन्दिग्धे ब्रह्मविषये स्थापितस्य चित्तस्य यदेकतानत्वम् एकाकारवृत्तिप्रवाहः तदेव निदिध्यासनम् ।

श्रवण तथा मनन के द्वारा निःसन्दिग्ध ब्रह्म विषय में स्थापित चित्त का यदेकतानत्व एकाकार वृत्तिप्रवाह ही निदिध्यासन होता है।


ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ನಂತರ ಬರುವ ಯಾತಿ ಇದರ ಅನುದಾತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

अतः तस्मात् परस्य याति इति अनुदात्तं न भवति।


अस्मिन् सन्दर्भे भारतीया विद्वांसो नाटकानामुदयः वेदस्थितसूक्तमूलकः एव इत्याहुः।

इस सन्दर्भ में भारतीय विद्वानों ने नाटको का उदय वेद में स्थित सूक्तमूल ही बताया है।


ವಯಸಿ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಮತ್ತು ಕನಿಷ್ಠ ಶಬ್ದಗಳ ಅಂತ್ಯ ಸ್ವರಕ್ಕೆ ಉದಾತ್ತವು ಯಾವ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ ?

वयसि अर्थे ज्येष्ठकनिष्ठयोः शब्दयोः अन्त्यस्य स्वरस्य उदात्तत्वं केन सूत्रेण?


प्रमेयगत असम्भावना मनन से निवृत्त होती है।

प्रमेयगता असम्भावना च मननेन निवर्तते।


वह ही अलग प्रकार से- आत्यान्तिक संसारनिवृत्ति तथा ब्रह्मप्राप्तिलक्षणा होती हे।

तदेव प्रकारान्तरेण कथ्यते - आत्यन्तिकी संसारनिवृत्तिः ब्रह्मप्राप्तिलक्षणा।


चित्तशुद्धि ही आत्मशुद्धि कहलाती है।

ಚಿತ್ತಶುದ್ಧಿಯನ್ನೇ ಆತ್ಮಶುದ್ಧಿ ಎನ್ನುವರು.


तब उसकी दुर्दशा को देखकर के अपने मनुष्य भी करुणा नही करते हैं, और उसकी रक्षा नही करना चाहते हैं।

ಆಗ ಅವಳ ದುರ್ದಶೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ತನ್ನ ಮನುಷ್ಯನಿಗೂ ಕರುಣೆ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಅದರ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.


ಬಹುವ್ರೀಹೌ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಪೂರ್ವಪದಮ್ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಪದಮ್ ಈ ಎರಡು ಪದಗಳ ಅನುವೃತ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

बहुव्रीहो प्रकृत्या पूर्वपदम् इस सूत्र से प्रकृत्या और पूर्वपदम् इन दो पदों की यहाँ अनुवृति है।


छन्द:पादौ तु वेदस्य *छन्द' इस पद की इस प्रकार की व्युत्पत्ति है - छन्दयति (पृणाति) इति छन्दों वा छन्दयति ( आह्लादयति) इति छन्द्‌ः अथवा छन्द्यते अनेनेति छन्दः।

छन्दःपादौ तु वेदस्य'। “छन्दः' इत्येतस्य पदस्य इयं व्युत्पत्तिः - छन्दयति (पृणाति) इति छन्दो वा छन्दयति (आह्लादयति ) इति छन्दः अथवा छन्द्यते अनेनेति छन्दः।


“विशेषणं विशेष्येण बहुलम्'' इससे ही सिद्ध होने पर “उपमानानि सामान्यवचनैः'' इस सूत्र का क्या अर्थ है?

" विशेषणं विशेष्येण बहुलम् " इत्यनेन एव सिद्धे " उपमानानि सामान्यवचनैः " इति सूत्रं  किमर्थम् ।


ಶಾಂಖಾಯನ ಶಾಖೆ. ಈ ಶಾಖೆಯ ಸಂಹಿತೆಯು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲ.

शाङ्ख्यायनशाखा। अस्याः शाखायाः संहिता तु अनुपलब्धाऽस्ति।


यथा इन्द्रः सोमरसं पिबति, युद्धं करोति, वृत्रं हन्ति, अश्वं चालयति।

ಹೇಗೆ ಇಂದ್ರನು ಸೋಮರಸವನ್ನು ಪಾನಮಾಡುವನೋ, ಯುದ್ಧಮಾಡುವನೋ, ವೃತ್ರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲವನೋ ಮತ್ತು ಅಶ್ವಚಾಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವನೋ ಹಾಗೆ.


अस्मिन् सूत्रे द्वे पदे स्तः।

ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪದಗಳಿವೆ.


ಇಲ್ಲಿ ಸಮಾಸಸ್ಯ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅಂತೋದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

जैसे समासस्य इस सूत्र से अन्त उदात्त होता है।


ते द्वे अपि सुषुप्तौ न स्तः।

और ये दोनों सुषुप्ति अवस्था में नहीं होती हैं।


ಅಲ್ಲಿ ಕಾರಣವೇ ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನವೇ ಆಗದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಕಾರಣ ವಿಷಯದ ಆಸಕ್ತಿಯು.

उसका हेतु निषिद्ध कर्मों का अनुष्ठान होता है तथा दूसरा हेतु विषयासक्ति है।


ಉಳಿದ ತ್ರಿಪಾದವು ವಿನಾಶ ರಹಿತವಾಗಿ ಸ್ವಪ್ರಕಾಶ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿದೆ.

अवशिष्ट त्रिपाद् विनाश रहित स्वप्रकाश स्वरूप में स्वर्गलोक में विद्यमान है।


तदुक्तं विवेकचूडामणौ ।

ಇದು ವಿವೇಕ ಚೂಡಾಮಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.


उच्यते कर्महेतुर्हि कामः।

तो कहते हैं कि काम ही कर्म का हेतु होता हैं ।


इयमेव भागत्यागलक्षणा जहदजहल्लक्षणा उच्यते।

ಇದೇ ಭಾಗ ತ್ಯಾಗ ಲಕ್ಷಣಾ ಜಹತ್ ಮತ್ತು ಅಜಹತ್ ಲಕ್ಷಣಾ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.


ಹೀಗೆ ಜಿತಾತ್ಮಾ ಮತ್ತು ಪ್ರಶಾಂತ ಅಂತಃಕರಣವು ಯಾರದ್ದೋ ಅದು ಪ್ರಾಶಾಂತಾತ್ಮಾ |

एवं जितात्मा प्रशान्तं च अन्तःकरणं यस्य स प्रशान्तात्मा।


एना इति रूपं कथं सिद्ध्येत्।

ಏನಾ ಈ ರೂಪವು ಹೇಗೆ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ?


ब्रह्मणः जगज्जन्मादिकारणत्वे श्रुतिः प्रमाणम्।

ಬ್ರಹ್ಮನ ಜಗತ್ತು ಮತ್ತು ಜನ್ಮಾದಿ ಕಾರಣದಲ್ಲಿ ಶೃತಿಯು ಪ್ರಮಾಣವಾಗುತ್ತದೆ.


अपि च भगवता श्रीकृष्णेन श्रीमद्भगवद्गीतायां कथ्यते “द्वाविमो पुरुषो लोके क्षरश्चाक्षर एव च।

और भगवान् श्री कृष्ण ने श्रीमद्भगवद्गीता में कहा है- “द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च।


ವೇದದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ - ಅಗ್ನಿನಾ ರಯಿಮಶ್ನವತ್/ ಪೋಷಮೇವ ದಿವೇದಿವೇ ।

तथाहि आम्नातम् - 'अग्निना रयिमश्नवत्/ पोषमेव दिवेदिवे।


सामान्यतः समासस्य पञ्च भेदा इति वक्तुं शक्यन्ते, ते च - केवलसमासः, अव्ययीभावसमासः, तत्पुरुषसमासः, बहुव्रीहिसमासः, द्वन्द्वसमासः चेति।

सामान्यतः समास के पाँच भेद होते हैं यह कह सकते हैं और वे है-केवल समास, अव्ययीभावसमास, तत्पुरुषसमास, बहुव्रीहि समास और द्वन्द समास होता है।


इसमें चार अध्याय है।

अस्य चत्वारोऽध्यायाः सन्ति।


ಇದರ ನಂತರ ಶತು ಶಿತ್ ಇದರಿಂದ ತಿಂಗ್ಶಿತ್ಸಾರ್ವಧಾತುಕಮ್ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಸಾರ್ವಧಾತುಕ ಸಂಜ್ಞಾ ಆದಾಗ ಕರ್ತರಿ ಶಪ್ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಶಪ್ ಪ್ರತ್ಯಯ ಆದಾಗ ಪಚ್ ಶಪ್ ಅತ್ ಆಗುತ್ತದೆ.

ततः शतुः शित्त्वात् तिङ्शित्सार्वधातुकम् इति सूत्रेण सार्वधातुकसंज्ञायाम्, कर्तरि शप् इति सूत्रेण शप्प्रत्यये सति पच् शप् अत् इति जायते।


ईशानः - ईश्-धातु से शानच प्रत्यय होने पर प्रथमा एकवचन में ईशन यह रूप बनता है।

ಈಶಾನಃ - ಈಶ್ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಶಾನಚ್ ಪ್ರತ್ಯಯವಾದಾಗ ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಈಶಾನ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.


कृत्तद्धित, समास, सनाद्यन्त, एकशेष।

कृत्तद्धितसमास-सनाद्यन्तैकशेषरूपाः।


तृतीयेत्यस्य सुबन्तम् इत्यस्य विशेषणत्वात् तदन्तविधौ तृतीयान्तं सुबन्तमिति लभ्यते।

ತೃತೀಯಾ ಇದರ ಸುಬಂತದ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ತದಂತವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ತೃತೀಯಾಂತ ಸುಬಂತವು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.


प्रजास्विति प्र-जासु यस्मात् ।

प्रजास्विति प्र-जासु यस्मात्।


साम में प्रतिष्ठित है।

ಸಾಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದೆ.


ವಿಂದತಿ - ವಿದ್ - ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಟ್ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ (ವೈದಿಕ) ಜರತಃ - ಜೃ- ಧಾತುವಿನಿಂದ ಶತೃ ಪ್ರತ್ಯಯ ಮಾಡಿದಾಗ ಷಷ್ಠೀ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

विन्दति - विद् - धातोः लटि प्रथमपुरुषैकवचने ( वैदिकम् )  जरतः - जृ - धातोः शतृप्रत्यये षष्ठ्यैकवचने ।


इस पाठ को पढ़कर आप सक्षम होंगे : ० विविध आरण्यको के विषय में जान पाने में; ० उपनिषदों का सामान्य रूप से परिचय प्राप्त कर पाने में; ० आरण्यकों के नामकरण की सार्थकता को समझ पाने में; और ० केन उपनिषद् और छान्दोग्य उपनिषद् का परिचय जान पाने में।

इमं पाठं पठित्वा भवान् विविधानाम् आरण्यकानां विषये ज्ञातुं प्रभवेत्। उपनिषदां सामान्यरूपेण परिचयं प्राप्तुं शक्नुयात्। आरण्यकानां नामकरणस्य सार्थकतां जानीयात्। केनोपनिषदः छान्दोग्योपनिषदः च विशेषतया परिचयं प्राप्स्यति।


(೮.೩) "ಅಕ್ಷ್ಣೋಽದರ್ಶನಾತ್, ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ - ಅಚಕ್ಷು ಪರಿಯಿಂದ ಅಕ್ಷ್ಣ ಸಮಾಸಾಂತ ತದ್ಧಿತ ಸಂಜ್ಞಕಕ್ಕೆ ಅಚ್ ಪ್ರತ್ಯಯವಾಗುತ್ತದೆ.

(८.३) "अक्ष्णोऽदर्शनात्, सूत्रार्थः - अचक्षुः पर्यायाद् अक्ष्णः समासान्तः तद्धितसंज्ञकः अचप्रत्ययो भवति।


अस्मिन् सूत्रे ज्नित्यादिर्नित्यम् इत्यस्मात् सूत्राद् आदिरिति अनुवर्तते।

ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಿತ್ಯಾದಿರ್ನಿತ್ಯಮ್ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಆದಿಃ ಎಂಬ ಅನುವೃತ್ತಿ ಬರುತ್ತದೆ .


` आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत्' इस सम्पूर्ण सूत्र की यहाँ पर अनुवृति आती है।

'आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत्' इति सम्पूर्णमपि सूत्रम् अत्र अनुवर्तते।


इन तीनों सवनों का नाम यथाक्रम प्रातःसवन, माध्यन्दिनसवन, तृतीयसवन है।

ಈ ಸವನಗಳ ಹೆಸರು ಯಥಾಕ್ರಮವಾಗಿ, ಪ್ರಾತಃಸವನ, ಮಾಧ್ಯಂದಿನ ಸವನ ಮತ್ತು ಸಾಯಂ ಸವನ.


ಈ ಅಮೃತತ್ವ ಅಂದರೆ ದೇವತ್ವದ ಈಶಾನ - ಸ್ವಾಮಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ.

उत अपि चामृतत्वस्य देवत्वस्यायम् ईशानः स्वामी।


सूत्र की व्याख्या- यह विधिसूत्र है।

ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ- ಇದು ವಿಧಿಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.


11.3.1 ) प्रज्ञानशाब्दार्थ पुरुष चक्षु द्वारा निर्गत जिस अन्तःकरणवृत्त्युपहित चैतन्य से दर्शन योग्य रूपादि को देखता है, वैसे ही श्रोत्र इन्द्रिय के द्वारा निर्गत जिस अन्तः करणवृत्युपहित चैतन्य से शब्दों का श्रवण होता है।

೧೧.೩೧.೧) ಪ್ರಜ್ಞಾನ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ - ಪುರುಷ ಚಕ್ಷುವಿನಿಂದ ಈಚೆಗೆ ಹೋದಾಗ ಯಾವ ಅಂತಃಕರಣ ವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಉಪಹಿತವಾದ ಚೈತನ್ಯದಿಂದ ನೋಡಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ರೂಪಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಶ್ರೋತೃ ಇಂದ್ರಿಯದಿಂದ ಹೋದ ಯಾವ ಅಂತಃಕರಣ ವೃತ್ತಿಯ ಉಪಹಿತ ಚೈತನ್ಯದಿಂದ ಶಬ್ದಗಳ ಶ್ರವಣವು ಆಗುತ್ತದೆ.


ವೇದಗಳ ಅರ್ಥಜ್ಞಾನವು ವೇದಾಂಗಗಳ ಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

वेदों का अर्थ ज्ञान वेदाङ्गज्ञानपूर्वक ही सम्भव होता है।


अतः सूत्रार्थः भवति- गुणवचनेषु उत्तरपदेषु विस्पष्टादीनां पूर्वपदानां प्रकृतिस्वरः भवति इति।

ಸೂತ್ರಾರ್ಥವಾಗಿದೆ - ಗುಣವಚನಗಳೆಂಬ ಉತ್ತರಪದಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ವಿಸ್ಪಷ್ಟಾದೀನಾಂ ಎಂಬ ಪೂರ್ವಪದಗಳಿಗೆ ಪ್ರಕೃತಿ ಸ್ವರಗಳಿರುತ್ತದೆ.


वि इत्यतः परम् अचक्षयदिति तिङन्तस्य तिङः इत्यनेन निघातः।

’ವಿ’ ಇದರ ಮುಂದಿರುವ ’ಅಚಕ್ಷಯತ್’ ಎಂಬ ತಿಙಂತದಲ್ಲಿ "ತಿಙ್ಙತಿಙಃ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ನಿಘಾತಸ್ವರವಾಗುತ್ತದೆ.


ಆರಣ್ಯಕ ವಿಜ್ಞಾನದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಜ್ಞಾನದ ಅಥವಾ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಜ್ಞಾನದ ಬೋಧಕ ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ ಇದು ಇದರಿಂದ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.

आरण्यक विज्ञान के विशिष्ट ज्ञान का अथवा अध्यात्म ज्ञान का बोधक ग्रन्थ है यह भी इससे ही जाना जाता है।


ಅಭುಕ್ತವಾದದ್ದು ಮತ್ತು ಭುಕ್ತವಾದದ್ದು ಆತ್ಮವೇ ಆಗಿದೆ.

अभोक्ता आत्मा भोक्ता हो जाता है।


परन्तु, अक्षक्रीडा के बाद वह ही अनुकूल स्त्री परित्यक्ता होती है।

ಆದರೆ, ಅಕ್ಷಕ್ರೀಡೆಯ ನಂತರ ಅದೇ ಅನುಕೂಲ ಸ್ತ್ರೀ ಪರಿತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ.


सूत्र की व्याख्या- यह विधिसूत्र है।

सूत्रव्याख्या- विधिसूत्रमिदम्।


"प्रत्ययः" (१/१) इति अधिकारः "परश्च" इति अधिकारः च अत्र आगच्छति।

“'प्रत्ययः'' (1/1) यह अधिकार और ““परश्च'' यह अधिकार यहाँ आता है।


अत एव "आकडारादेका संज्ञा" इति सूत्रस्याधिकारे अस्य सूत्रस्य पाठो न विहितः ।

ಆದ್ದರಿಂದಲೇ "ಆಕಡಾರಾದೇಕಾ ಸಂಜ್ಞಾ" ಈ ಸೂತ್ರದ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಈ ಸೂತ್ರದ ಪಾಠವು ವಿಹಿತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.


एकस्मिन् पक्षे प्रातः सूर्योदयात् प्राक् होमः विधेयः, तेषां नये तथा न क्रियते चेत् आदित्यः आहुतिं न स्वीकरोति।

ಒಂದು ಮತದಂತೆ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಹೋಮ ಮಾಡಬೇಕು, ಅವರ ಪ್ರಕಾರ ಹಾಗೆ ಮಾಡದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಆದಿತ್ಯನು ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.


ಇಲ್ಲಿ ಅಧಿಹರಿ ಎಂಬ ಸಮಸ್ತ ಪದದಲ್ಲಿ ಹರಿ ಎನ್ನುವುದು ಆಧಾರವಾಗಿದೆ.

अधिहरि इति समस्तपदस्य च हर्यधिकरणम् इत्यर्थः।


" सुबामन्त्रिते पराङ्गवत्स्वरे " इत्यस्मात् सुप् इति पदमनुवर्तते ।

““ सुबामश्रिते पराङ्गवत्स्वरे"' इससे सुप् पद की अनुवृत्ति हो रही है।


ततः लशक्वतद्धिते इति सूत्रेण ङीपः ङकारस्य इत्संज्ञा भवति।

ಇದರ ನಂತರ ಲಶಕ್ವತದ್ಧಿತೆ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಜ್ಞೀಪ್ ಇದರ ಜ್ಞಕಾರದ ಇತ್ಸಂಜ್ಞಾ ಆಗುತ್ತದೆ.


ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ರಸವು ಎಲ್ಲಾ ರಸಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ.

इसलिए वह रसो में श्रेष्ठतम है।


बहुत जगह विनियोग के प्रसङ्ग में कल्पना का ही विशेष रूप प्रभाव से परिलक्षित होता है, किन्तु ब्राह्मण की व्याख्या रीति से, और अनुगमन से इस प्रकार कल्पना आश्रितों में कुछ स्थलों में भी युक्तिमत का प्रतिपादन करता है।

ಬಹಳ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿನಿಯೋಗದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪನೆಯ ವಿಶೇಷ ರೂಪ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪರಿಲಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ರೀತಿಯಿಂದ , ಮತ್ತು ಅನುಗಮನದಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾದ ಕಲ್ಪನೆ ಆಶ್ರಿತಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತಿಮತದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ.


क्रतु प्रज्ञान का अथवा कर्म का नाम है।

ಕ್ರತು ಪ್ರಜ್ಞಾನದ ಅಥವಾ ಕರ್ಮದ ಹೆಸರಾಗಿದೆ.


3. आङ्पूर्वक हृ-धातु से लिट् प्रथमपुरुषबहुवचन में।

೩. ಆಂಜ್ಞ್ಪೂರ್ವಕ ಹೃ- ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಿಟ್ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ.


इसी प्रकार ही सर्वम् यह पद षष्ठ्यन्त का विपरिणाम होता है, उससे सर्वस्य यह होता है।

ಅದೇ ರೀತಿ ’ಸರ್ವಂ’ ಎಂಬ ಪದವು ಷಷ್ಠ್ಯಂತವಾಗಿ ವಿಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ’ಸರ್ವಸ್ಯ’ ಎಂದು ಆಗುತ್ತದೆ.


पद से पाद के आदि में न हो सभी आमन्त्रित के पद को अनुदात्त होते हैं यह इस सूत्र का अर्थ होता है।

पदात् अपादादौ सर्वस्य आमन्त्रितस्य पदस्य अनुदात्तः इति पदयोजना भवति।


अपसारिते च मालिन्ये चुम्बकम् आकर्षति। एवमेव अन्तःकरणम् प्रकाशनशीलेन सत्त्वगुणेन स्वभावतः सहितं चेदपि रजसा, तमसा च योगात् अशुद्धम् भवति।

ಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದರೆ ಚುಂಬಕವು ಆಕರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆಯೇ ಅಂತಃಕರಣವು ಪ್ರಕಾಶನಶೀಲದಿಂದ ಸತ್ವಗುಣದಿಂದ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರೂ ರಜೋ ಮತ್ತು ತಮೋಗುಣಗಳ ಯೋಗದಿಂದ ಅಶುದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.


“उच्चैरुदात्तः”, ` नीचैरनुदात्तः", और ` समाहारः स्वरितः" आचार्य गालव कृत शिक्षा ग्रन्थ।

'उच्चैरुदात्तः', 'नीचैरनुदात्तः', 'समाहारः स्वरितः' चेति।आचार्यगालवकृतः शिक्षाग्रन्थः।


ननु अत्र कः शेषः ?

ಇಲ್ಲಿ ಏನು ಶೇಷವಾಗಿದೆ?


जो मित्रवरुण की स्तुति करते है, वे स्तोता इनके अनुग्रह से राजपद को प्राप्त करते है।

ये तु मित्रावरुणयोः स्तुतिं कुर्वन्ति, ते स्तोतारः एतयोः अनुग्रहात् राजपदं लभन्ते।


ಪೂರ್ವ ಭೂತಃ ಇದು ಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹವಾಗಿದೆ.

पूर्वं भूतः इति लौकिकविग्रहः।


वेद धर्म निरूपण करने में स्वतन्त्र भाव से प्रमाण है।

ವೇದ ಧರ್ಮ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾವದಿಂದಲೇ ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.


नामन्त्रिते समानाधिकरणे सामान्यवचनम् इत्यस्य अपवादः।

"ನಾಮಂತ್ರಿತೇ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇ ಸಾಮಾನ್ಯವಚನಮ್" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದ ಅಪವಾದವಾಗಿದೆ.


अखिलकार्यजात का एक ही कारण अद्वितीय ब्रह्म है।

अखिलकार्यजातस्य एकमेव कारणम् अद्वितीयं ब्रह्म।


೩. ಧರ್ಮರಾಜಾಧ್ವರೀಂದ್ರರ ಮತದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಣಾ ಎಂದರೇನು ?

३. धर्मराजाध्वरीन्द्राणां मते लक्षणा नाम किम्?


ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಇದು ವಿಧಿಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.

सूत्रव्याख्य- विधिसूत्रमेतत्।


ಫಲ ಸ್ವರೂಪವಾಗಿರುವ ಈ ವಾಕ್ಯಗಳು ಅನರ್ಥಕಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ.

फलतः एतानि वाक्यानि अनर्थकानि सन्ति एव।


इस सूक्त का हिरण्यगर्भ ऋषि, प्रजापति देवता, और त्रिष्टुप् छन्द है।

ಈ ಸೂಕ್ತದ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ಋಷಿ, ಪ್ರಜಾಪತಿ ದೇವತಾ, ಮತ್ತು ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸಿದೆ.


ಛಂದಸ್ಯನೇಕಾಮಪಿ ಸಾಕಾಂಕ್ಷಮ್ ಈ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವೇನು?

छन्दस्यनेकमपि साकाङक्षम्' इस सूत्र का क्या अर्थ है?


ಪರಾರ್ಥಾಭಿಧಾನಂ ವೃತ್ತಿಃ.

पर अर्थ नाम को वृत्ति कहते है?


सतः सहकारिकारणं द्वितीयं नास्ति।

ಸತ್ಯದ ಸಹಕಾರಿಕಾರಣವು ದ್ವಿತೀಯವಲ್ಲ.


उदाहरण - इसका उदाहरण है - यस्मिन् विश्वानि पौंस्या (ऋ.१.६.९) इति, सुते देधिष्व नश्चनः (ऋ.१-३-६) इति।

उदाहरणम्- अस्य उदहरणं भवति यस्मिन् विश्वानि पौंस्या(ऋ.१.६.९) इति, सुते देधिष्व नश्चनः(ऋ.१-३-६)इति।


अयं रथः अन्तरिक्ष विद्युत् इव शोभमानो वर्तते।

ಈ ರಥವು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿಯಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.


ಮೂರು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಬಾಧ್ಯ ವಸ್ತುವೇ ನಿತ್ಯ.

त्रिकालबाध्य वस्तु नित्य कहलाती है।


तेन मनः सामान्यविशेषज्ञानजनकम् इति सिद्ध्यति।

वह मन सामान्य विशेषज्ञान का बोध कराता है, यह सिद्ध होता है।


वह श्लोक युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः।

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः।


ತಿಙಂತದ ನಂತರವಿರುವ ಗೋತ್ರಾದಿ ಶಬ್ದಗಳಿಗೆ ಅನುದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

तिङन्तात् पराणि गोत्रादीनि अनुदात्तानि भवन्ति।


वैदिक ऋषियों ने मनोगत भावों कों अच्छी प्रकार से प्रकट किया।

वैदिकाः ऋषयः मनोगतभावान् सम्यक् प्रकटितवन्तः।


ಪೂರ್ತಿ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಸಿಕೊಂಡು ಮನು ಆ ಮೀನನ್ನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದರು.

पूरी बात सुनकर मनु उस मछली को समुद्र में लेकर के गए।


एतदुपलक्षितात् सर्वस्माद् विकारजातात् परस्ताद् वर्तमाना सङ्कोदासीनकूटस्थब्रह्मचैतन्यरूपाहं महिना महिम्ना एतावती सम्बभूव।

इस उपलक्षण से सभी विकार उत्पन हुए उनसे वर्तमान सङ्ग उदासीनकूटस्थब्रह्मचेतन रूप मेरी महिमा से यह सब हुआ।


यजुर्वेद के उपनिषदों का नाम लिखिए।

ಯಜುರ್ವೇದದ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ಬರೆಯಿರಿ.


ಸಾನ್ವಯ ಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥ - ಇದ್ ಸರ್ವ = ಸಮಸ್ತ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ವರ್ತಮಾನ ಜಗತ್ತು, ಯದ್ ಭೂತಂ - ಯಾವ ಅತೀತ ಕಾಲದ ವಿಶ್ವ, ಯಚ್ಚ ಭಾವ್ಯಮ್ = ಭವಿಷ್ಯತ್ ಕಾಲದ ಜಗತ್ತು, ಪುರುಷ ಏವ = ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, (ಸಃ = ಮನುಷ್ಯ) ಅಮೃತತ್ವಸ್ಯ = ಅಮರತ್ವದ ಅಥವಾ ಮೋಕ್ಷ, ಈಶಾನಃ = ಸ್ವಾಮಿ, ಉತ = ಹೆಚ್ಚು, ಯತ್ = ಯಾವುದೇ, ಅನ್ನೆನ = ಆಹಾರದಿಂದ, ಪದಾರ್ಥ, ಅತಿರೋಹತಿ = ವೃದ್ಧಿಯು ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ, (ತಸ್ಯಾಪಿ ಈಶಾನಃ = ಸ್ವಾಮಿ ಎಂಬ ಆಶಯವು ಇದೆ).

सान्वयप्रतिपदार्थः - इदं सर्व= निखिलप्रत्यक्षवर्तमानं जगत् , यद् भूतं = यद् अतीतकालिकं विश्वं, यच्च भाव्यं=यद् भविष्यत्कालिकं जगत्, पुरुष एवऱतत्सर्वं परब्रह्म परमात्मा एव, (सःऱ्पुरुषः) अमृतत्वस्य=अमरतायाः, मोक्षस्य वा, ईशानः= स्वामी, उत=अपि च, यत्= यत्किमपि, अन्नेन= भोज्येन, अतिरोहति= वृद्धिं लभते, (तस्यापि ईशानः= स्वामी इत्याशयः) ।।


अब दोनों शब्दों का प्रयोग लगभग समान अर्थ में ही होता है।

अधुना उभयोः शब्दयोः प्रयोगः प्रायः समानार्थे एव भवति।


होमयागस्य अपरं नाम किम् ?

होमयाग का दूसरा नाम क्या है?


सूत्र में अचि इस पद ग्रहण से स्वप्यात्, हिंस्याद् इत्यादि में आद्युदात्त स्वर नहीं होता है अजादि लसार्वधातुक के अभाव होने से।

ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ 'ಅಚಿ' ಎಂಬ ಪದದ ಗ್ರಹಣೆ ಮಾಡಿರುವುದರಿಂದ 'ಸ್ವಪ್ಯಾತ್', 'ಹಿಂಸ್ಯಾತ್' ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಆದ್ಯುದಾತ್ತಸ್ವರವು ಲಭಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ಅಜಾದಿಲಸಾರ್ವಧಾತುಕವು ಇಲ್ಲ.


अस्य अयं भावः यत् अत्रोपमालङ्कारः।

ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮಾಲಂಕಾರವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.


ಶ್ರವಣ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.

श्रवणादिकं कार्यं कर्तव्यम्।


रागपाशेन पुरुषं बध्नातीत्यर्थः।

ಪ್ರೀತಿ ಎಂಬ ಪಾಶದಿಂದ ಮನುಷ್ಯನನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಹಾಕುತ್ತದೆ ಎಂದರ್ಥ.


೩೨. "ಪ್ರಾಯೇಣ ಪೂರ್ವಪದಾರ್ಥಪ್ರಧಾನ ಅವ್ಯಯೀಭಾವಃ" ಇದು ಅವ್ಯಯೀಭಾವ ಸಮಾಸದ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.

३२. "प्रायेण पूर्वपदार्थप्रधानः अव्ययीभावः" इत्यव्ययीभावसमासस्य लक्षणम्।


समानविभक्त्यन्तपदानां यदा तत्पुरुषसमासस्तदा कर्मधारयसंज्ञा।

समान विभक्ति पदों का जब तत्पुरुषसमास होता है तब कर्मधारय संज्ञा होती है।


दशमे प्रपाठके नारायणीयोपनिषदस्ति।

ಹತ್ತನೆಯ ಪ್ರಪಾಠಕದಲ್ಲಿ ನಾರಾಯಣೀಯ ಉಪನಿಷತ್ತು ಇದೆ.


ಅಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಕರ್ಮದ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

वहाँ पर किए गये कर्मों के धर्म तथा अधर्म नहीं होते हैं।


चौथा आरण्यक बहुत ही छोटा है।

चतुर्थारण्यकम् अतीव लघु अस्ति।


48. अर्थ अभाव अर्थ में अव्ययीभाव समास का क्या उदाहरण है?

೪೮. ಅರ್ಥ ಅಭಾವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಯೀಭಾವಸಮಾಸದ ಯಾವ ಉದಾಹರಣೆಯಿದೆ?


उदाहरण -अव्ययीभाव समास होने पर उपराजन् अ इस स्थिति होने पर तद्धित  प्रत्यय होने पर टच् प्रत्यय होने पर “यचिभम्' इससे भसंज्ञा होती है।

उदाहरणम् - अव्ययीभावसमासे उपराजन् अ इति स्थिते तद्धिते टचि प्रत्यये परे "यचि भम्" इत्यनेन भसंज्ञा भवति।


उसमे भेद नहीं होता है, भेद तो प्रकट शेली में होता है।

तत्र भेदो नास्ति, भेदस्तु प्रकटशैल्यामस्ति।


ನ ಕ್ರವಿಃ ಅಕ್ರವಿಃ, ಅಕ್ರವೀ ಹಸ್ತೌ ಯಯೋಸ್ತೌ ಅಕ್ರವಿಹಸ್ತೌ ಎಂದು ಬಹುವ್ರೀಹಿಸಮಾಸ.

न क्रविः अक्रविः, अक्रवी हस्तौ ययोस्तौ अक्रविहस्तौ इति बहुव्रीहिः।


इससे उदात्त स्वर का विधान है।

अनेन उदात्तस्वरः विधीयते।


सूत्रेऽस्मिन् पदद्वयम् अस्ति ।

ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪದಗಳಿವೆ.


एषा कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत् तथा संहितोपनिषत् च अध्यायस्य पुरोभागे वर्तेते।

यह कौषीतकि ब्राह्मण उपनिषद् और संहितोपनिषद् अध्याय के अगले भाग में है।


उस के द्वारा उदात्त स्वरित दोनों ही स्वर सुने जाते है।

तेन उदात्तस्वरितौ उभावपि स्वरौ श्रूयेते इति शम्।


ಆ ಸಮಾಸವನ್ನು ಕೇವಲ ಸಮಾಸವೆಂದೇ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

वह समास केवलसमास कहा जाता है।


"समासान्तः" इत्यधिक्रियते ।

ಸಮಾಸಾಂತಃ ಇದು ಅಧಿಕೃತ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.


ದ್ಯುಲೋಕದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳು ಸೂರ್ಯನ ಮತ್ತು ಅಂತರಿಕ್ಷದ ಎಲ್ಲರೂ ಇಂದ್ರನ ನಾನಾ ಪ್ರಕಾಶಸ್ವರೂಪರು.

द्युलोकस्य सर्वे देवाः सूर्यस्य तथा अन्तरिक्षस्य सर्वे इन्द्रस्य नानाप्रकाशस्वरूपाः।


ಪೂರ್ವಪದ ಪರಮಾದಲ್ಲಿ ಅಂತೋದಾತ್ತವಿದೆ.

पूर्वपदं परमा इति च अन्तोदात्तम्।


ಈ ಅಧ್ಯಾಯದ ದ್ವಿತೀಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ.

अस्य अध्यायस्य द्वितीये भागे उपनिषदां वर्णनं विद्यते।


एवं मनसः शुद्धिं सम्पाद्य प्रशान्तचित्तः सन् संसारात् मुक्तो भवेत्।

इस प्रकार से मन की शुद्धि को सम्पादित करके वह प्रसन्न चित्त होकर के संसार से मुक्त हो जाता है।


सूत्र व्याख्या-यह विधिसूत्र है।

सूत्रव्याख्या - इदं विधिसूत्रम्।


ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮಾ ಅಲಂಕಾರದ ಉದಾಹರಣೆ - "ಅಭ್ರಾತೇವ ಪುಂಸ ಏತಿ ಪ್ರತೀಚೀ ಗರ್ತಾ ರುಗಿವ ಸನಯೇ ಧನಾನಾಮ್|"

वहाँ पर उपमा अलङ्कार का उदाहरण जैसे - “अभ्रातेव पुंस एति प्रतीची गर्त्ता रुगिव सनये धनानाम्।


ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ - ಪದದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಥಾ ಎಂಬ ಅನುದಾತ್ತವಿರುತ್ತದೆ.

सूत्रार्थः- (पादान्ते यथेति अनुदात्तो भवति) ।


वहाँ अन यह पञ्चमी एकवचनान्त और अव्यय पद है।

तत्र अनः इति पञ्चम्येकवचनान्तं च इत्यव्ययपदं च।


“अलुगुत्तरपदे” इस सूत्र से अलुक् उत्तर पदे इन दोनों पदों की अनुवृत्ति होती है।

"ಅಲುಗುತ್ತರಪದೆ" ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅಲುಕ್ ಉತ್ತರಪದ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಅನುವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ.


वहाँ प्रथम अर्थ है -ऋग्वेद में ऋत शब्द का अर्थ प्रकृति यह भी अधिकाशं रूप से प्राप्त होता है।

तत्र प्रथमोऽर्थः - ऋग्वेदे ऋतशब्दस्यर्थः प्रकृतिः इत्यपि बाहुल्येन लभ्यते।


ಸಮಾಸದ ಭೇದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ವಿಪ್ರತಿಪತ್ತಿಗಳಿರುತ್ತದೆ.

समास के भेद के विषय में बहुत सी विप्रतिपत्ति है।


तिङ् इति प्रत्ययः।

ತಿಙ್ ಇದು ಪ್ರತ್ಯಯವಾಗಿದೆ.


इयं शिक्षा प्राचीना इति प्रतीयते।

ಈ ಶಿಕ್ಷಾ ಗ್ರಂಥವು ಪ್ರಾಚೀನತಮವಾದದ್ದೆಂದು ಪ್ರತೀತವಾಗುತ್ತದೆ.


ಮನಸ್ಸಿನ ಅಸತ್ವದಿಂದ ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಉಪಲಬ್ಧಿಯು ಇಲ್ಲ.

मनसः असत्त्वात् सुषुप्तौ तदनुपलब्धिश्च।


ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಆರು ಪ್ರಕಾರವಾದ ಪಾಣಿನೀಯ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ವಿಧಿಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.

सूत्र की व्याख्या- छः प्रकार के पाणिनीय सूत्रों में यह विधिसूत्र है।


एकस्वरस्य दीर्घकालपर्यन्तं विभिन्नोच्चारणम्।

ಒಂದು ಸ್ವರದ ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಂದ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಮಾಡುವುದು.


ततः गुरूपसदनम्। ततः श्रवणादिकम्।

उसके लिए गुरु की शरण ग्रहण करके श्रवणादिक करना चाहिए।


ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳಲ್ಲೂ ಭಿನ್ನಭಿನ್ನ ಶಾಖೆಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಾದ ಸಂಬಂಧವಿದೆ.

चारों वेदों की भिन्न भिन्न शाखाओं में शिक्षा का सम्बन्ध है।


೩. ಸಂನ್ಯಾಸಭೇದವನ್ನು ವಿಶದಪಡಿಸಿ.

3. संन्यास के भेदों का वर्णन कीजिए।


प्रकृतसूत्रेण अष्टाभिः इत्यत्र भकारोत्तरस्य अचः इकारस्य उदातत्वं प्रकृतसूत्रेण विधीयते।

ಅಷ್ಟಾಭಿಃ ಇಲ್ಲಿ ಭಕಾರದ ನಂತರವಿರುವ ಅಚ್ ನ ಇಕಾರವು ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ಉದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.


ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಆರು ಪ್ರಕಾರವಾದ ಪಾಣಿನೀಯ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ  ನೀರಿನ ಇದು ವಿಧಿ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.

सूत्रव्याख्या- षड्विधेषु पाणिनीयसूत्रेषु इदं विधायकम्।


೬. ನುಂಗುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ.


ಅದನ್ನು ಬಾಧಿಸಿ "ತೃತೀಯಾ ಸಪ್ತಮ್ಯೋರ್ಬಹುಲಮ್" ಈ ಪ್ರಕೃತ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಬಾಹುಲಕದಿಂದ ಅಮಾದೇಶವಾಗುತ್ತದೆ.

उसको बाधकर “'तृतीयासप्तम्योर्बहुलम्'' इस प्रस्तुत सूत्र से बहुलक से अमादेश होता है।


स्वपादिगण अदादिगण के अन्तर्गत एक गण है, वहाँ पढ़ी हुई धातुओं को और हिंस्-धातु को यह अर्थ है।

'ಸ್ವಾಪಾದಿ'ಗಣವು 'ಅದಾದಿ'ಗಣಾಂತರ್ಗತವಾಗಿರುವ ಒಂದು ಗಣವು. ಅಲ್ಲಿ ಓದಿರುವ ಧಾತುಗಳು ಹಾಗೂ ಹಿಂಸ್ ಧಾತುವು ಎಂದರ್ಥ.


जैसे- शुक्लयजुर्वेदीय पुरुषसूक्त में वेद पुरुष का बड़ा ही विस्तृत वर्णन है।

ಹೇಗೆ ಶುಕ್ಲಯಜುರ್ವೇದದ ಪುರುಷಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿ ವೇದಪುರುಷನ ವಿಸ್ತೃತವಾದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ.


समाहार वाच्य होने पर इस प्रकरण के उपकारक सूत्रों का वर्णन किया जाता है- संस्कृत व्याकरण-३४६ (पु्तक-१) ` व्याकरण -३४६ ( पुस्तक-१ ) (3.6 ) “तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारय'' ( 9.2.42 ) सूत्रार्थ-समानाधिकरण तत्पुरुषसमास कर्मधारय होता है।

समाहारे वाच्ये एतत्प्रकरणोपकारकाणि सूत्राणि वर्ण्यन्ते - [३.६] तत्पुरुषः समानाधिकरणः कर्मधारयः ॥ (१.२.४२) सूत्रार्थः - समानाधिकरणः तत्पुरुषसमासः कर्मधारयसंज्ञको भवति।


ಇಲ್ಲಿ ಇದರ ಅರ್ಥ ಅಂಗುಷ್ಟ ಎಂದಾಗಿದೆ.

यहां इसका अर्थ अङऱगुष्ठमात्र है।


उसके बीच में कोई भी आत्मा विद्यमान नहीं होती है ऐसा कहा जा चुका है।

ಅದರಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿರುವ ಆತ್ಮವು ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.


और ज्योति आदि तीन यज्ञों में स्नानीय सोम को पिया।

ಮತ್ತು ಜ್ಯೋತಿ ಆದಿ ಮೂರು ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನೀಯ ಸೋಮವನ್ನು ಕುಡಿದರು.


ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರರು ಕೂಡ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಾಶಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

सूर्य तथा चन्द्र भी ब्रह्म से ही प्रकाशित होते हैं।


ಸರ್ವತಃ - ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ, ಊರ್ಧ್ವಮ್ ಅಧಃ ಅಗ್ರಾದಿತಃ ಅಂತರ್ಬಹಿಶ್ಚ.

सर्वतः = सम्पूर्ण विश्व में, ऊर्ध्वम् अधः अग्रादितः अन्तर्बहिश्च।


೪೭. ಬಹುವ್ರೀಹೌ ಸಮಾಸಾಂತ ಅಪ್ರತ್ಯಯ ವಿಧಾಯಕ ಸೂತ್ರವು ಯಾವುದು ?

४७. बहुव्रीहौ समासान्तस्य अप्प्रत्ययस्य विधायकं किम्?


ದಂಡಿನ್ ಶಬ್ದ ನಾಂತ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕವಾಗಿದೆ.

दण्डिन् शब्द नान्त प्रातिपदिक है।


यह भक्ति मार्ग नौ प्रकार का होता है।

ಈ ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗವು ನವವಿಧ ಭಕ್ತಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.


ङ) समाहारे च वाच्ये संख्यावाचि सुबन्तं समानाधिकरणेन सुबन्तेन सह वा समस्यते।

(ङ) और समाहार में वाच्य होने पर संख्यावाची सुबन्त को समानाधिकरण सुबन्त के साथ विकल्प से समास होता है।


ಹೇಗೆ ಈ ವಾಮೀಯಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾನಂದರು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆಯೋ - 'ಅಧ್ಯಾತ್ಮವಿಷಯಾಂ ಶೌನಕಾದಿರಿತಿಮ್'. ಪದ್ಯ ಪುರಾಣದ ವಿಜ್ಞಾನ ಆರಣ್ಯಕ ಶಬ್ದವೂ ಆರಣ್ಯಕ ಸ್ವರೂಪದ ಪರಿಚಾಯಕವಾಗಿದೆ.

यतः अस्य वामीयभाष्ये आत्मानन्देन लिखितम्- “अध्यात्मविषयां शौनकादिरीतिम्। पद्मपुराणस्य विज्ञानारण्यकशब्दोऽपि आरण्यकस्वरूपस्य परिचायकोऽस्ति।


ಆದರು ಇದು ಯಾವುದೋ ಅನುಯಾಯಿಯ ಮತವಿದೆ.

परन्तु यह किसी अनुयायी का मत है।


और समास सामान्यतः दो प्रकार का होता है नित्य और अनित्य।

ಮತ್ತು ಸಮಾಸ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ ನಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಅನಿತ್ಯ.


ಅದರ ನಂತರ ಆ ಪುರುಷನ ಭೇದಜ್ಞಾನ ಶೂನ್ಯವಾದಾಗ ಪರಮಕೈವಲ್ಯರೂಪವಾದ ಅಖಂಡಬ್ರಹ್ಮನ ಅವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

ततः परं तस्य पुरुषस्य भेदज्ञानशून्ये परमकैवल्यरूपे अखण्डब्रह्मणि अवस्थानं भवति।


ಪಿತಾ ದ್ಯೌ ಇದನ್ನು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.

पिता द्यौ को मैं उत्पन्न करती हूँ।


ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಯ ಗ್ರಹಣ ಪರಿಭಾಷಾದಿಂದ ತಿಙಂತ ಇದರ ಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ.

अतः प्रत्ययग्रहणपरिभाषया लोडन्तमिति लाभः।


शिरोग्रहणं सर्वावयवोपलक्षणम्।

शिर के ग्रहण से सभी अवयवों का ग्रहण है।


ಆಗ ಸಮುದಾಯದ ಸಮಾಸದ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕದಿಂದ "ಸುಪೋ ಧಾತುಪ್ರಾತಿಪದಿಕಯೋಃ" ಇದರಿಂದ ಸುಪಃ ಎಂಬ ಎರಡು ಸು ಲೋಪವಾದಾಗ ನೀಲ ಉತ್ಪಲಾ ಎಂದು ಆಗುತ್ತದೆ.

ततः समुदायस्य समासत्वेन प्रातिपदिकत्वात् "सुपो धातुप्रातिपदिकयोः" इत्यनेन सुपः सुद्वयस्य लुकि नील उत्पल इति भवति।


ವಿವಿಧ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಖೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲೂ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿವೆ.

अलग अलग ग्रन्थों में शाखा संख्या में भी भिन्नता है।


आत्मा मन के संयोग के बिना कुछ भी ज्ञान श्रोत्र आदि इन्द्रियों के द्वारा सम्भव नही है।

आत्ममनःसंयोगं विना किमपि ज्ञानं श्रोत्रादीन्द्रियैः न सम्भवति।


तत्रोदाहरणं यथा- एर विश्वं समन्त्रिण॑ दहर इति।

जैसे वहाँ उदाहरण है - एर विश्वं समन्त्रिणं दहर इति।


तस्माद् व्याकरणम् एव भाषाज्ञानलाभाय सर्वेषाम् अपि अष्टानां शक्तिग्राहकाणां मध्ये मूर्धन्यं स्थानम् अध्यास्ते।

ಆ ವ್ಯಾಕರಣದಿಂದಲೇ ಭಾಷಾ ಜ್ಞಾನದ ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ಎಂಟು ಶಕ್ತಿ ಗ್ರಾಹಕಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಉಚ್ಛ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ.


दृष्टान्ते वस्तु आसीत् रज्जुः।

इस दृष्टान्त में वस्तु रज्जु होती है।


अजाद्यतष्टाप् इति सूत्रात् अतः (५/१) इति पदमनुवर्तते।

ಅಜಾದ್ಯತಷ್ಟಾಪ್ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅತಃ (೫/೧) ಪದದ ಅನುವೃತ್ತಿ ಬರುತ್ತದೆ.


क्रियाग्रहणं कर्तव्यम्।

ಕ್ರಿಯೆಯ ಗ್ರಹಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು.


’ವಾಶ್ರಾ ಧೇನವಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಋಷಿಯು ಮಳೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಶಬ್ದ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಹಸುಗಳ ಸಾಮ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾನೆ.

जैसे “वाश्रा धेनवः' इस पद के द्वारा ऋषि ने वेदाध्ययन ३४५ (पुतक१?) ( पुस्तक -१ ) वृष्टि के साथ शब्द करती हुई धेनु के साथ समानता प्रकट की है।


विशेषः- अस्मिन् सूत्रे युगपद् ग्रहणं पर्यायनिवृत्यर्थम्।

विशेष- इस सूत्र में युगपद् ग्रहण पर्याय की निवृत्ति के लिए है।


ಪಶುಯಾಗದ ದೇವರು ಯಾರು?

पशु याग के देव कौन हैं?


नीचा वर्तन्त उपरि ... इत्यादिमन्त्र को पूर्ण करके व्याख्या कीजिए।

नीचा वर्तन्त उपरि ... इत्यादिमन्त्रं पूरयित्वा व्याख्यात।


अस्य सविस्तृतं वर्णनं तत्र एव अन्येषु अध्यायेषु (१।४।५,२=१- १७) उपलभ्यते।

इसका विस्तार सहित वर्णन वहीं अन्य अध्यायों में भी (१।४।५,२=१-१७) उपलब्ध होता है।


ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನವು ಭಾವರೂಪವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

और फिर अज्ञान भावरूप होता है।


पूर्वस्य पद अतः का विशेषण होता है।

पूर्वस्य इति पदम् अतः इत्यस्य विशेषणं भवति।


ಅವಿದ್ಯೆಯು ಮೂರು ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.

अविद्या त्रिगुणात्मिका।


सूत्र की व्याख्या- यह विधिसूत्र है।

ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಇದು ವಿಧಿ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.


बहुभगालः- बहुषु भगालेषु संस्कृतः इस विग्रह में द्विगुसमास करने पर बहुभगालः यह रूप बनता है।

ಬಹುಷು ಭಗಾಲೇಷು ಸಂಸ್ಕೃತಃ ಈ ವಿಗ್ರಹದ ದ್ವಿಗುಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಬಹುಭಗಾಲಃ ಎಂಬ ರೂಪವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.


अतः प्रकृतसूत्रेण विकल्पेन अनुदात्तं भवति।

ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದ ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ಅನುದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.


वेदो धर्मनिरूपणे पृथक् प्रमाणम्।

ವೇದ ಧರ್ಮದ  ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಪ್ರಮಾಣವಿದೆ.


“घृतादीनां च' इस सूत्र से क्या होता है?

"घृतादीनां च" इति सूत्रेण किं भवति ?


ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಬಂದಿರುವ ಅಭಿಲಾಷೆ ವಿಶೇಷವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

व्याख्या - पुरुष में आयी हुई अभिलाषा विशेष को श्रद्धा कहते है।


स्वर्यम् - सुपूर्वकात् ऋ-धातोः ण्यति स्वर्यम् इति रूपम्।

ಸ್ವರ್ಯಮ್ - ಸುಪೂರ್ವಕ ಋ-ಧಾತುವಿನಿಂದ ಣ್ಯತ್ ಮಾಡಿದಾಗ ಸ್ವರ್ಯಮ್ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.


ಹತ್ತನೇ ಪಾಠವು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಯಿತು .

इति दशमः पाठः।


किञ्च चेतः। चेतयति सम्यग् ज्ञापयति इति चेतः।

और चित “चेतयति सम्यग् ज्ञापयति इति चेत:”।


दा दाने इस आकार युक्त धातु से `आतो युक्चिण्कृतोः' इससे घञ्‌प्रत्यय करने पर दायः यह रूप बनता है।

दा दाने इति आकारयुक्तधातोः "आतो युक्चिण्कृतोः" इत्यनेन घञ्प्रत्यये दायः इति रूपम्।


११. चित्तमलः कः। चित्तमलः कथं ज्ञायते।

೧೧. ಚಿತ್ತಮಲವು ಯಾವುದುದ್ ? ಚಿತ್ತದ ಮಲವು ಹೇಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.


(೧.೧೯) ಅವ್ಯಯೀಭಾವದಲ್ಲಿ ಶರತ್ ಪ್ರಭೃತಿಭ್ಯಃ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ - ಅವ್ಯಯೀಭಾವಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಶರದಾದಿ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕದಿಂದ ನಂತರ ಬರುವ ತದ್ಧಿತ ಸಂಜ್ಞಕ ಟಚ್ ಪ್ರತ್ಯಯವು ಆಗುತ್ತದೆ.

(१.१९) अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्यः सूत्रार्थः - अव्ययीभावसमासे शरदादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः परः समासान्तः तद्धितसंज्ञकः टच्प्रत्ययो भवति।


किन्तु यण आदेश होने से प्रकृति स्वर पक्ष में उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्य इस सूत्र से स्वरित स्वर होता है।

ಆದರೆ ಯಣ್ ಆದೇಶವಾಗುವುದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿ ಸ್ವರದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಉದಾತ್ತಸ್ವರಿತಯೋರ್ಯಣಃ  ಸ್ವರಿತೋನುದಾತ್ತಸ್ಯ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಸ್ವರಿತ ಸ್ವರವಾಗುತ್ತದೆ.


ಗುರುವಿನಿಂದ ಉಪದೇಶಿಸಿದ ನಂತರ ವಿಹಿತವಾದ ಸಾಧನಗಳು ಅಂತರಂಗಸಾಧನಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸ್ಥೂಲವಿಭಾಗವು ಇದಾಗಿದೆ.

गुरु के द्वारा कहे गये उपनिषद् से सम्बन्धित साधन अन्तरङ्ग साधनों में गिने जाते हैं इस प्रकार से यह स्थूलविभाग होते हैं।


और इसके बाद ““उपसर्जनंपूर्वम्”' इस सूत्र से उसका पूर्व प्रयोग होता है।

ततश्च "उपसर्जनं पूर्वम्" इति सूत्रेण तस्य पूर्वं प्रयोगः भवति।


तदा तस्य ज्ञानं जातं यत् दशमः अहमस्मि इति।

तब उसको ज्ञान हो जाता है कि दशवां में ही हूँ।


ಅಂದರೆ ನೀರಿನ ಧಾರೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಸು.

अर्थात् वारिवर्षण कराओ।


वेदस्य बहुषु दार्शनिकसूक्तेषु इदम् अन्यतमम्।

वेद के बहुत से दार्शनिक सूक्तों यह सूक्त अन्यतम है।


ಇಲ್ಲಿ ದ್ವಿತೀಯಾಂತವು ಸಮರ್ಥ ಸುಬಂತದಿಂದ ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.

अत्र द्वितीयान्तं समर्थन सुबन्तेन समस्यते।


ततः एकवद्भावविधायकानि "द्वन्द्वश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम्" "जातिरप्राणिनाम्" "विप्रतिषिद्धं चानधिकरणवाचि" "येषां च विरोधः शाश्वतिकः" इत्यादीनि कानिचन सूत्राणि सन्ति।

इसके बाद एकवद् भाव विधायक सूत्र हैं-'"द्वन्द्वश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम्" "जातिरप्राणिनाम्" "विप्रतिषिद्धं चानधिकरणवाचि" "येषां च विरोधः शाश्वतिकः" इत्यादि हैं।


ಯಾವ ವಾಕ್ಯವನ್ನು ದೂರದಿಂದ ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡಲು ಬಳಸುವಾಗ, ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ಉದಾತ್ತಾದಿಸ್ವರಗತಭೇದವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಒಂದೇ ಉದಾತ್ತಸ್ವರದ ವಿಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ’ಆಗಚ್ಛ ಭೋಃ ಮಾಣವಕ ದೇವದತ್ತ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಏಕಶ್ರುತಿಯಾಗಿ ಕೇವಲ ಉದಾತ್ತಸ್ವರದ ಸಮಾವೇಶವಾಗುತ್ತದೆ.

वाक्यमेतद् यदा दूरात् कस्यापि सम्बोधने व्यवह्नियते, तदा प्रकृतसूत्रेण अत्र उदात्तानुदात्तादिस्वरगतभेदस्य अपसारणेन तथा एकस्य एव उदात्तस्वरस्य विधानेन, आगच्छ भो माणवक देवदत्त३ इति एकश्रुत्या अत्र उदात्तस्वरस्यैव समावेशः भवति।


अव्ययीभाव समास की “ अव्ययीभावश्च'' सूत्र से अव्यय संज्ञा होती है।

अव्ययीभावसमासस्य अव्ययीभावश्च इति सूत्रेण अव्ययसंज्ञा भवति।


और वह आधार तथा आधेय भाव अशेषतः विरुद्ध होता है।

स च आधाराधेयभावः अशेषतः विरुद्धः।


ಇಂದು ಉಪಲಬ್ಧಿಯಾಗುವ ಗ್ರಂಥವು ನಿಘಂಟು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಪರಂಪರೆಯ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ ಅನೇಕ ನಿಘಂಟು ಗ್ರಂಥಗಳಿವೆ ಎಂದು.

आजकल उपलब्ध निघण्टु ग्रन्थ एक ही है, परन्तु प्राचीन परम्परा के अनुशीलन से ) ज्ञात होता है की निघण्टु ग्रन्थ अनेक है।


पक्षे अनुदात्तस्वरः भवति।

पक्ष में अनुदात्त स्वर होता है।


ಮತ್ತೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಐದು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಭಾಗ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

फिर उन दस भागों में प्राथमिक पाँच भागों से प्रत्येक चार भागों में बट जाते है।


अत: यह समास सप्तमी तत्पुरुष समास कहा जाता है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಸಪ್ತಮೀ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.


“ दिक्संख्येसज्ञायाम् “ सूत्र की व्याख्या की गई है ?

" दिक्संख्ये संज्ञायाम् " इति सूत्रं व्याख्यात ।


असुरशब्दस्य कः अर्थः ?

असुर शब्द का अर्थ क्या है ?


अस्य सङ्केतः भागवतपुराणे अपि प्राप्यते - 'अथर्वणेऽदात् शान्तिं यया यज्ञो वितन्यते' इति (३/२४/२४)।

इसका सङ्केत भागवत पुराण में भी प्राप्त होता है - ` अथर्वणेऽदात् शान्तिं यया यज्ञो वितन्यते' इति (३/२४/२४)।


ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪುರುಷನಿಗೆ ಹವಿಸ್ಸಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

इसीलिए पूर्व में जो पुरुष को हवि का रूप कहा गया है।


ವೇದತ್ರಯೀ ಎಲ್ಲಿ ಅಲೌಕಿಕ ಫಲವಿದೆಯೋ, ಅಲ್ಲಿ ಅಥರ್ವವೇದದ ಲೌಕಿಕ ಫಲವು ಇರುತ್ತದೆ.

वेदत्रयी जहाँ अलौकिक फलदाता है, वहाँ अथर्ववेद लौकिक फलदाता है।


सूत्रव्याख्या - इदं विधिसूत्रम्।

सूत्र व्याख्या-यह विधिसूत्र है।


धातुश्च प्रातिपदिकं च धातुप्रातिपदिके,

ಧಾತು ಮತ್ತು ಪ್ರಾತಿಪಾದಿಕದ ಸಮಾಸಪದ "ಧಾತು ಪ್ರಾತಿಪದಿಕೆ" ಎಂದಾಗಿದೆ.


ततः अकः सवर्णे दीर्घः इति सूत्रेण दीर्घे च सति आम्बष्ठ्या इति रूपं सिध्यति।

ಇದರ ನಂತರ ಅಕಃ ಸವರ್ಣೇ ದೀರ್ಘಃ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ದೀರ್ಘವಾದಾಗ ಆಂಬಷ್ಠಯಾ ರೂಪವು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.


“'चार्थे द्वन्द्वः”' यह द्वन्दसमासविधायक सूत्र है।

"चार्थे द्वन्द्वः" इति द्वन्द्वसमासविधायकं सूत्रम्।


अतः स्त्रीत्वविवक्षायां शार्ङ्गरवाद्यञो ङीन् इति सूत्रेण ङीन् प्रत्ययः भवति।

अतः स्त्रीत्व विवक्षा में शार्ङ्गरवाद्यञो ङीन्'' सूत्र से ङीन् प्रत्यय होता है।


तो हि 'आमन्त्रितस्य च' इत्यनेन सूत्रेण अपादादौ विद्यमानस्य आमन्त्रितस्य सर्वानुदात्तस्वरः विधीयते।

ಏಕೆಂದರೆ "ಆಮಂತ್ರಿತಸ್ಯ ಚ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಪಾದಾದಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದೆ ಇರುವ ಆಮಂತ್ರಿತಪದಕ್ಕೆ ಅನುದಾತ್ತಸ್ವರವು ವಿಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.


5. दामा यहाँ कौन सा स्त्री प्रत्यय है?

೫. ದಾಮಾ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸ್ತ್ರೀ ಪ್ರತ್ಯಯವಿದೆ ?


एषु पञ्चमन्त्रेषु श्रद्धया किं किं कर्तव्यमिति मुख्यतया उक्तम्।

इन पांच मंत्रों में श्रद्धा के मुख्यरूप से क्या क्या कर्तव्य होने चाहिए उसको कहा गया है।


ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯು ರಹಸ್ಯ ಶಬ್ದದಿಂದಲೇ ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ.

मुख्यतः ब्रह्मविद्या रहस्यशब्देन ज्ञायते।


ಊಹವು ಇದ್ದರು , ಎಲ್ಲಾ ಲಿಂಗಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರು, ಎಲ್ಲ ವಿಭಕ್ತಿಗಳು ವೇದ ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಿಗದಿಯಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರು, ಯಜ್ಞಗತವಾದ ಪುರುಷನಿಂದ ಯಾವುದರ  ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿದೆಯೋ ಅದರ ವಿಪರಿಣಮತೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು, ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಅವೈಯಾಕರಣರಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ವಿಪರಿಣಮತೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಅವಕಾಶವಿರುವುದಿಲ್ಲ.

ऊह खलु भी, न सभी लिङऱगों के द्वारा, न सभी विभक्ति के द्वारा वेद में मन्त्र पढ़े गये है, यज्ञ गत पुरुष जिसको अवश्य यथा योग्य विपरिणाम करना चाहिए ,उनको अवैयाकरण यथायोग्य विपरिणाम नहीं कर सकते है।


अब प्रश्‍न करते हैं कि यहाँ विषय क्या है।


सूत्र की व्याख्या- यह सूत्र विधायक सूत्र है।

ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಇದು ವಿಧಾಯಕ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.


ಹಾಗಾದರೆ ನಿರ್ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಾರೆ ಬ್ರಹ್ಮ ಇದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ ?

ननु निर्विशेषं ज्ञेयं ब्रह्म अस्ति वा नास्ति वा?


सूत्रव्याख्या- संज्ञा- परिभाषा- विधि- नियमातिदेशाधिकारात्मकेषु षड्विधेषु पाणिनीयसूत्रेषु इदं विधिसूत्रम्।

ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಸಂಜ್ಞಾ-ಪರಿಭಾಷಾ-ವಿಧಿ-ನಿಯಮ-ಅತಿದೇಶ-ಅಧಿಕಾರ ಇವು ಆರು ಪ್ರಕಾರವಾದ ಪಾಣಿನೀಯ ಸೂತ್ರಾಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧಿ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.


शूशुजानः इति रूपं कथं सिद्ध्येत् ?

ಶೂಶುಜಾನಃ ಈ ರೂಪವು ಹೇಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು?


अतः अनुदात्तानाम् इत्यस्य अर्थः अनुदात्तस्य अनुदात्तयोः अनुदात्तानां वा इति।

ಆದ್ದರಿಂದ ’ಅನುದಾತ್ತಾನಾಮ್’ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥ ಅನುದಾತ್ತಕ್ಕೆ, ಎರಡು ಅನುದಾತ್ತಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ಅಧಿಕ ಅನುದಾತ್ತಗಳಿಗೆ , ಎಂದು.


नौवें और दसवें अध्याय में इसी यज्ञ से ही सम्बद्ध मन्त्रों का सङ्कलन है।

ಒಂಭತ್ತನೇ ಮತ್ತು ಹತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಯಜ್ಞದ ಮಂತ್ರಗಳ ಸಂಕಲನವಿದೆ.


ಸುರಾಜನ್ ಇದರಿಂದ "ರಾಜಾಹಃಸಖಿಭ್ಯಷ್ಟಚ್" ಇದರಿಂದ ಟಚ್ ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

सुराजन् इत्यस्मात् "राजाहः सखिभ्यष्टच्" इत्यनेन टचि प्राप्नोति।


बहुत जगह विनियोग के प्रसङ्ग में कल्पना का ही विशेष रूप प्रभाव से परिलक्षित होता है, किन्तु ब्राह्मण की व्याख्या रीति से, और अनुगमन से इस प्रकार कल्पना आश्रितों में कुछ स्थलों में भी युक्तिमत का प्रतिपादन करता है।

ಬಹಳ ಜಾಗ ವಿನಿಯೋಗದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪನೆಯ ವಿಶೇಷ ರೂಪ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಪರಿಲಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ರೀತಿಯಿಂದ, ಮತ್ತು ಅನುಗಮನದಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಕಲ್ಪನೆಯ ಆಶ್ರಿತಗಳಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತಮತದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ.


ध्यान तथा भक्ति मन से की जाती है।

ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯು ಮನಸ್ಸಿಂದಲೇ ಮಾಡಬೇಕು.


अज्ञानमेव कारणशरीरं भवति।

ಅಜ್ಞಾನವೇ ಕಾರಣಶರೀರವಾಗುತ್ತದೆ.


अत्र कृष्णश्चासौ सर्पश्चेति लौकिकविग्रहेन सर्पजातिविशेषवाचकस्य बोधाभावात् कृष्णसर्पः इत्यविग्रहो नित्यसमासः।

ಇಲ್ಲಿ ಕೃಷ್ಣಃ ಚ ಅಸೌ ಸರ್ಪಃ ಚ ಇತಿ ( ಯಾವ ಸರ್ಪ ಕೃಷ್ಣ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿದೆಯೋ) ಕಪ್ಪಗಿದೆ ಯಾವ ಸರ್ಪ ಈ ಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಸರ್ಪಜಾತಿ ವಿಶೇಷ ವಾಚಕ ಬೋಧದ ಅಭಾವದಿಂದ ಕೃಷ್ಣ ಸರ್ಪಃ ಅವಿಗ್ರಹ ನಿತ್ಯ ಸಮಾಸವಾಗಿದೆ.


ಈ ತತ್ವದ ಆಲೋಚನೆಯನ್ನು ಭಗವಾನ್ ವೇದವ್ಯಾಸರು ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರದ "ಅಭಿಮಾನಿವ್ಯಪದೇಶಸ್ತು ವಿಶೇಷಾನುಗತಿಭ್ಯಾಮ್2-1-5)" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.

अस्य तत्त्वस्य आलोचनं भगवान् वेदव्यासः स्वरचितस्य ब्रह्मसूत्रस्य 'अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम्'ब्रह्मसूत्र २-१-५) - इत्यस्मिन् सूत्रे कृतवान्।


"ಸುಬಾಮಂತ್ರಿತೆ ಪರಾಂಗ್ವತ್ಸ್ವರೆ" ಇದರಿಂದ ಸುಪ್ ಎಂಬ ಪದದ ಅನುವೃತ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

"सुबामन्त्रिते पराङ्गवत्स्वरे " इत्यस्मात् सुप् इति पदमनुवर्तते।


३३. उक्तलक्षणलक्षितः अधिकारी जननमरणात्मकं चक्रं परीक्ष्य तद्गतव्याध्यादिकं च विचिन्त्य संसारानलसन्तप्तः गुरुम् उपसर्पति॥

33. उक्त लक्षण लक्षित अधिकारी जनन मरणात्मक चक्र की पीछा करके तद्गतव्याधियों का विचार करके संसार नल से संतप्त होकर के गुरु के पास जाता है।


वृत्र ने अपने जीवन काल में अपनी महिमा से जो मेघ में आया हुआ जल था उसको वही पर रोक दिया, अहि वृत्र मेघ उस जल का स्वामी युद्ध में पछाड़ खाकर गिरा।

ವೃತ್ರನು ತನ್ನ ಜೀವನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ಯಾವ ಮೋಡಗಳಲ್ಲಿ ಬಂತೋ ಅದನ್ನು ಅಲ್ಲಿಯೇ ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು, ಅಹಿ ವೃತ್ರ ಮೇಘ ಆ ಜಲದ ಸ್ವಾಮಿಯು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೆಳಗೆ ಬಿತ್ತು.


जो बोला जाता है वचन उसका अर्थ है वाच्यः।

ಯವುದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಅದನ್ನು ವಚನ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಅದರ ಅರ್ಥವಾಗಿರುತ್ತದೆ ವಾಚ್ಯಃ ಎಂದು.


ದೋಷತ್ರಯಗಳು - ಮಲ, ವಿಕ್ಷೇಪ, ಆವರಣ ಎಂದು.

वे तीन दोष है मल, विक्षेप तथा आवरण।


“तदशिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वात्'' इस सूत्र में संज्ञा के गुणभूतप्रमाणिता खण्ड के साथ समास दर्शन से होता है।

"तदशिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वात्" इति सूत्रे संज्ञायाः गुणभूतप्रमाणत्वशब्देन सह समासदर्शनात्।


೩೩. ಉಕ್ತ ಲಕ್ಷಣ ಲಕ್ಷಿತ ಅಧಿಕಾರಿ ಜನನ ಮರಣಾತ್ಮಕ ಚಕ್ರವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಅದರಿಂದ ಆದ ವ್ಯಾಧಿಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿ ಸಂಸಾರ ನಲದಿಂದ ಸಂತಪ್ತವಾಗಿ ಗುರುವಿನ ಬಳಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.


अशक्या हीयं तैत्तिरीयश्रुतिः अन्यथा परिणेतुम्; शक्या तु परिणेतुं छान्दोग्यश्रुतिः -

यह तैत्तिरीय श्रुति अन्यथा परिणित करने में असम्भव मानती है, लेकिन छान्दोग्य श्रुति सम्भव मानती है।


सायणाचार्यके मतमें अर्थ- १. यहाँ किं शब्द अनिर्ज्ञात स्वरूप है।

ಸಾಯಣಾಚಾರ್ಯರ ಮತದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವು ೧. ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಶಬ್ದಗಳು ಅನಿಜ್ಞಾತ ಸ್ವರೂಪವು ಇರುತ್ತದೆ.


ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪದಗಳಿವೆ. 'ಉಚ್ಛಾದೀನಾಮ್' ಎಂದು ಷಷ್ಠೀ  ಬಹುವಚನಾಂತವು, 'ಚ' ಎಂದು ಅವ್ಯಯಪದವಾಗಿದೆ.

अस्मिन् सूत्रे द्वे पदे स्तः, उञ्छादीनाम् इति षष्ठीबहुवचनान्तं, च इति अव्ययपदम्।


उदैति - उत्पूर्वकेण्-धातोः लटि प्रथमपुरुषैकवचने उदैति इति रूपम्।

उदैति - उत्पूर्वक एण-धातु से लट प्रथमपुरुष एकवचन में उदैति रूप बनता है।


सूत्र व्याख्या-यह विधिसूत्र है।

सूत्रव्याख्या - इदं विधिसूत्रम्।


ಯಜ್ಜಾಗ್ರತೋ ದೂರಮುದೈತಿ ದೈವಂ ತರ್ದ ಸುಪ್ತಸ್ಯ ತಥೈವೈತಿ ।।

यज्जाग्रतो दूरमुदैति देवं तदु सुप्तस्य तथेवैति॥


सुषुप्ति अर्थात् सभी विषयों के ज्ञान का अभाव।

ಸುಷುಪ್ತಿ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲವಿಷಯಗಳ ಜ್ಞಾನದ ಅಭಾವ.


यहाँ अन्तेवासी प्रधानता से कहा जाता है, आचार्य तो उसका विशेषण होने से उपसर्जन भाव से कहलाते है।

अत्र अन्तेवासिनः प्राधान्येन उच्यन्ते आचार्यस्तु तद्विशेषणत्वात् उपसर्जनभावेन उच्यते।


"ಸಮಾಹಾರಗ್ರಹಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಂ" ಈ ವಾರ್ತಿಕದಿಂದ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಮಾಹಾರಃ ಎಂಬ ಪದವು ಬರುತ್ತದೆ.

“समाहार ग्रहणं कर्त्तव्यम्'' इस वार्तिक बल से सूत्र में समाहारः पद आता है।


ಸಾದೃಶ್ಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಯೀಭಾವ ಸಮಾಸದ ಉದಾಹರಣೆಯಿದೆ.

सादृश्य अर्थ में अव्ययीभाव समास का उदाहरण है।


निश्चयात्मिका अन्तःकरणवृत्ति ही बुद्धि होती है।

ನಿಶ್ಚಯಾತ್ಮಿಕಾ ಅಂತಃಕರಣದ ವೃತ್ತಿಯು ಬುದ್ಧಿಯು ಆಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.


ನಿತ್ಯನೈಮಿತ್ತಿಕಕಾಮ್ಯಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಾಗಳು ಕರ್ಮಗಳು.

नित्यनैमित्तिककाम्य प्रतिषिद्ध कर्म होते हैं।


इसके बाद यस्येति च सूत्र से अकार का लोप होने पर और वर्णसम्मेलन होने पर  शार्ङ्गरवी रूप सिद्ध होता है।

ಇದರ ನಂತರ ಯಸ್ಯೇತಿ ಚ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅಕಾರದ ಲೋಪವಾದಾಗ ಮತ್ತು ವರ್ಣಸಮ್ಮೇಳನವಾದಾಗ ಶಾಂಜ್ಞರವೀ ರೂಪವು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.


अर्थात् परिनिष्ठितत्वाभावाद् यः विग्रहः लोके प्रयोगार्ह नास्ति सः अलौकिकविग्रहः।

अर्थात् परिनिष्ठिततत्व के अभाव में जो विग्रह लोक में प्रयोग नहीं होता है वह अलौकिक विग्रह है।


ऋग्वेद के दसवें मण्डल में वरुण देव कैसे प्रतिपादित है?

ऋग्वेदस्य दशममण्डले वरुणदेवः कथं प्रतिपादितः?


वरुणः अग्निः च अस्याः इष्टेः देवते।

वरुण और अग्नि इसके इष्ट देवता हैं।


ಪ್ರಪಾಠಕ ಸಮಾನರೂಪದಿಂದ ಯಾವುದರಿಂದ ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ?

प्रपाठकः सामान्यतया केन नाम्ना ज्ञायते?


ಮಂಡಲಗಳ ಅನುಸಾರ ಸೂಕ್ತಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (191 + 43 + 62 + 58 + 87 + 104 + 92 + 114 + 191) ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿದೆ.

मण्डलों के अनुसार सूक्तों की व्यवस्था (१९१+४३+६२+५८+८७+१०४+९२+११४+१९१ ) इस प्रकार है।


ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿದೆ "ಸಂಖ್ಯಾಪೂರ್ವೋ ದ್ವಿಗುಃ" ಎಂದು.

अत्र प्रमाणं "संख्यापूर्वो द्विगुः" इति सूत्रम्।


ಆದ್ದರಿಂದ ಸೂತ್ರದ ಈ ಅರ್ಥವು ಲಭಿಸುತ್ತದೆ  - ಹಿಂದೆ ಅವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿರುವ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ  ಚಿತ್ ಇರುವ ಯಾವ ಕಿಂವೃತ್ತವಿದೆಯೋ  ಅದರಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ತಿಙಂತಕ್ಕೆ ಅನುದಾತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

उससे इस सूत्र का यह अर्थ है - अविद्यमान पूर्व चित् से उत्तर जो किंवृत्त उससे युक्त तिङन्त को अनुदात्त नहीं होता है।


ಪೌರ್ವಶಾಲಃ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಯಾವ ತದ್ಧಿತಪ್ರತ್ಯಯವು ಆಗುತ್ತದೆ?

पौर्वशालः यहाँ किस अर्थ में क तद्धित प्रत्यय होता है?


यह ब्राह्मण साहित्य हमेशा ही विशाल और व्यापक है।

ब्राह्मणसाहित्यमिदं नितराम् एव विशालं व्यापकञ्च वर्तते।


ಹೀಗೆ ಪಂಚಭೂತಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು.

इत्थं पञ्चभूतानां समुत्पत्तिः।


ಆದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಫಲಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.

इसलिए फिर नये कर्मों को करता है।


“ईळे' यहाँ पर ` अनुदात्तं पदमेकवर्जम्' यह सूत्र कैसे नहीं लगा?

’ಈಳೇ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ "ಅನುದಾತ್ತಂ ಪದಮೇಕವರ್ಜಮ್" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದ ಪ್ರವರ್ತನೆ ಹೇಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ?


मन्त्रों में अक्षर संख्या है - ४३२०००। सभी मन्त्र चौदह छन्दों में विभक्त हें।

ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು-432000. ಎಲ್ಲಾ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಛಂದಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ.


इसलिए जिसका नामकरण भी प्रसिद्ध महान यशवाला है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದರ ನಾಮಕರಣವೂ ಕೂಡ  ಮಹಾ ಯಶಸ್ಸಿನ್ನಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.


अचेतनस्य पदार्थस्य इत्थं चेतनवत् सम्बोधनं कोऽपि न करोति।

अचेतन पदार्थ का इस प्रकार चेतन के समान सम्बोधन कोई भी नहीं करता है।


ಉಜ್ಜಿಹಹತೆ - ಉತ್ ಪೂರ್ವಕ ಆತ್ಮನೇಪದ ಹಾ- ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಟ್ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

उज्जिहते - उत्पूर्वक आत्मनेपदहा-धातु से लट् प्रथमपुरुष एकवचन में।


गत्वा च तम् मनोवाक्कायकर्मभिः सेवते।

वहाँ जाकर के उनकी मन वाणी तथा कर्म के द्वारा सेवा करता है।


ಎಲ್ಲ ವೆದಾರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿದವನು.

खिलवेदार्थम् आपाततः जानाति।


उदाहरण- आहो उताहो वा भुङ्क्ते ये इस सूत्र का एक उदाहरण है।

ಉದಾಹರಣೆ - ಆಹೋ ಉತಾಹೋ ವಾ ಭುಂಕ್ತೇ ಈ ಸೂತ್ರದ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.


गवामयनयागः कस्मिन् अन्तर्भवति।

ಗವಾಮಯನ ಯಾಗವು ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಸೇರುತ್ತದೆ?


ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಇದು ಸಂಜ್ಞಾ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.

सूत्रव्याख्या - इदं संज्ञासूत्रम्।


ಧೃ-ಧಾತುವಿನ ಣಿಚ್-ಪ್ರತ್ಯಯಾಂತದ ಲಙ್-ಲಕಾರದ ಮಧ್ಯಮಪುರುಷದ ದ್ವಿವಚನದ ರೂಪವಾಗಿದೆ.

धृ-धातु से णिच लडङ-लकार मध्यमपुरुषद्विवचन में।


एतैः वैश्वानरः शब्दादिस्थूलविषयान् भुङ्क्ते।

इनेक द्वारा ही वैश्वानर शब्दादि स्थूल विषयों का भोग करता है।


"कर्तरि च" इति सूत्रस्यार्थः कः?

“कर्त्तरि च'' यह सूत्र का क्या अर्थ है?


उस ज्ञान में घट की सत्ता का ज्ञान होता है।

तस्मिन् ज्ञाने घटस्य सत्ता ज्ञायते।


अकुटिलता वृत्ति से और अहिंसा वृत्ति से मन की स्थिरता प्राप्त करने वाला व्यक्ति।

अकुटिलतावृत्त्या, अहिंसावृत्त्या च मनसः स्थैर्यप्राप्तिकर्त्री व्यक्तिः।


ಇದರಿಂದ ಉದಾತ್ತ ಸ್ವರವನ್ನು ಆರಿಸಲಾಗಿದೆ.

इससे उदात्त स्वर का विधान है।


೧೫.೨ ಅಗ್ನಿಯ ಸ್ವರೂಪ - ಎಲ್ಲಾ ವೈದಿಕ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯೇ ಪವಿತ್ರವಾದ ದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.

१५.२ अग्निस्वरूपम्- सर्वासु वैदिकदेवतासु अग्निरेव पवित्रतमा देवता।


ಅಲ್ಲಿ ಪಂಕ್ತಿ ಭಂಗವಾದಾಗ ಪಾಪವಾಗುತ್ತದೆ, ಅನರ್ಥದ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

तत्र पङ्क्तिभङ्गे सति पापं भवति, अनर्थस्य अपि सम्भावना वर्द्धते।


सूत्रे अचि इति पदग्रहणात् स्वप्यात्, हिंस्याद् इत्यादिषु न आद्युदात्तस्वरः अजादिलसार्वधातुकस्य अभावाद् इति।

सूत्र में अचि इस पद ग्रहण से स्वप्यात्, हिंस्याद् इत्यादि में आद्युदात्त स्वर नहीं होता है अजादि लसार्वधातुक के अभाव होने से।


और 360 दिनों से कम दिनों में जो याग निष्पन्न होते है उनकी प्रकृति द्वादशाहनामक याग है।

ಆದರೆ ೩೬೦ ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡಬಹುದಾದ ಸಕಲ ಯಾಗಗಳ ಪ್ರಕೃತಿಯು ದ್ವಾದಶಾಹ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಯಾಗ.


उपासना दो प्रकार की होती है।

ಉಪಾಸನೆ ಎರಡು ವಿಧ.


यज्ञस्य यहाँ पर जो ङस् के स्थान में विहित स्य आदेश है, उसका स्थानिवद् भाव से सुप् होने का आरोप किया है।

ಯಜ್ಞಸ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಸ್ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಬಂದ ಸ್ಯಾದೇಶಃ , ಅದರ ಸ್ಥಾನಿವದ್  ಭಾವದಿಂದ ಸುಪ್ ಆಗುವ ಆರೋಪವಿದೆ .


अज्ञानावभासकत्वात् अस्य प्राज्ञ इति नाम इति केचित्। कारणशरीराभिमानी भवति प्राज्ञः।

ಅಜ್ಞಾದ ತೋರಿಕೆಯಿಂದ ಈ ಪ್ರಾಜ್ಞ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಎಂದು ಕೆಲವರು ಹೇಳುತ್ತಾರ. ಪ್ರಾಜ್ಞವು ಕಾರಣಶರೀರಾಭಿಮಾನಿಯಾಗಿದೆ.


वह वृत्र अनेक भागों से पीटता हुआ भूमि पर गिरा।

ಅಲ್ಲಿ ವೃತ್ರನು ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ.


ಅಲಂಕೃತ ವಿವರಣೆಯಲ್ಲಿ ಉಷಾ ದೇವಿಯ ಆಕರ್ಷಕ ರೂಪ ಮತ್ತು ಅವಳ ವ್ಯವಹಾರದ ವರ್ಣನೆಯು ಹೃದಯವನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. - "ಜಾಯೇವ ಪತ್ಯ ಉಶತೀ ಸುವಾಸಾ ಉಷಾ ಹಸ್ರೇವ  ನಿರಿಣೀತೇ ಅಪ್ಸಃ. "

अलङ्कृत वर्णन अवसर में उषा के मनोहर रूप का और व्यापार का हदयग्राहि वर्णन प्राप्त होता है - जायेव पत्या उशती सुवासा उषा हस्रेव निरिणीते अप्सः।


ಸ್ವಸ್ಥ ಮನದಲ್ಲಿಯೇ ಜ್ಞಾನದ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಮನದ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಆಚರಣೆಯಿಂದಲೇ ಜ್ಞಾನದ ಅಭಾವವಿರುತ್ತದೆ.

स्वस्थ मन में ही ज्ञान की उत्पत्ति और मन के प्रतिकूल आचरण से ही ज्ञान का अभाव होता है।


ಸಾಧಾರಣವಾದ ಧರ್ಮ ಎಂದರ್ಥ.

साधारण धर्म: यही अर्थ है।


सूत्रे प्रत्ययः"परश्च", "तद्धिताः", "समासान्ताः" इत्येतानि अधिकृतानि।

ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ "ಪ್ರತ್ಯಯಃ", "ಪರಶ್ಚ", "ತದ್ಧಿತಾಃ", "ಸಮಾಸಾಂತಾಃ" ಇವುಗಳು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿದೆ.


ಗುಣದಿಂದ ನಿಷೇಧವಾದಾಗ ಕಾಕಸ್ಯ ಕಾರ್ಷ್ಣ್ಯಮ್ ಇದು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.

गुण से निषेध होने पर काकस्य कार्ष्ण्यम् यह उदाहरण है।


"प्राक्कडारात्समासः", "सह सुपा", "तत्पुरुषः" इति सूत्रत्रयमधिकृतम् ।

“'प्राक्कडारात्समासः'', “सह सुपा”, “तत्पुरुषः'' ये तीनों सूत्र अधिकृत हैं।


पुनः शार्ङ्गरवादेः पद प्रातिपदिकात् का विशेषण होता है।

ಮತ್ತು ಶಾಂಜ್ಞರವಾದೇಃ ಪದ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಾತ್ ಇದರ ವಿಶೇಷಣವಾಗುತ್ತದೆ.


ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯ ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯ ತನ್ನ ವಿಷಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

मनसा एव सर्वाणि कर्मेन्द्रियाणि ज्ञानेन्द्रियाणि स्वविषयस्य ग्रहणे समर्थानि भवन्ति।


ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪದಗಳಿವೆ.

इस सूत्र में तीन पद हैं।


(पञ्‌चदशी-1.17) सुषुप्ति में प्राज्ञ आत्मा ऐक्य को प्राप्त कर लेती है।

( ಪಂಚದಶೀ - ೧.೧೭ ) ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಜ್ಞವು ಆತ್ಮದಿಂದ ಐಕ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ.


ದೇವನಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಅಕ್ಷಶಬ್ದದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ.

द्युत अर्थ में वर्तमान अक्ष शब्द को उदात नहीं होता है।


ಆ ಸಂಪತ್ತಿನ ಲಾಭದಲ್ಲಿ ಯಾರ ಅಧಿಕಾರ ? ಯಾರು ಅಧಿಕೃತರು ? ಯಾರು ಅಧಿಕಾರೀ ?

उसकी सम्पत्ति लाभ मे किसका अधिकार है, कौन अधिकृत है तथा कौन अधिकारी है।


ವಿಶೇಷ - ಇಲ್ಲಿ ನಾವು ಏನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದರೆ ತೃಣ ಧಾನ್ಯ ವಾಚಕ ಪದದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಚ್ ಅಥವಾ ಎರಡಕ್ಕಿಂತ ಜಾಸ್ತಿ ಅಚ್ ಅಥವಾ ಒಂದು ಅಚ್ ಇರುವ ಪದವಾಗಿದ್ದರೆ ಪ್ರಕೃತ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಶಬ್ದಗಳ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವರವು ಉದಾತ್ತವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ .

विशेष- यहाँ यह जानना चाहिए की तृण धान्य वाचक पद दो अच् वाले ही हो, अन्यथा यदि वे पद बहुत अचों वाले अथवा एक अच् वाला पद हो तो प्रकृत सूत्र से वहाँ उन शब्दों का आदि स्वर उदात्त नहीं होता है।


ಯಾರು ವಿರುದ್ಧಗಳ ಎರಡರ ಹಿತೈಷಿಯಾಗಿರುವನೋ ಅವನನ್ನು ಮಧ್ಯಸ್ಥನೆಂದು ಹೇಳುವರು.

जो दोनों विरुद्ध पक्षों का हितैषी होता है वह मध्यस्थ कहलाता है।


ಸಂಕಲ್ಪ ಇದು ಇದರ ಅರ್ಥವಾಗಿದೆ.

संकल्प यह इसका अर्थ है।


ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಇದೊಂದೇ ಅನುಭವ ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಏನೂ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ ಎಂದು.

सर्वेषां प्राणिनाम् अयमेक एवानुभव अस्ति सुषुप्तौ 'न किञ्चदवेदिषम्' इति।


ಈ ದ್ರೋಣಕಲಶದ ಸ್ಥಾಪನೆಯನ್ನು ರಥದ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

अस्य द्रोणकलशस्य स्थापनं रथस्य अधोभागे भवति।


ಇಡೀ ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಾವಿರದ ಆರು ವರ್ಗಗಳಿವೆ.

सम्पूर्ण ऋग्वेद में दो हजार छ: वर्ग है।


यतोहि अम्बष्ठशब्दात् अम्बष्ठस्य अपत्यं स्त्री इत्यर्थे वृद्धेत्कोसलाजादाञ्ञ्यङ् इति सूत्रेण ञ्यङ् इति प्रत्यये अम्बष्ठ ञ्यङ् इति जाते ञकारस्य चुटू इति सूत्रेण इत्संज्ञायाम्, ङकारस्य हलन्त्यम् इति सूत्रेण इत्संज्ञायाम्, तस्य लोपः इति सूत्रेण उभयोः लोपे च सति अम्बष्ठ य इति स्थितिः भवति।

ಏಕೆಂದರೆ ಅಂಬಷ್ಟ ಶಬ್ದದಿಂದ ಅಂಬಷ್ಠಸ್ಯ ಅಪತ್ಯಂ ಸ್ತ್ರೀ (ಅಂಬಷ್ಠ್ಯನ ಪುತ್ರೀ) ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ವೃದ್ದೇತ್ಕೋಸಲಾಜಾದಾಜ್ಞ್ಜ್ಞ್ಯಜ್ಞ್ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಜ್ಞಜ್ಞ್ ಆದಾಗ ಜ್ಞಕಾರದ ಚುಟೂ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಇತ್ಸಂಜ್ಞಾ ಆದಾಗ ಜ್ಞಕಾರದ ಹಲಂತ್ಯಮ್ ಸೂತ್ರದಿಂದ ತಸ್ಯಲೋಪಃ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅವೆರಡರ ಲೋಪವಾದಾಗ ಅಂಬಷ್ಠ ಯ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯು ಆಗುತ್ತದೆ.


और वह शास्त्राध्ययन करता है।

ಶಾಸ್ತ್ರಾಧ್ಯಯನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.


ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ - ತಿತ್ ಪ್ರತ್ಯಯವು ಸ್ವರಿತವಾಗಿದೆ.

ततश्च सूत्रार्थः भवति- तित्प्रत्ययः स्वरितः स्यात् इति।


ವಾಯುವಿಗೆ ರೂಪವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

वायु रूप हीन होती है।


अविद्याकार्यस्य अनादित्वे अपि विद्यायाः उदये सूर्योदये तमस इव अस्तमयो भवति।

ಅವಿದ್ಯಾಕಾರ್ಯದ ಅನಾದಿತ್ವವಾದಾಗ ವಿದ್ಯೆಯು ಉದಯವಾದಾಗ ಸೂರ್ಯೋದಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಂಧಕಾರ ನಷ್ಟವಾಗುವಂತೆಯೇ ಅವಿದ್ಯೆಯು ಕೂಡ ಮುಳುಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ.


प्रस्तुत सूत्र का अर्थ धातु के और प्रातिपदिक के अवयव के सुबन्त (सुप) का लोप होता है।

ಪ್ರಸ್ತುತ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ ಧಾತುವಿನ ಮತ್ತು ಪ್ರಾತಿಪದಿಕದ ಅವಯವದ ಸುಬಂತದ (ಸುಪ್) ಲೋಪವಾಗುತ್ತದೆ.


इस सूत्र से तत्पुरुष समास होता है।

अनेन सूत्रेण तत्पुरुषसमासो विधीयते ।


ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಯಥಾರ್ಥ ಯಜ್ಞ ರೂಪದಿಂದ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡರು.

सर्वेभ्यः कामेभ्यः उपादेयत्वेन अयम् एव यथार्थयज्ञरूपेण कल्पितः।


"ಕ್ಷಯ" ಎಂದು ಶಬ್ಧಸ್ವರೂಪದ ಗ್ರಹಣೆ.

क्षय इस शब्द स्वरूप का ग्रहण है।


ಇದರ ಉತ್ತರವು ಅದರ ಮುಂದಿನ ಮಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಆ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಯುಕ್ತ, ಯಜ್ಞದ ರಕ್ಷಕ, ಕರ್ಮ ಫಲವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವವನು, ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ವರ್ಧಿಸುವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.

अस्य उत्तरं ततः परस्मिन् मन्त्रे एव उच्यते यत् दीप्तियुक्तः, यज्ञानां रक्षकः, कर्मफलानां द्योतकः, यज्ञे स्वस्थाने वर्धमानश्च।


तदुर्ध्वम् एकैकः अपि कोशः आत्मव्यतिरिक्तः भवति।

इस प्रकार से उपर से लेकर के एक-एक कोश आत्मव्यतिरिक्त होता है।


ಒಂದೇ ಶೃತಿ ಅಂದರೆ ಒಂದು ಶ್ರವಣ ಎಂದರೆ ಇದೇ ಅರ್ಥ.

एक ही श्रुति अर्थात् एक श्रवण यह ही अर्थ है।


आहो इत्यव्ययेन युक्तम् अस्ति।

ಆಹೋ ಈ ಅವ್ಯಯದಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.


ಬ್ರಹ್ಮನ ಕೆಲಸವೇನು?

ब्रह्मणः किं कार्यम्?


प्रत्यक्षानुमानशब्दागमप्रमाणैः।

प्रत्यक्ष अनुमान शब्द आगम प्रमाणों से।


अस्मिन् यागे प्रतिदिनं प्रातःकाले सायंकाले च गृहस्थस्य अग्निकुण्डे दुग्धदधिपुरोडाशादीनां आहुतिः प्रदीयते।

इस याग में प्रतिदिन प्रातः काल और सायंकाल गृहस्थ के अग्निकुण्ड में दूध, दही, पुरोडाश आदि की आहुति दी जाती है।


यज्ञः दानं तपश्चैव पावनानि विशुद्धिकराणि मनीषिणां  इत्येतत्।

ಯಜ್ಞ ದಾನ ತಪಸ್ಸುಗಳು ಮನುಷ್ಯನ ಪಾಪವಗಳನ್ನು ವಿಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸುವಂತಹವುಗಳು.


सूत्र अर्थ का समन्वय - इस प्रस्तुत उदाहरण में गङ्गे इति, यमुने इति, और सरस्वति इति तीन पद सम्बोधन अन्त है।

सूत्रार्थसमन्वयः - प्रस्तुतेऽस्मिन् उदाहरणे गङ्गे इति यमुने इति सरस्वति इति च पदत्रयं सम्बोधनान्तं वर्तते।


वैसे ही कहते है - लक्षण और प्रमाण से वस्तु की सिद्धि होती है।

तथाहि उच्यते- लक्षणप्रमाणाभ्यां वस्तुसिद्धिः इति।


देवशब्द का द्वितीयाबहुवचन में यह रूप बनता है।

देवशब्दस्य द्वितीयाबहुवचने रूपमिदम्।


इसलिए स्वप्नलोक जीव की सृष्टि है इस प्रकार से श्रुतियाँ कहती है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಪ್ನಲೊಕವು ಜೀವದ ಸೃಷ್ಟಿ ಎಮ್ದು ಶೃತಿಯು ಹೇಳುತ್ತದೆ.


तुल्यार्थतृतीयासप्तम्युपमानाव्यय -द्वितीयाकृत्याः यह प्रथमान्त पद है।

ತುಲ್ಯಾರ್ಥತೃತೀಯಾಸಪ್ತಮ್ಯುಪಮಾನಾವ್ಯಯ - ದ್ವಿತೀಯಕೃತ್ಯಾಃ ಇದು ಪ್ರಥಮಾಂತಪದವಾಗಿದೆ.


ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ತದ್ಧಿತಸ್ಯ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದವಿದೆ.

अस्मिन् सूत्रे एकमेव तद्धितस्य इति पदं वर्तते।


ಈ ಮಂತ್ರಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಅಭಿಚಾರಗಳ ವಿಶೇಷ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಕೌಶಿಕ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

एतेषां मन्त्राणां साहाय्येन कृतानाम् अभिचाराणां विशेषवर्णनं कौशिकसूत्रेऽस्ति।


ಆಸೀತ್ -  ಅಸ್ - ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಂಗ್ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

आसीत्- अस्-धातु से लङि प्रथमपुरुष एकवचन में यह रूप बनता है।


ಹೇಗೆ ಸವಿತಾ ದೇವನು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವಿಚರಣವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆಯೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ದಾಳವು ಆ ಜೂಜುಗಾರರ ಸಂಘದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆ.

जैसे सविता देव जगत में विचरण करता है उसी प्रकार पास उस जुआरियो के संघ में विचरण करता है।


10. तत्कृत इसका क्या अर्थ है?

१०. तत्कृत इत्यस्यार्थः कः?


ವೃತ್ರನ ತಂದೆ ಯಾವಾಗ ತನ್ನ ಪುತ್ರನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದನು ಆಗ ಇಂದ್ರನಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟನು.

वृत्र की माता जब अपने पुत्र की रक्षा के लिए प्रयत्न किया तब वह भी इन्द्र के द्वारा मारी गई।


किन्तु मित्रशब्दः नित्यनपुंसकलिङ्गविशिष्टस्य अर्थस्य वाचकः अस्ति।

किन्तु मित्र शब्द नित्यनपुंसक लिङ्गविशिष्ट अर्थ का वाचक है।


दसवें प्रपाठक में नारायणीय उपनिषद् है।

दशमे प्रपाठके नारायणीयोपनिषदस्ति।


अस्य= ब्रह्मणः, पादः-चतुर्थांशः विश्वा= समग्रानि, भूतानि=प्राणिजातानि, अस्य= जगत्स्रष्टुः , त्रिपात्= त्रिचतुर्थाशः अमृतं= विनाशारहितं, दिवि=स्वप्रकाशस्वरूपे, आकाशे वा विद्यत इति।

अस्य = ब्रह्म के, पादः = चतुर्थाश, विश्वा = समग्र, भूतानि = प्राणिजात, अस्य = जगत्स्रष्टा, त्रिपात् = एक तीन चोथाई, अमृतं = विनाशरहित, दिवि = स्वप्रकाश स्वरूप में या आकाश में रहता है।


यहाँ वाक्य से आभीक्ष्ण्य को जाना जाता है।

ಇಲ್ಲಿ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಆಭೀಕ್ಷ್ಯ್ಣ್ ವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.


इत्थम् अवधारयेत्- एते लोकाः उत्पत्तिविनाशशालिनः सन्ति।

ಇದು ತಿಳಿಯಬೇಕು - ಈ ಲೋಕಗಳು ಉತ್ಪತ್ತಿವಿನಾಶಶಾಲಿಗಳು ಆಗಿವೆ.


ಪ್ರತಿದಿವವೂ ಮೂರು ಬಾರಿ ಸೋಮರಸದ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ, ಬೆಳಗ್ಗೆ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಮತ್ತು ಸಂಜೆ.

प्रत्यहं वारत्रयं सोमरसस्य निष्कासनं विहितं वर्तते, प्रातः मध्याह्णे सायं च।


स्वप्न में जो-जो देखा जाता है प्रबोध होने पर उन सभी का मूल सहित नाश हो जाता |

ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಏನೇನು ನೋಡಿದೆವೋ ಅದೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಬೋಧವಾದಾಗ ಎಲ್ಲ ಮೂಲಗಳ ಸಹಿತವಾಗಿ ನಶಿಸಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ.


४. मनसा सह। 5. कुर्वन्ति।

4. मन के साथ। 5. कुर्वन्ति।


इसमें एक सौ उन्नासी (१७९) श्लोक हैं।

अस्याम् ऊनाशीत्यधिकशतं (१७९) श्लोकाः सन्ति।


उसके लिए विशिष्ट नियमों का इस ग्रन्थ में विवरण है।

तदर्थं विशिष्टनियमानाम् अस्मिन् ग्रन्थे विवरणम् अस्ति।


ಸಮಾನೋ ಹಿ ಶರೀರಮಧ್ಯಗತಾಶಿತಪೀತಾನ್ನಾದಿಸಮೀಕರಣಕರಃ  ಎಂದು ವೇದಾಂತಸಾರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ (ಇತಿ ಉಕ್ತಂ ವೇದಾಂತಸಾರೆ |)

समान शरीर के मध्य में पीतान्नादि समीकरण कारक होता है इस प्रकार से वेदान्त सार में कहा गया है।


ಪದವಿಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ಯತಮವಾದದ್ದು ಸಮಾಸವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

पदविधियों में अन्यतम का समास होता है।


यत् यः पुरुषो वैराजोऽस्ति तं पुरुषं देवाः प्रजापतिप्राणेन्द्रियरूपाः यज्ञं तन्वानाः मानसं यज्ञं तन्वानाः कुर्वाणाः पशुम् अबध्नम् विराट्पुरुषमेव पशुत्वेन भावितवन्तः।

जो यह पुरुष है उस पुरुष को देवों ने प्रजापति ने मानस यज्ञरूप में बढ़ाया विराट्पुरुष को ही पशुरूप में मान कर बाँधा।


( 9.3 )  यङश्चाप्( 4.1.74 ) सूत्रार्थ-ञ्यङन्ता प्रातिपदिक से और  ष्यङन्त प्रातिपदिक से स्त्रीत्व द्योत्य होने पर चाप् प्रत्यय परे होता है।

(೯.೩) ಯಜ್ಞಶ್ಚಾಪ್ (೪.೧.೭೪) ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ - ಜ್ಞಯಂತಾ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕದಿಂದ ಮತ್ತು ಷ್ಯಜ್ಞಂತ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕದಿಂದ ಸ್ತ್ರೀತ್ವ ದ್ಯೋತಿಸಿದಾಗ ಚಾಪ್ ಪ್ರತ್ಯಯದ ಆಗುತ್ತದೆ.


वृहज्जलसमूहः यदा समग्रं विश्वं परिव्याप्य आसीत् तदा देवाः गर्भरूपेण यं धत्तवन्तः अग्निना उपलक्षितं समग्रं भुवनं च सम्पादितवन्तः।

ಬೃಹತ್ ಜಲಸಮೂಹ ಯಾವಾಗ ಸಮಗ್ರ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಪರಿವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆಯೋ ಆಗ ದೇವತೆಗಳು ಗರ್ಭರೂಪದಲ್ಲಿ ಧಾರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಉಪಲಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಿ ಸಮಗ್ರ ಭುವನವನ್ನು ಮಾಡಿದರು.


ಯಜ್ಞವೇದಿಯ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿಗೆ ಯೂಪವನ್ನು ಇಡಬೇಕು.

यज्ञवेद्याः पूर्वस्यां दिशि यूपः स्थापनीयः।


उच्चैस्तराम् इत्यस्य कोऽर्थः ?

’ಉಚ್ಚೈಸ್ತರಾಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥವೇನು ?


ಮನುಷ್ಯರ ಭೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಔಷಧಿಗಳ ಉತ್ಪನ್ನವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.

किमर्थम् अत्येतवा उ अतिक्रम्य गन्तुम् । ओषधीः अजीजनः उत्पादय । किमर्थम् । भोजनाय धनाय भोगाय वा कम् इति ।


अनुदात्तम् इस प्रथमा एकवचनान्त पद की अनुवृति है।

अनुदात्तम् इति प्रथमैकवचनान्तं पदम् अनुवर्तते।


ಈ ಉಪನಿಷತ್ ಶಾಂಖಾಯನವು ಆರಣ್ಯಕದ ಅಂಶವೇ ಆಗಿದೆ.

यह उपनिषद् शाङखायन आरण्यक का ही अंश है।


पुर्‌शब्दान्तसमासस्य समासान्ते उदाहरणं - विष्णोः पूः इति विग्रहे विष्णुपुरम् इति।

पुर् शब्दात्त समास के समासान्त में उदाहरण है-विष्णो: पू: इस विग्रह में विष्णुपरम्।


“न सुब्रह्मण्यायां स्वरितस्य तूदात्तः ' इस सूत्र से सुब्रह्मण्य नामवाले निगद में 'यज्ञकर्मण्यजपन्यूङ्खसामसु' इस सूत्र से विभाषा छन्दसि इस सूत्र से प्राप्त एक श्रुति का निषेध होता, और स्वरित स्वर के स्थान में उदात्त स्वर का विधान है।

"न सुब्रह्मण्यायां स्वरितस्य तूदात्तः' इति सूत्रेण सुब्रह्मण्याख्ये निगदे 'यज्ञकर्मण्यजपन्यूङ्खसामसु' इति सूत्रेण विभाषा छन्दसि इति सूत्रेण च प्राप्ता एकश्रुतिः निषिध्यते, स्वरितस्वरस्य च स्थाने उदात्तस्वरः विधीयते।


अध्वर्युः किं करोति?

ಅಧ್ವರ್ಯುವು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ?


स्वपादिहिंसामच्यनिटि इति सूत्रं व्याख्यात।

स्वपादिहिंसामच्यनिटि इस सूत्र की व्याख्या कोजिए।


यतोऽनावः इसका एक उदाहरण को प्रदर्शित करके समन्वय कोजिए।

ಯತೋನಾವಃ ಇದರ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿ ಅದರ ಸಮನ್ವಯ ತಿಳಿಸಿ .


(गौडपादीयकारिका २.३२)आत्मा कदापि बद्धो नास्ति।

(गौडपादीयकारिका 2.32) आत्मा कभी भी बद्ध नहीं होती है।


ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬೇಕಾಗಿರುವ ಯಜ್ಞಕುಂಡದ ನಿರ್ಮಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ಕೂಡ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ.

किञ्च यज्ञीयहोमाग्निहेतवे वेदीनिर्माणस्य वर्णनमपि विस्तरेण कृतमस्ति।


सान्वयप्रतिपदार्थः - तस्मात् = पूर्वनिगदितात् यज्ञात्, अश्वाः = हयाः, ये के च = अश्वातिरिक्ता गर्दभादयः अश्वतराश्च, उभयोः भागयोः दन्ता येषां ते उभयादतः = ऊर्ध्वाधोभागयोः दन्तयुक्ताः सन्ति, तेऽपि, अजायन्त = समुत्पन्नाः। तस्मात् = पूर्वोक्ताद् यज्ञात्, ह = स्फुटं, गावः = धेनवः, जज्ञिरे = प्रादुर्भूताः, तस्मात् = मखात्, अजाश्च अवयश्च अजावयः = छागमेषादयश्च, जाताः = जनिम् अलभन्त।

सान्वयप्रतिपदार्थ - तस्मात् = पूर्व में कहे गये यज्ञ से, अश्वाः = घोडे, ये के च = अश्व से अतिरिक्त गर्दभ आदि, उभयोः भागयोः दन्ता येषां ते उभयादतः = ऊर्ध्व और अधोभाग में दन्तयुक्त है, वो भी, अजायन्त = समुत्पन्न हुए तस्मात् = पूर्वोक्त यज्ञ से, ह = स्फुटं, गावः = धेनु, जज्ञिरे = प्रादुर्भूत हुए, तस्मात् = यज्ञ से, अजाश्च अवयश्च अजावयः = बकरी भेड् आदि ने, जाताः = जन्म लिया।


प्रजाभ्यः सकाशात् मनीषाम् अविदः प्राप्तवानसि ।

प्रजाओ के समीप से तुमने स्तुतिया प्राप्त की है।


अनेन प्रकारेण समग्रग्रन्थः अयं चतुर्दशसु अध्यायेषु विभक्तः अस्ति।

ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತವಾಗಿದೆ.


ವಿಶ್ವವೇ ವೈಶ್ವಾನರ ಆಗುತ್ತದೆ.

विश्‍व एव वैश्वानरो भवति।


स यतिथीं तत्स॒मां परिदिदेष ततिथीं समां नावमुपकाल्प्योपासांचक्रे स ऽअऔघऽ उत्थिते नावमापेदे तं स मत्स्य उपन्यापुप्लुवे तस्य शुडऱगे नावः पाश प्रतिमुमोच तेनैतमुत्तरं गिरिमतिदुद्राव॥ ५॥

स यतिथीं तत्समां परिदिदेष ततिथीं समां नावमुपकल्प्योपासांचक्रे स औघ उत्थिते नावमापेदे तं स मत्स्य उपन्यापुप्लुवे तस्य शृङ्गे नावः पाशं प्रतिमुमोच तेनैतमुत्तरं गिरिमतिदुद्राव ॥ ५॥


ವಿದಧಾತುವಿನಿಂದ ಔಣಾದಿಕ ಥ ಪ್ರತ್ಯಯ.

विदधातोः औणादिकः थप्रत्ययः।


11. सिद्धान्त में लिङ्ग किसमें नष्ठ होते हैं?

೧೧. ಸಿದ್ದಾಂತದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ ?


जिससे वेद मन्त्रों के उच्चारण शुद्ध होते हो उस शास्त्र को शिक्षा कहते हैं।

येन वेदमन्त्राणाम् उच्चारणं शुद्धं सम्पाद्यते तच्छास्त्रं शिक्षा इत्युच्यते।


अस्य सूक्तस्य ऋषि: दीर्घतमा औचथ्यः, छन्दः विराट् त्रिष्टुप्, देवता विष्णुः।

इस सूक्त के ऋषि दीर्घतमा औचथ्य, छन्द विराट् त्रिष्टुप, और देवता विष्णु है।


वेदान्ते अधिकारिणो वैराग्यं प्रतिपादयत।

वेदान्त में अधिकारी के वैराग्य का प्रतिपादन कीजिए।


वैदिककविः उषायाः रूपवर्णनेन मानवजीवनस्य प्रेमरूपं प्रधानं तत्त्वमेव वर्णयति।

वैदिक कवि ने उषा के रूप वर्णन से मानव जीवन के प्रेमरूप प्रधान तत्त्व का ही वर्णन किया है।


बर्हिः यज्ञस्य कथयन्ति।

बर्हि यज्ञ को कहते है।


ಉದಾಹರಣೆ - ಆಮ್ಬಷ್ಠ್ಯಾ. ಕಾರೀಷಗಂಧ್ಯಾ.

उदाहरण- आम्बष्ठ्या। कारीषगन्ध्या।


ಅದು ಯಾವುದಾದರೊಂದರದ್ದಲ್ಲದೆ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ತಿಳಿದರೆ ಅದು ಪ್ರಮಾಣಾಂತರಾವಿಷಯವು.

वह अन्य किसी भी प्रमाण के द्वारा यदि नहीं जाना जाता है तो वह विषय प्रमाणान्तर विषय कहलाता है।


वह उत्पन्न हुआ विराट्पुरुष भिन्न हो गया।

स जातः विराट्पुरुषः अत्यरिच्यत अतिरिक्तोऽभूत्।


तैत्तरीय आरण्यक के कौन-कौन से अध्याय तैत्तिरिय उपनिषद् कहलाते हैं?

ತೈತ್ತಿರೀಯ ಆರಣ್ಯಕದ ಯಾವ ಯಾವ ಅಧ್ಯಾಯಗಳನ್ನು ತೈತ್ತಿರೀಯ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ?


कर्तृत्वं तु ज्ञानेच्छाकृतिमत्त्वम्।

कर्तृत्व ज्ञानेच्छा ही कर्तृत्व होती है।


महदर्थप्रतिपादकत्वात् महावाक्यम् इति अभिधानम्।

ಮಹಾ ಅರ್ಥವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವುದರಿಂದ ಮಾಹಾವಾಕ್ಯಮ್ ಎಂಬ ಹೆಸರಾಗುತ್ತದೆ.


तेषु ऐतरेयब्राह्मणगतं शुनःशेपोपाख्यानं, शतपथब्राह्मणगतमुर्वशी-पुरुरव-उपाख्यानम् इत्यादीनि मुख्यानि सन्ति।

ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಐತರೇಯಬ್ರಾಹ್ಮಣದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಶುನಃಶೇಪೋಖ್ಯಾನವು, ಶತಪಥಬ್ರಾಹ್ಮಣದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಉರ್ವಶೀ-ಪುರೂರವ ಉಪಾಖ್ಯಾನ  ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ.


बृहद्देवताग्रन्थे दृश्यते- इहाग्निभूतस्तु ऋषिभिर्लोके स्तुतिभिरीडितः।

ಬೃಹದ್ದೇವತಾ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ - ಇಹಾಗ್ನಿಭೂತಸ್ತು ಋಷಿಭಿರ್ಲೋಕೇ ಸ್ತುತಿಭಿರೀಡಿತಃ.


अस्मिन् सूत्रे दक्षिणस्य साधौ इति सूत्रात् दक्षिणस्य इति षष्ठ्येकवचनान्तं पदम्, स्वाङ्गाख्यायामादिर्वा इति सूत्रात् आदिः इति प्रथमैकवचनान्तं पदम्, फिषोऽन्त उदात्तः इति सूत्रात् अन्तः इति च प्रथमैकवचनान्तं पदम्, उदात्तः इत्यपि प्रथमैकवचनान्तं पदमत्र अनुवर्तन्ते।

इस सूत्र में दक्षिणस्य साधौ इस सूत्र से दक्षिणस्य यह षष्ठी एकवचनान्त पद है, स्वाङ्गाख्यायामादिर्वा इस सूत्र से आदिः इस प्रथमा एकवचनान्त पद कौ, फिषोऽन्त उदात्तः इस सूत्र से अन्तः इस प्रथमा एकवचनान्त पद, उदात्तः इस प्रथमा एकवचनान्त पद की यहाँ अनुवृति आती है।


ಆ ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಋಗ್ವೇದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನವಾಗಿದೆ.

उन चारो वेदों में ऋग्वेद प्राचीनतम है।


ಆದರೆ "ಸಹ ಸುಪಾ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದ "ಇವೇನ ಸಹ ಸಮಾಸೋ ವಿಭಕ್ತ್ಯಲೋಪಶ್ಚ" ಈ ವಾರ್ತಿಕದ ಕೇವಲ ಸಮಾಸ ವಿಧಾಯಕದ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯು ಆಯಿತು.

परन्तु “सहसुपा' इस सूत्र का “इवेन सह समासो विभक्त्यज्ञोपश्च” इस वार्तिक का केवलसमासविधायक का प्रतिपादन हुआ।


ಸಮಾನಾಧಿಕರಣ ತತ್ಪುರುಷ ಎಂದರೆ ಕರ್ಮಧಾರಯ ಸಮಾಸವೇ ಆಗಿದೆ.

समानाधिकरण तत्पुरुष नाम कर्मधारय समास का है।


सूत्र में "प्रत्ययः", "परश्च", "तद्धिताः", "समासान्ताः"  ये अधिकृत सूत्र हैं।

ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ "ಪ್ರತ್ಯಯಃ", "ಪರಶ್ಚ","ತದ್ಧಿತಾಃ","ಸಮಾಸಾಂತಾಃ" ಇವು ಅಧಿಕೃತ ಸೂತ್ರಗಳಾಗಿವೆ.


5 जीव की उपाधि क्या होती है?

೫. ಜೀವದ ಉಪಾಧಿಯು ಏನು?


ಅಜ್ಮಧ್ಯಸ್ತಢಕಾರವನ್ನು ಳಕಾರ ಯಥಾಕ್ರಮದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

अज्मध्यस्थढकार को ळहकार यथा क्रम से होता है।


हि च इति सूत्रात् हि इति अव्ययपदमनुवर्तते।

हि च इस सूत्र से हि इस अव्ययपद की अनुवृति है।


और भी ऋग्वेद में बहुत से संवाद सूक्त हैं यथा सरमापणि संवाद, ऊर्वशी पुरुरवा संवाद, यमयमी संवाद इत्यादि।

तथा च ऋग्वेदे सन्ति बहूनि संवादसूक्तानि यथा सरमापणिसंवादः, ऊर्वशीपुरुरवासंवादः, यमयमीसंवादः इत्यादीनि।


ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಮೂರು ವೃತ್ತಿಗಳಿಂದ ಈ ಆನಂದಮಯಕೋಶವು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

एवंविधैः त्रिभिः वृत्तिभिः आनन्दमयकोशस्य प्रसिद्धिर्भवति।


ಈ ಪೃಥ್ವಿಯಿಂದ ಮೇಲೆ ಇದೆ.

अस्याः पृथिव्याः परः परस्तात्।


ಇಲ್ಲಿ "ಕರ್ಷತ್ವತೊ ಘಯೋಂತ ಉದಾತ್ತಃ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಉದಾತ್ತಃ ಈ ಪ್ರಥಮಾಂತ ಪದದ ಅನುವೃತ್ತಿಯು ಬರುತ್ತದೆ .

यहाँ “कर्षात्वतो घञोऽन्त उदात्तः' इस सूत्र से उदात्तः इस प्रथमान्त पद की अनुवृति आती है।


ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಸೂತ್ರದರ್ಥವು ಹೀಗೆ - 'ಭೀ - ಹ್ರೀ - ಭೃ - ಹು - ಮದ - ಜನ - ಧನ - ದರಿದ್ರಾ ಹಾಗೂ ಜಾಗೃ' ಈ ಧಾತುಗಳ 'ಅಭ್ಯಸ್ತಸಂಜ್ಞಕ'ಗಳಿಗೆ ಪಿತ್ ಆದ ಲಸಾರ್ವಧಾತುಕವು ಮುಂದಿದ್ದಾಗ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳ ಹಿಂದಿರುವವುಗಳಿಗೆ ಉದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

तेन अस्य सूत्रस्य अर्थो भवति भी, ह्री, भृह्मद, जन, धन, दरिद्राजागराम् अभ्यस्तानां पिति लसार्वधातुके परे प्रत्ययात्पूर्वम् उदात्तं भवति।


ಧಾಪಯ - ಧಾ - ಧಾತುವಿನಿಂದ ಣಿಚ್ ಲೋಟ್ ಲಕಾರ ಮಧ್ಯಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

धापय - धा-धातु से णिच लोट्-लकार मध्यमपुरुष एकवचन का यह रूप है।


ಇದರ ನಂತರ ಭೂತ ಸು ಪೂರ್ವ ಅಮ್ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸುಪ್ ಲುಕ್ (ಲೋಪ) ಇದರ ವಿಧಾನದಿಂದ ಈ ಸೂತ್ರವು ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ततः भूत सु पूर्व अम् इति स्थिते सुब्लुग्विधानाय सूत्रमिदं प्रवृत्तम्।


केवलं जगतः सत्त्वमात्रं ग्रहीतुं शक्यते।

केवल जगत् का सत्त्वमात्र ही ग्रहण किया जा सकता है।


ಪ್ರತಿ ಜನ್ಮ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರದ ಆಯತನಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಥೂಲಶರೀರವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ.

प्रति जन्म सूक्ष्मशरीरस्यायतनाय स्थूलशरीरं स्वीकरोति।


धर्म, अर्थ, काम तथा मोक्ष ये चार पुरुषार्थ होते है।

ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಮೋಕ್ಷ ಇವು ನಾಲ್ಕು ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳಾಗಿವೆ.


स एव जातः स जनिष्यमाणः प्रत्यङ्जनास्तिष्ठति सर्वतोमुखः॥ ४ ॥

ಸ ಏವ ಜಾತಃ ಸ ಜನಿಷ್ಯಮಾಣಃ ಪ್ರತ್ಯಂಜ್ಞ್ಜನಾಸ್ತಿಷ್ಠತಿ ಸರ್ವತೋಮುಖಃ ।।೪।।


तथाहि वेदान्तसारकार आह।

ಹಾಗೆಯೇ ವೇದಾಂತಸಾರಕಾರನು ಹೇಳುವನು.


रुणध्मि - रुध् - धातोः लटि उत्तमपुरुषैकवचने ।

ರುಣಧ್ಮಿ - ರುಧ್- ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಟ್ ಉತ್ತಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಇದೆ.


यहाँ विषय भेद से सप्तमी से भी भेद है।

ಇಲ್ಲಿ ವಿಷಯಭೇದದಿಂದ ಸಪ್ತಮೀ ಇದೂ ಕೂಡ ಭೇದವಾಗಿದೆ.


इस प्रकार की अग्नि की जो स्तुति करता है, वह स्तुति का फल अग्नि से प्राप्त करता है।

इत्थम् ईदृशस्य अग्नेः यः स्तुति करोति स स्तुतिफलम् अग्निसकाशात् लभते।


ಅವು ಆಗುತ್ತವೆ - "ಅವ್ಯಯಂ ವಿಭಕ್ತಿ - ಸಮೀಪ - ಸಮೃದ್ಧಿ- ವ್ಯದ್ದ್ಯರ್ರ್ಥಾಭಾವಽತ್ಯಯಾಽಸಂಪ್ರತಿ - ಶಬ್ದಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ - ಪಶ್ಚಾತ್ - ಯಥಾಽಽನುಪೂರ್ವ್ಯ - ಯೌಗಪದ್ಯ-ಸಾದೃಶ್ಯ-ಸಾಕಲ್ಯಾಽಂತವಚನೇಷು","ಯಾವದವಧಾರಣೆ","ಸುಪ್ಪ್ರತಿನಾ ಮಾತ್ರಾರ್ಥೆ","ಸಂಖ್ಯಾ ವಂಶ್ಯೇನ" "ನದೀಭಿಶ್ಚ".

तानि भवन्ति - "अव्ययं विभक्ति-समीप-समृद्धि-व्यद्‌र्ध्यर्थाभावाऽत्ययाऽसम्प्रति-शब्दप्रादुर्भाव-पश्चाद्- यथाऽऽनुपूर्व्य-यौगपद्य-सादृश्य-सम्पत्ति-साकल्याऽन्तवचनेषु", "यावदवधारणे", "सुप्प्रतिना मात्रार्थे", "संख्या वंश्येन" "नदीभिश्च" चेति।


तथा शरङद्धविरासीत्।

ನಂತರ ಶರದ್ ಹವಿಸ್ಸಿತ್ತು.


ಆದ್ದರಿಂದ ಶ್ರಿತಾದಿ ಶಬ್ದಗಳ ಅದರ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

अतः श्रित आदि शब्दों के उसकी प्रकृति  के लक्षण हैं।


पर्जन्यसूक्तसारः ऋग्वेदस्य पञ्चमे मण्डले त्र्यशीतितमं सूक्तमिदं पर्जन्यसूक्तम् ।

ಪರ್ಜನ್ಯಸೂಕ್ತದ ಸಾರ ಋಗ್ವೇದದ ಐದನೆಯ ಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಸೂಕ್ತವನ್ನು ಪರ್ಜನ್ಯಸೂಕ್ತವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.


विशेषः- तदर्थशब्देन अत्र प्रकृतिविकृतिभावः एव गृह्यते।

ವಿಶೇಷ - ತದರ್ಥ ಶಬ್ದದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ವಿಕೃತಿ ಭಾವಗಳ ಗ್ರಹಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ.


ಅದರ ಆಸಕ್ತಿಯ ಕಾರಣವೇ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿರುವ ಮಲವು.

उसकी आसक्ति के कारण ही चित्त में मल स्थित होता है।


’ಆರುಃ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಆಕಾರಸ್ಯ "ಉದಾತ್ತಾದನುದಾತ್ತಸ್ಯ ಸ್ವರಿತಃ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅನುದಾತ್ತಸ್ವರವಾಗುತ್ತದೆ.

आरुः इत्यत्र आकारस्य 'उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतरः' इत्यनेन अनुदात्तस्वरः।


उस प्रकार का ऐक्य चार प्रकार के वाक्यों के द्वारा ही प्रतिपादित होता है।

ಆ ರೀತಿಯಾದ ಐಕ್ಯವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರವಾದ ವಾಕ್ಯಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.


स्वसामर्थ्यवशात् इमां पृथिवीं स्वर्गं च धारयतः इमौ देवौ।

ಈ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ ಧರಿಸಿದ್ದಾರೆ.


ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ಉಪಸರ್ಜನ ಸಂಜ್ಞಾ ವಿಧಾಯಕ "ಪ್ರಥಮಾನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಸಮಾಸ ಉಪಸರ್ಜನಮ್" ಮತ್ತು ಈ ಪೂರ್ವ ನಿಪಾತ ವಿಧಾಯಕ "ಉಪಸರ್ಜನಂ ಪೂರ್ವಮ್" ಎಂಬ ಸೂತ್ರವು ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗುತ್ತದೆ.

तत्र प्रसङ्गतः उपसर्जनसंज्ञाविधायकं "प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम्" इति सूत्रं पूर्वनिपातविधायकं च "उपसर्जनं पूर्वम्" इति सूत्रं प्रस्तुतम्।


ವ್ಯಾಖ್ಯಾ - ಯಾವ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಿಂದ ದ್ಯೌ, ಅಂತರಿಕ್ಷ ಉಗ್ರ ಅರ್ಥಾತ್ವಿಶೇಷ ದೀಪ್ತಿಮಾನವಾಗಿದೆಯೋ ,ಮತ್ತು ಭೂಮಿಗೆ ಯಾರು ದೃಢ ಅಂದರೆ ಸ್ಥಿರವನ್ನು ಮಾಡಿದರೋ.

व्याख्या- येन प्रजापतिना द्यौः अन्तरिक्षम् उग्रा उद्गूर्ण विशेषागहनरूपं वा। पृथिवी भूमिः च दृळ्हा येन स्थिरीकृता।


अतः अस्य शरीरस्य विभक्त्यवस्था भेदकावस्था भवति स्वप्नः।

ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಪ್ನವು ಈ ಶರೀರದ ವಿಭಕ್ತ್ಯವಸ್ಥಾ ಮತ್ತು ಭೇದಕಾವಸ್ಥೆಯಾಗುತ್ತದೆ.


ಪ್ರಾಚೀನ ಧರ್ಮಸಮಾಜ - ವ್ಯವಹಾರ - ಆದಿ ವಿಷಯಗಳ ಜ್ಞಾನವು ವೇದದಲ್ಲಿಯೇ ಮಾಡಿಸಬಹುದು.

प्राचीन धर्मसमाज-व्यवहार-आदि विषयों का ज्ञान वेद ही करा सकते है।


ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸ್ಥೂಲಶರೀರಗಳು ಯಾವುವು ?

चार प्रकार के स्थूल शरीर कौन-कौन से हैं?


जिस क्रम से अद्वैत  के द्वारा सृष्टि का प्रतिपादन किया गया है उसी क्रम से उसका प्रलय भी वे अङ्गीकार करते हैं।

येन क्रमेण सृष्टिः प्रतिपाद्यते अद्वैतिभिः तद्विपरीतक्रमेण प्रलयम् अङ्गीकुर्वन्ति ते।


तेन अस्यैव ऋषेः अभ्यर्हितत्वं अवगम्यते।

उससे इसी ऋषि के महत्व को जाना जाता है।


यह मात्र आगम के द्वारा गम्य होता है।

ಇದು ಆಗಮೈಕಗಮ್ಯವಾದ ವಿಷಯ.


ಮರಣೋತ್ತರದ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲೋತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಜನ್ಮದ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಇದೆ.

मरणोत्तरं कर्मणः फलोत्तपत्तये पुनः जन्म आवश्यकम्।


ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಸರ್ವೋತ್ತಮ ಗುಣ ಕರ್ಮ ಸ್ವಭಾವವಿರುವ ಮತ್ತು ಯಾವ ಮನ ಇಂದ್ರಿಯದಿಂದ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಅದರ ರಚನೆಯಾಗಿದೆ.

यच्च मनः अपूर्वं न विद्यते पूर्वमिन्द्रियं यस्मात्तदपूर्वम् इन्द्रियेभ्यः पूर्व मनसः सृष्टेः।


वेद्या रचना १०८०० इष्टिकाभिः भवति।

वेदि की रचना १०८०० ईटों से होता है।


समवायात् - सम्पूर्वकात् अवपूर्वकात् इधातोः विधिलिङि प्रथमपुरुषैकवचने।

ಸಮವಾಯಾತ್ - ಸಮ್ಪೂರ್ವಕ ಅವಪೂರ್ವಕ ಇಧಾತುವಿನಿಂದ ವಿಧಿಲಿಂಗ್ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ.


उदाहरणम्- अस्य उदाहरणं भवति चिकीर्षकः इति, यत्र॑ बाणाः(तै.सं.-४-६-४-५) इति च।

उदाहरण- इसका उदाहरण होता है - चिकीर्षकः इति, यत्र॑ बाणाः (तै.सं.-४-६-४-५) इति च।


अर्थात् “पूरण आदि अर्थो से और सदादि से षष्ठयन्त सुबन्त का समास नहीं होता है।

अर्थात् "पूरणाद्यर्थेः सदादिभिश्च षष्ठ्यन्तस्य सुबन्तस्य समासो न भवति" इति।


स्तुति कृत उसी से देवों के शरीर होते हैं ये कारण अयुक्त हैं।

स्तुतिः कृता तस्मादेव देवानां शरीरं वर्तते इति कारणम् अयुक्तम्।


उदात्ताद् यहाँ पञ्चमी निर्देश होने से तस्मादित्युत्तरस्य' इस परिभाषा से उदात्त से उत्तर का यह अर्थ प्राप्त होता है।

’ಉದಾತ್ತಾತ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಪಂಚಮೀನಿರ್ದೇಶವಾದ್ದರಿಂದ "ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯುತ್ತರಸ್ಯ" ಎಂಬ ಪರಿಭಾಷಾಸೂತ್ರದ ಸಹಕಾರದಿಂದ ’ಉದಾತ್ತದ ಮುಂದಿರುವ’ ಎಂದು ಅರ್ಥ ಸಿಗುತ್ತದೆ.


अतः तदन्त विधि में नकारान्त का होता है।

ಆದ್ದರಿಂದ ತದಂತ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನಕಾರಾಂತದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ.


आ वामश्वासः ... इत्यादिमन्त्र की व्याख्या करो।

आ वामश्वासः... इत्यादिमन्त्रं व्याख्यात।


ವಿಜ್ಞಾನಮಯ ಕೋಶವು ಹೇಗೆ ಉದಯವಾಗುತ್ತದೋ ಅಥವಾ ಅಸ್ತವಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಆತ್ಮವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆತ್ಮವು ವಿಜ್ಞಾನಮಯ ಕೋಶವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

विज्ञानमयवत् उदयः अस्तमयो वा आत्मनः नास्ति। अतः नात्मा विज्ञानमयः।


अत्र वसु इत्येतत्पदेन भौतिकद्रव्यस्य सङ्केतो न भवति किन्तु आध्यात्मिककल्याणस्य।

ಇಲ್ಲಿ ವಸು ಈ ಪದದಿಂದ ಭೌತಿಕ ದ್ರವ್ಯದ ಸಂಕೇತವು ಆಗಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಕಲ್ಯಾಣವಾಗೇ ಇರುತ್ತದೆ.


सायणाचार्यमतेन आरण्यकनामकरणस्य सार्थकश्लोकं लिखत?

ಸಾಯಣಾಚಾರ್ಯರ ಮತದಿಂದ ಆರಣ್ಯಕ ನಾಮಕರಣದ ಸಾರ್ಥಕ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಬರೆಯಿರಿ.


स च उत्कृष्टबुद्धिसम्पन्नः सत्यशीलः कीर्तिमान् च अस्ति।

ಮತ್ತು ಅದು ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಬುದ್ಧಿ ಸಂಪನ್ನ ಸತ್ಯಶೀಲ ಮತ್ತು ಕೀರ್ತಿವಂತ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.


अवशिष्ट त्रिपाद् विनाश रहित सत् अर्थात् प्रकाशरूप में अवस्थित है।

अवशिष्टः त्रिपाद् विनाशरहितं सत् स्वप्रकाशरूपे व्यवतिष्ठते इति शम्।


८. अतिजववद्वेगवत्।

೮. ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ.


चतुर्थः अध्यायो नैगमकाण्डम्, पञ्चमः अध्यायो दैवतकाण्डम् इति पदेन व्यपदिश्यते।

चौथा अध्याय नैगम काण्ड नाम से, पांचवा अध्याय दैवत काण्ड इस पद से जाना जाता है।


तत्सूत्रसामर्थ्यात् "कडाराः कर्मधारये" इत्यतः प्राक् पर्यन्तं समासाधिकारः।

ಆ ಸೂತ್ರದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ "ಕಡಾರಾಃ ಕರ್ಮಧಾರಯೇ" ಇದರಿಂದ ಪ್ರಾಕ್ ವರೆಗೂ ಸಮಾಸದ ಅಧಿಕಾರವಿರುತ್ತದೆ.


अतः प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तिङन्ते इति लाभः।

अतः प्रत्यय ग्रहण की परिभाषा से तिङन्त में यह अर्थ प्राप्त होता है।


अनिमित्त होने पर विहित नित्य कर्म होते है।

अनिमित्ते सति विहितं नित्यं कर्म भवति।


विकल्पेन समासान्तटज्विधानाय प्रवृत्तमिदम्।

विकल्प से समासान्त टच् विधान के लिए यह प्रवृत्त हुआ है।


जैसा दण्डि ने कहा - “इदमन्धतमः कृत्स्नं जायेत भुवनत्रयम्।

यथोक्तं दण्डिना- 'इदमन्धतमः कृत्स्नं जायेत भुवनत्रयम्।


अध्वर्यु के द्वारा यज्ञ में उपयोग में लाने वाले मन्त्र ही यजुर्वेद में सङ्कलित हैं।

अध्वर्युणा यज्ञे उपयुज्यमानाः मन्त्राः एव यजुर्वेदे सङ्कलिताः।


एभिः मुनिभिः अथर्ववेदस्य विशेषप्रचारः सम्पन्नः अभवत्।

इन मुनियों के द्वारा अथर्ववेद का विशेष प्रचार हुआ।


चाप्, टाप्, डाप् प्रत्यय तीनों लिङ्गों के मध्य पुस्त्व बोध के लिए और नपुंसकत्व के ज्ञान के लिए प्रत्ययान्तर अपेक्षित नहीं है।

ಚಾಪ್, ಟಾಪ್, ಡಾಪ್ ಪ್ರತ್ಯಯ ಮೂರು ಲಿಂಗಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪುಂಸ್ತ್ವ ಬೋಧಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ನಪುಂಸಕತ್ವದ ಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಯಾಂತರ ಅಪೇಕ್ಷೆಯು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.


೩.ಖಶ್ ಪ್ರತ್ಯಯ.

3. खश् प्रत्यय।


“क्तेन च पूजायाम् सूत्रार्थ-' मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च '' इससे विहित जो क्त प्रत्यय है, उसस से षष्ठयन्त सुबन्त का समास नहीं होता है।

"ಕ್ತೇನ ಚ ಪೂಜಾಯಾಮ್". ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ - "ಮತಿಬುದ್ಧಿಪೂಜಾರ್ಥಭ್ಯಶ್ಚ" ಇದರಿಂದ ವಿಹಿತವಾದ ಯಾವ ಕ್ತ ಪ್ರತ್ಯಯವಿದೆಯೋ, ತದಂತದಿಂದ ಷಷ್ಠ್ಯಂತ ಸುಬಂತದ ಸಮಾಸವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.


ಅಭಿಶಬ್ದದ ದ್ವಿತ್ವ ಯಾವ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ?

अभि शब्द को द्वित्व किस सूत्र से हुआ है?


भीही भृहुमदजनधनदरिद्राजागराम् यह षष्ठी बहुवचनान्त है, प्रत्ययात् यह पञ्चमी एकवचनान्त है, पूर्वम् यह प्रथमा एकवचनान्त है, पिति यह सप्तमी एकवचनान्त पद है।

"ಭೀಹ್ರೀಭೃಹುಮದಜನಧನದರಿದ್ರಾಜಾಗರಾಂ" ಎಂದು ಷಷ್ಠೀ ಬಹುವಚನಾಂತಪದವು, "ಪ್ರತ್ಯಯಾತ್" ಎಂದು ಪಂಚಮೀ ಏಕವಚನಾಂತಪದವು, "ಪೂರ್ವಂ" ಎಂದು ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನಾಂತಪದವು, "ಪಿತಿ" ಎಂದು ಸಪ್ತಮೀ ಏಕವಚನಾಂತಪದವು.


“विभाषितं विशेषवचने' यह किसका अपवाद सूत्र है?

"ವಿಭಾಷಿತಂ ವಿಶೇಷವಚನೇ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರ ಯಾವುದರ ಅಪವಾದಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ ?


यहाँ युवन् नान्त प्रातिपदिक है।

ಇಲ್ಲಿ ಯುವನ್ ನಾಂತ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕವಾಗಿದೆ.


ಹೇಗೆ ಶುಕ್ತಿಯು ರಜತ ಬ್ರಹ್ಮ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಇದು ರಜತ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಶುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿರುವ (ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟತೆ) ರಜತಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ರಜತದ ಅಭೇದದಿಂದ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ.

जैसे शुक्ति रजत भ्रम स्थल में यह रजत है इस प्रकार से शुक्ति में विद्यमान (सन्निकृष्टता) रजतज्ञान में रजत के अभेद से जानी जाती है।


ಇದೇ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಯದ್ವೃತ್ತದಿಂದ ನಂತರದಲ್ಲಿರುವ ತಿಙಂತಕ್ಕೆ ನಿತ್ಯ ಅನುದಾತ್ತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಇದು ಈ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ.

एवञ्च यद्कृत्तात् उत्तरं तिङन्तं नित्यं न अनुदात्तम् इति सूत्रार्थः।


सूत्रार्थसमन्वयः- युष्मत्-शब्दात् अस्मत्- शब्दाच्च ङे इति प्रत्यये ङे-प्रथमयोरम् इत्यनेन ङे इत्यस्य अमादेशे तुभ्यमह्यौ ङयि इत्यनेन युष्मदः मपर्यन्तस्य तुभ्य इत्यादेशे अस्मदः मपर्यन्तस्य च मह्य इत्यादेशे प्रक्रियाकार्ये तुभ्यं मह्यम् इति रुपद्वयं सिध्यति।

सूत्र अर्थ का समन्वय- युष्मत् शब्द से और अस्मत् शब्द से ङे इस प्रत्यय के परे रहने पर ङे-प्रथमयोरम् इससे ङे इसको अम आदेश होने पर तुभ्यमह्यौ ङयि इससे युष्मद् के म पर्यन्त भाग को तुभ्य और अस्मद् के म पर्यन्त भाग को मह्य आदेश होने पर प्रक्रिया कार्य में तुभ्यं मह्यम् ये दो रुप सिद्ध होते है।


एक जन्म के मृत्युपर्यन्त कारणस्वरूपसुख दुःखात्मकफलदायक कर्म प्रारब्ध कहलाते हैं।

ಒಬ್ಬರ ಜನ್ಮದಿಂದ ಮೃತ್ಯುವಿನ ವರೆವೆಗೂ ಕಾರಣಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸುಖದುಃಖಾತ್ಮಫಲದಾಯಕವಾದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಾರಬ್ಧ ಎನ್ನುವರು.


अस्य = पुरुष का = मुखं = आनन, किम् आसीत् = कौन था, किम् बाहू = भुज कौन, किम् ऊरू = जङ्घा कौन,थे, किम् पादौ = चरण कौन थे, उच्येते = अब कहते है।

ಅಸ್ಯ - ಪುರುಷನ - ಮುಖಂ- ಆನನ, ಕಿಮ್ ಆಸೀತ್ - ಯಾರಾಗಿದ್ದರು, ಕಿಮ್ ಬಾಹೂ - ಭುಜ ಯಾರಾಗಿದ್ದರು, ಕಿಮ್ ಉರೂ - ಜಂಘವು ಯಾರಾಗಿದ್ದರು, ಕಿಮ್ ಪಾದೌ - ಚರಣ ಯಾರಾಗಿದ್ದರು, ಉಚ್ಯತೆ - ಈಗ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.


द्विपदात्मक इस सूत्र में नञः तत्पुरुषात् से दो पद पञ्चमी एकवचनान्त है।

पदद्वयात्मके सूत्रेऽस्मिन् नञः तत्पुरुषात् इति पदद्वयं पञ्चम्येकवचनान्तम्।


ಸ್ವವಿರೋಧಿಗಳಿಗೆ ಸಿಂಹ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೆ ದುರ್ಗಮಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಓಡಾಡುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆ ಅದು ಎಲ್ಲರಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

यथा स्वविरोधिनो मृगयिता सिँहः भीमः भीतिजनकः कुचरः कुत्सितहिंसादिकर्ता दुर्गमप्रदेशगन्ता वा गिरिष्ठाः पर्वताद्युन्नतप्रदेशस्थायी सर्वैः स्तूयते।


ಪಾರ್ಥಿವಾಗ್ನಿಯಂತೆ, ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ ರೂಪವಾಗಿ, ದ್ಯುಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿತವಾಗುವುದು.

पार्थिवाग्निरेव अन्तरिक्षे इन्द्ररूपेण विद्युद्रूपेण तथा द्युलोके सूर्यरूपेण प्रकटितः।


प्रति जन्म सूक्ष्मशरीरस्यायतनाय स्थूलशरीरं स्वीकरोति।

प्रत्येक जन्म में सूक्ष्म शरीर के आयतन के लिए स्थूल शरीर को स्वीकार करता है।


जैसे इन्द्र सोम रस पीते है, युद्ध करते हैं, वृत्र को मरते हैं और अश्व चलाते हैं।

ಹೇಗೆ ಇಂದ್ರನು ಸೋಮರಸವನ್ನು ಪಾನಮಾಡುವನೋ, ಯುದ್ಧಮಾಡುವನೋ, ವೃತ್ರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲವನೋ ಮತ್ತು ಅಶ್ವಚಾಲನೆಯನ್ನು ಮಾಡುವನೋ ಹಾಗೆ.


तो वे भी चित्त की शुद्धि में कारण होते हैं।

तर्हि तानि अपि चित्तशुद्धिकराणि भवन्ति।


विभक्ति-समीप-समृद्धि-व्यृद्ध्यार्थभावाऽल्ययाऽसम्प्रति-शब्दप्रादुर्भाव-पश्चाद्यथाऽऽनुपूर्व्य-यौगपद्य-सादृश्य- सम्पत्ति-साकल्याऽन्तवचनेषु यही सप्तमी बहुवचनान्त पद है।

विभक्ति-समीप-समृद्धि-व्यृद्ध्यर्थाभावाऽत्ययाऽसम्प्रति- शब्दप्रादुर्भाव-पश्चाद्यथाऽऽनुपूर्व्य-यौगपद्य-सादृश्य-सम्पत्ति-साकल्याऽन्तवचनेषु इति सप्तमीबहुवचनान्तं पदम्।


ಅದ್ವೈತಿಗಳಿಂದ ಯಾವ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ತದ್ವಿಪರೀತಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಳಯವನ್ನೂ ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ.

जिस क्रम से अद्वैत  के द्वारा सृष्टि का प्रतिपादन किया गया है उसी क्रम से उसका प्रलय भी वे अङ्गीकार करते हैं।


ಜಾಗರಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಪ್ರಮಾತೃ-ಪ್ರಮಾಣ-ಪ್ರಮೇಯಾದಿ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಆಗುತ್ತವೆ.

जाग्रत अवस्था में ही प्रमातृ, प्रमाण, प्रमेय आदि व्यवहार होते हैं।


४. मनसा सह। 5. कुर्वन्ति।

೪. ಮನದ ಜೊತೆಗೆ. ೫. ಕುರ್ವಂತಿ.


ब्राह्मणसदृशो ग्रन्थः अनुब्राह्मणम्

ಬ್ರಾಹ್ಮಣದ ಸಮಾನವೇ ಗ್ರಂಥವು ಅನುಬ್ರಾಹ್ಮಣ.


चारो वेदों का उल्लेख कहाँ हे?

ಎಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ?


उपनिषत्सु लघुकाशिकेयमुपनिषद् आदिमोपनिषदस्ति, यतो हि अन्योपनिषत्संहितायाः भागो नास्ति।

ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಲಘು ಕಾಶಿಕಾ ಎಂಬುದು ಮೊದಲ ಉಪನಿಷತ್ತು. ಏಕೆಂದರೆ ಇತರ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು ಸಂಹಿತೆಯ ಭಾಗವಿಲ್ಲ.


ಜೂಜುಗಾರನು ಒಮ್ಮೆ ಗೆದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭವು ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ ನಾವು ಮುಂದಿನ ಸಲ ಸೋಲಬಹುದು ಎಂದು.

जुआरी यदि एक बार जीत भी जाता है तो भी उसके मन में भय बना रहता है की अगली बार हार नही जाऊ।


बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम् इस सूत्र से प्रकृत्या और पूर्वपदम् इन दो पदों की अनुवृति है।

"ಬಹುವ್ರೀಹೌ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಪೂರ್ವಪದೌ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಪದಗಳೆಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳ ಅನುವೃತ್ತಿ ಇಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.


दासयति इत्यर्थ घञि निष्पन्नः दासशब्दः।

ದಾಸಯತಿ ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಘಜ್ಞ್ ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಹಾಕಿದಾಗ ದಾಸ ಶಬ್ದವು ಆಗುತ್ತದೆ.


दीर्घायुषः कृते बहुविधाः प्रार्थनापरकमन्त्राः अस्मिन् विभागे सन्ति।

दीर्घ आयु के लिए अनेक प्रकार के प्रार्थना परक मन्त्र इस भाग में दिए है।


ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಆಚಾರ್ಯರಿಗೆ ಮೂರು ಗಣಗಳು ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತಿದ್ದವು -  ೧)ಮಾಂಡುಕೇಯ ಗಣ, ೨)ಶಾಂಖ್ಯಾಯನ ಗಣ, ಮತ್ತು ೩)ಆಶ್ವಲಾಯನ ಗಣ.

इस प्रकार आचार्यों के यहाँ तीन गण उपलब्ध होते है - १ माण्डुकेय गण, २ शाङखायन गण, ३ और आश्वलायन गण।


काश्यपस्य कः अर्थः?

ಕಾಶ್ಯಪದ ಅರ್ಥವೇನು?


१. त्रीणि लिङ्गानि भवन्ति।

೧. ಮೂರು ಲಿಂಗಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.


और सूत्र का अर्थ होता है “ अधिकरणवाची जो क्त प्रत्यय, उससे षष्ठयन्त सुबन्त का समास नहीं होता है।

ಮತ್ತು ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ - "ಅಧಿಕರಣವಾಚಿ ಯಾವ ಕ್ತ ಪ್ರತ್ಯಯವಿರುತ್ತದೆಯೋ, ಅದರಿಂದ ಷಷ್ಠ್ಯಂತ ಸುಬಂತದ ಸಮಾಸವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.


इस वेद से सम्बद्ध जो उपनिषद् है, वे किसी भी आरण्यक के अंश नहीं होकर प्रारम्भ से ही स्वतन्त्र ग्रन्थ रूप से विद्यमान है।

ಈ ವೇದದಿಂದ ಸಂಬದ್ಧವಾದ ಯಾವ ಉಪನಿಷತ್ತಿದೆಯೋ , ಅದು ಯಾವುದೇ ಆರಣ್ಯಕದ ಅಂಶವೂ ಆಗಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೇ ಸ್ವತಂತ್ರ ಗ್ರಂಥದ ರೂಪದಿಂದ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿದೆ.


ಮತ್ತು ತೈತ್ತಿರೀಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ - ಇಂದ್ರೋ ವೃತ್ರಂ ಹತ್ವಾ ಪರಾಂ ಪರಾವತಮಗಚ್ಛದಪಾರಾಧಮಿತಿ ಮನ್ಯಮಾನಃ ' (ತೈ.ಸಂ - ೨.೫.೩.೬) ಎಂದು.

और तैत्तिरीय में भी कहा गया है - इन्द्रो वृत्रं हत्वा परां परावतमगच्छदपाराधमिति मन्यमानः' (तै - सं - २.५.३. ६) इति।


ಇಂದ್ರನ ಅಸುರವಧೆಯು ಐತಿಹಾಸಿಕವೋ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ವಿಘ್ನಚಿಹ್ನೆಯೋ ಎಂಬ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ  ವಿದ್ವತ್ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನಾನಾ ಮತಗಳಿವೆ.

इन्द्रस्य असुरवधः ऐतिहासिकवृत्तान्तः उत प्राकृतिकविघ्नचिह्नं इति विषये विद्वत्सभायां नानामतानि विराजन्ते।


ಪಾಣಿನಿಯ ಯಾವ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು?

पाणिनि के किस सूत्र में ब्राह्मण शब्द का प्रयोग देखा जाता है?


इसलिए निष्क्रिय आत्मा प्राणमय कोश न ही होता है इस प्रकार से उसका निरास किया गया है।

अतः निष्क्रिय आत्मा प्राणमयकोशः न भवतीति तन्निरासः कृतः।


यथा “यमान पार्थिव अग्नि का चैतन्यमयी देवता अग्नि, चक्षु्रह्म सूर्य का अधिष्ठाता सूर्यदेव, आदित्यदेव, या सविता हैं।

ಹೇಗೆ ದೃಶ್ಯವಾದ ಪಾರ್ಥಿವದ ಅಗ್ನಿಯ ಚೈತನ್ಯಮಯೀ ದೇವತೆಯು ಅಗ್ನಿಯೋ, ಚಕ್ಷುವಿನ ಸೂರ್ಯನ ಅಧಿಷ್ಠಾತಾ ಸೂರ್ಯದೇವ, ಆದಿತ್ಯದೇವ ಮತ್ತು ಸವಿತಾ.


पिन्वतम् यह किस धातु से निष्पन्न हुआ?

पिन्वतम् इति कस्मात्धातोः निष्पन्नः।


अर्थात् मनुष्यशरीरम् अनित्यम् इति सर्वे एव जानन्ति।

ಅಂದರೆ ಮನುಷ್ಯನ ಶರೀರವು ಅನಿತ್ಯವು ಎಂದು ಎಲ್ಲಿರಿಗೂ ಗೊತ್ತಿರುವ ವಿಷಯವೇ.


ಭೂತಪೂರ್ವೇ ಚರಟ್ (ಭೂತಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಚರಟ್) ಈ ನಿರ್ದೇಶದಿಂದ.

भूतपूर्वे चरडिति निर्देशात्।


"अधिकरणवाचिना च" इति सूत्रस्य उदाहरणम् एकं देयम्।

“अधिकरणवाचिना '' इस सूत्र का एक उदाहरण दीजिये।


अब्राह्मणः- न ब्राह्मणः इस विग्रह में नजूतत्पुरुष समास में अब्राह्मण: यह रूप होता है।

अब्राह्मणः- न ब्राह्मणः इति विग्रहे नञ्तत्पुरुषसमासे अब्राह्मणः इति रूपं भवति।


चतुर्थी तदर्थ(६.२.४३) सूत्रार्थः- चतुर्थ्यन्तार्थाय यत्तद्वाचिन्युत्तरपदे चतुर्थ्यन्तं प्रकृत्या।

चतुर्थी तदर्थ (६.२.४३ ) सूत्र का अर्थ- चतुर्थी पूर्वपद को चतुर्थ्यन्तार्थ के उत्तर पद रहते प्रकृति स्वर होता है।


ಆದ್ದರಿಂದ ಕಾರ್ಷ್ಣ್ಯಮ್ ಇದು ಗುಣವಾಚಿ ಆಗಿರುವ ಕಾರಣ ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಕಾಕಸ್ಯ ಈ ಷಷ್ಠ್ಯಂತದ "ಷಷ್ಠೀ" ಇದು ಷಷ್ಠೀ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ಸ ಎಂಬುವುದು ನಿಷೇಧವಾಗುತ್ತದೆ.

अतः कार्ष्ण्यम् इत्यस्य गुणवाचकत्वात् तेन सह काकस्य इति षष्ठ्यन्तस्य "षष्ठी" इत्यनेन षष्ठीसमासे प्रकृतसूत्रेण स निषिध्यते।


बहुव्रीहि समास में विश्वशब्द पूर्वपद होने से संज्ञा में अन्तोदात्त होता है।

बहुव्रीहौ विश्वशब्दः पूर्वपदभूतः संज्ञायाम् अन्तोदात्तः भवति।


जनाः , सर्वतोमुखः प्रत्यङ् तिष्ठति॥४ ॥

जनाः, सर्वतोमुखः प्रत्यङ् तिष्ठति॥४ ॥


53. द्वन्द समास में पूर्व निपात विधायक सूत्र लिखो?

५३. द्वन्द्वसमासे पूर्वनिपातविधायकानि सूत्राणि लिखत?


चतुर्षु अनुबन्धेषु परस्परं के सम्बन्धाः इति अत्र द्रष्टव्यम् ।

ನಾಲ್ಕು ಅನುಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವಿದೆಯೆಂದು ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯಬೇಕು.


वहाँ केवल मनुष्य लोक की ही कर्म भूमि होती है जिसमें कर्म करनें पर धर्म तथा अधर्म उत्पन्न होते है।

तत्र केवलं मनुष्यलोकः कर्मभूमिः वर्तते यत्र कर्म कृतं चेत् तस्य धर्माधर्मौ उत्पद्येते।


ऐश्वर्ये इसका तत्पुरुषे इसके साथ अन्वय है।

ऐश्वर्य इति तत्पुरुषे इत्यनेन सह अन्वेति।


"ತದಶಿಷ್ಯಮ್ ಸಂಜ್ಞಾಪ್ರಮಾಣತ್ವಾತ್" ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಂಜ್ಞೆಯ ಗುಣಭೂತಪ್ರಮಾಣ ಶಬ್ದದ ಜೊತೆಗೆ ಸಮಾಸ ದರ್ಶನದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

"तदशिष्यं संज्ञाप्रमाणत्वात्" इति सूत्रे संज्ञायाः गुणभूतप्रमाणत्वशब्देन सह समासदर्शनात्।


किस प्रकार का ज्ञान अज्ञान का नाशक होता है?

कीदृशं ज्ञानम् अज्ञानस्य नाशकम् |


इस शङ्कराचार्य के द्वारा श्रीमदभगवद्गीता के भाष्य में कहा गया है कि “शास्त्राचार्योपदेशजनितशमदमादिसंस्कृतं मनः आत्मदर्शने करणम्” (2/21) इति।

अत एव शङ्कराचार्येण श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये निगद्यते “शास्त्राचार्योपदेशजनितशमदमादिसंस्कृतं मनः आत्मदर्शने करणम्” (२/२१) इति।


ಅವರು ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೇವರನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲು ಬಯಸಿದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ದೇವರನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ.

ऋग्वेदे एकस्य प्रसिद्धदेवस्य स्तुतिं विधाय अभीष्टसिद्ध्यर्थं सः देवः प्रार्थ्यते।


क्रिया आदि विशेष रहित का आत्मा मन आदि प्रवृत्ति का निमित्त है उत्तरार्थ के लिए।

विक्रियादिविशेषरहितस्य आत्मनो मनआदिप्रवृत्तौ निमित्तत्वम् इति उत्तरार्थः।


इत्थं पञ्चभूतानां समुत्पत्तिः।

ಹೀಗೆ ಪಂಚಭೂತಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು.


ಕೆಟ್ಟ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನಗಳಿಂದ ದುಃಖ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

दुःखम् अशोभनकर्मानुष्ठानाद् जायते।


विद्यारण्य स्वामी ने तो निदिध्यासन का लक्षण कहकर के उससे भिन्न समाधि का लक्षण कहा है।

ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯ ಸ್ವಾಮಿಯು ನಿಧಿಧ್ಯಾಸನದ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳಿ ಅದರಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ಸಮಾಧಿಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.


सूत्रव्याख्या-पाणिनीय सूत्रों में यह विधिसूत्र है।

सूत्रव्याख्या - पाणिनीयसूत्रेषु इदं विधिसूत्रम्।


ವಾಸಿಷ್ಠೀ ಶಿಕ್ಷಾದ ಸಂಬಂಧವು ಯಾವ ಸಂಹಿತಾದ ಜೊತೆಯಿದೆ?

वासिष्ठीशिक्षायाः सम्बन्धः कया संहितया सह अस्ति।


इस प्रकार का जो यह अग्नि है वह देवता के साथ यज्ञ में आये।

एवं यः अग्निः स देवताभिः सह यज्ञम् आगच्छतु।


ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದಾಗ " ತದಂತಾಃ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ" ಈ ನ್ಯಾಯದಿಂದ ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವಾಗ ಚತುರ್ತ್ಯಂತವೆಂದು ಆಗುತ್ತದೆ.

प्रत्ययग्रहणे तदन्ताः ग्राह्याः इति न्यायेन तदन्तविधौ क्तान्ते इति रूपं भवति।


वेद ही समस्त धर्म का मूल है।

ವೇದವೇ ಸಮಸ್ತ ಧರ್ಮದ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.


ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಇದು ವಿಧಾಯಕಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.

सूत्र की व्याख्या- यह विधि सूत्र है।


ಉಪಪತ್ತಿಯು ಯುಕ್ತಿಯು.

उपपत्तिर्हि युक्तिः।


ಮತ್ತು ಆ ಯಾಗವು ಅಗ್ನಿಯಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

और वह याग अग्नि के द्वारा ही सिद्ध होता है।


उसके लिए यह अर्थ होता है।

ತತ್ಕೃತೇನ ಎಂಬ ಅರ್ಥವು ಬರುತ್ತದೆ.


तेन जातिवाचकात् अनुपसर्जनात् अञन्तात् इत्यर्थो लभ्यते।

उससे जातिवाचकात् अनुपसर्जनात् अञन्तात् यह अर्थ होता है।


अश्वासः इत्यस्य लौकिकं रूपं किम्।

अश्वासः इसका लौकिक रूप क्या है?


ಆದ್ದರಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಬಹುದು ರಾಜಪುರೋಹಿತರಿಗೆ  ಅಥರ್ವವೇದದ ಮಂತ್ರಗಳ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆಚರಣೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಅಗತ್ಯವಾಗಿರಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು.

अतः एतत् कथयितुं शक्यते यद् राजपुरोहितानाम् अथर्ववेदस्य मन्त्राणां तथा तैः सम्बद्धानाम् अनुष्ठानानां ज्ञानम् अवश्यम् एव स्यात् इति।


अतः गुरोः आराधना कर्तव्या।

ಆದ್ದರಿಂದ ಗುರುವಿನ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.


भगवान शङऱकाराचार्य भी यह ही कहते हैं कि - “प्रतिषिध्यते एव तु परमार्थतः सर्वज्ञात् परमेश्वरात् अन्यः द्रष्टा श्रोता वा, नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा इत्यादिना” इति।

भगवान् शङ्कराचार्योऽपि एवमेव कथयति -“प्रतिषिध्यते एव तु परमार्थतः सर्वज्ञात् परमेश्वरात् अन्यः द्रष्टा श्रोता वा, नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा इत्यादिना” इति॥


ततः "कृत्तद्धितसमासाश्च" इति सूत्रेण पूर्वा सु इषुकामशमी सु इति समासस्य प्रातिपदिकत्वात् "सुपो धातुप्रातिपदिकयोः" इत्यनेन सूत्रेण सुपः सुद्वयस्य लुकि पूर्वा इषुकामशमी इति भवति।

ಆಗ "ಕೃತ್ತದ್ಧಿತಸಮಾಸಾಶ್ಚ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಪೂರ್ವಾ ಸು ಇಷುಕಾಮಶಮೀ ಸು ಎಂಬ ಸಮಾಸದ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕದಿಂದ "ಸುಪೋಧಾತುಪ್ರಾತಿಪದಿಕಯೋಃ" ಇದರಿಂದ ಸುಪಃ ಇದರ ಎಂಬ ಎರಡು ಸು ಇವುಗಳ ಲೋಪವಾದಾಗ ಪೂರ್ವಾ ಇಷು ಕಾಮಶಮೀ ಎಂದು ಆಗುತ್ತದೆ.


व्यपदेशिवद भाव को आश्रित करके देवी: इस पद की आमन्त्रित अन्तत्व होना भी सिद्ध है।

ವ್ಯಪದೇಶಿವದ್ಭಾವದಿಂದ ’ದೇವೀಃ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಆಮಂತ್ರಿತಸಂಜ್ಞೆ ಕೂಡ ಸಿಗುತ್ತದೆ.


माता पिता के द्वारा भुक्ति अन्न से भी इसकी उत्पत्ति होती है।

मातृपितृभुक्तात् अन्नविकारात् उत्पद्यते।


प्रायेण उत्तरपद प्रधान होता है वह यही समास है।

ಪ್ರಾಯವಾಗಿ ಉತ್ತರ ಪದಾರ್ಥ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಈ ಸಮಾಸ.


वेदान्तो नाम उपनिषदुप्रमाणं तदुपाकारीणि शारीकसूत्रादीनि च।

ವೇದಾಂತ ಎಂದರೆ ಉಪನಿಷತ್ ಪ್ರಮಾಣವು ಅದರ ಉಪಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರಿಕಸೂತ್ರಗಳು.


ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಯಾವ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಗೊಳಿಸಿದರೋ ಆ ಎಲ್ಲ ತತ್ವಗಳು ಇಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ.

महर्षियों ने जो आध्यात्मिक तत्त्व ध्यान के माध्यम से साक्षात् किया उन सभी तत्त्वो का यहाँ वर्णन है।


समासादि पक्ष विधियाँ तो एकार्थीभाव का सामर्थ्य ही स्वीकृत किया गया है यही सिद्धान्त है।

ಸಮಾಸಾದಿ ಪದ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಏಕಾರ್ಥೀಭಾವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ.


"ರಾಜಾಹಃ ಸಖಿಭ್ಯಷ್ಟಚ್" ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಟಚ್ ಎಂಬ ಪ್ರಥಮಾಂತವು ಅನುವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ.

"राजाहःसखिभ्यष्टच्" इत्यस्मात् सूत्रात् टच् इति प्रथमान्तम् अनुवर्तते।


अस्य प्रायश्चित्तकर्मणो नाम चान्द्रायणम्।

इस प्रायश्चित कर्म का नाम  चान्द्रायण है।


शरीरस्य क्लेशः आत्मनः इति विचिन्त्य दुःखमनुभवति।

ಶರೀರದ ತೊಂದರೆ ಆತ್ಮದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದು ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.


आस्तिकदर्शनेषु अन्यतमो भवति वेदान्तः।

ಆಸ್ತಿಕದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾದದ್ದು ವೇದಾಂತ.


तेन शुभस्पती इति पदं पादादौ एव अस्ति।

ಆದ್ದರಿಂದ ’ಶುಭಸ್ಪತೀ’ ಎಂಬ ಪದವು ಪಾದದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಇದೆ.


जाग्रत अवस्था में स्वप्न नहीं होता है।

ಜಾಗ್ರದವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಪ್ನ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.


ಮಾ ನೌ ಹಿಂಸೀಜ್ಜನಿತಾ.... ಇತ್ಯಾದಿಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪೃಥಿವ್ಯಾಃ ಇದರಲ್ಲಿ ಪೃಥ್ವೀ ಶಬ್ದದಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತವಾದ ಸ್ವರವೇನಾಗುತ್ತದೆ.

मा नौं हिंसीज्जनिता... इत्यादिमन्त्रे पृथिव्याः इत्यत्र पृथिवीशब्दात् विभक्तेः कः स्वरः।


यहाँ पर ही कहे विषय इस के बाद में प्रतिपादनीय है।

ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.


ಭಾವಿನೀ ಪೃಥ್ವಿಯ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ದೇವತೆಯೇ ಮತ್ಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಂದರು.

भाविनोर्थस्य सिद्ध्यर्थं देवतैव मत्स्यरूपेण आजगाम॥ १ ॥


सान्वयप्रतिपदार्थ - अस्य = पुरुष या परमेश्वर का, मुखम् = आनन, ब्राह्मणः = द्विज, आसीत् = था।

ಸಾನ್ವಯ ಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥ - ಅಸ್ಯ - ಪುರುಷ ಅಥವಾ ಪರಮೇಶ್ವರನ, ಮುಖ - ಆನನ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ - ದ್ವಿಜ, ಆಸೀತ್ - ಇದ್ದನು.


स्वमायया सर्वान् अजायमानः विक्षेपयन् संमोहयन् स्वयं बहुधा विजायत इति।

अपनी माया से समस्त अजायमान से संमोहित होते हुए भी स्वयं बहुधा उत्पन्न होता है।


तयोः पुनः संहिताभेदोऽपि अस्ति।

उनका पुन संहिता भेद भी है।


सूत्र की व्याख्या- पाणिनि के छ: प्रकार के सूत्रों में यह विधि सूत्र है।

सूत्रव्याख्या- पाणिनीयेषु षड्विधेषु सूत्रेषु विधायकमिदम्। इदं सूत्रम् उदात्तस्वरं विदधाति।


एताभ्यः अवस्थाभ्यः भिन्ना काचिदवस्था जीवस्य नास्ति एव।

इस प्रकार अवस्थाओं से भिन्न और कोई अवस्था जीव को नहीं होती है।


श्रितश्च अतीतश्च पतितश्च गतश्च अत्यस्तश्च प्राप्तश्च आपन्नश्च श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नाः, तैः इति इतरेतरयोगद्वन्द्वसमासः।

ಶ್ರಿತಶ್ಚ ಅತೀತಶ್ಚ ಪತಿತಶ್ಚ ಗತಶ್ಚ ಅತ್ಯಸ್ತಶ್ಚ ಪ್ರಾಪ್ತಶ್ಚ ಆಪನ್ನಶ್ಚ ಶ್ರಿತಾತೀತಪತಿತಗತಾತ್ಯಸ್ತಪ್ರಾಪ್ತಾಪನ್ನಾಃ ಅವುಗಳಿಂದ ಇತರೇತರ ಯೋಗದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.


कुमारश्च इति सूत्रस्य उदाहरणमेकं दीयताम्?

ಕುಮಾರಶ್ಚ ಈ ಸೂತ್ರದ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿ ?


ಗಮನಪ್ರವೃತ್ತಿಯಂತೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.

जाने की प्रवृत्ति ही रुक जाती है।


अत्र उपमानोपमेययोः उपमानस्यैव पूर्वनिपाते प्राप्ते उपमितस्य पूर्वनिपातविधानार्थम् इदम् ।

यहाँ उपमान और उपमेय में उपमान का ही पूर्व निपात होने पर उपमित का पूर्व निपात के विधान के लिए यह सूत्र बना है।


निपुणतया रथे योजिताः भवतोः अश्वगणाः भवन्तौ वहन्तु इति।

निपुणता से रथ में जोड़े गये आप अश्वगण को ले जाते है।


"अव्ययीभावः" इत्यधिकृत्य विहितः समासः अव्ययीभावसंज्ञकः भवति।

“ अव्ययीभावः" यह अधिकृत विहित समास अव्ययीभाव “' संज्ञक होता है।


ಅಗೃಹ್ಯಮಾಣವಾಗಿದೆ ವಿಶೇಷ ಸಾಮಾನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ.

न की अगृह्यमाण विशेषसामानन्य में।


ಘಟದ ಇಂದ್ರಿಯ ಗೋಚರದಿಂದ ಘಟ ಇದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.

घटस्येन्द्रियगोचरत्वात् घटोऽस्ति इत्युच्यते।


कर्मफलत्व से विविध लोकों की प्राप्ति होती है।

कर्मफलत्वेन विविधाः लोकाः लभ्यन्ते ।


ಹಾಗೆಯೇ ಮಧ್ಯಂದಿನಂ ಪರಿ. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಣದ ನಂತರದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಕರ್ಮಪ್ರವಚನೀಯ ಹೀಗೆ ಆಗಿದೆ.

तथा मध्यन्दिनं परि यहाँ पर लक्षण परे होंने पर कर्मप्रवचनीय हुआ।


ಹಾಗೆಯೇ ಧೀರಾ ಧೀಮಂತಮೇಧಾ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿದೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಣ್ಯಣ್ (ಪಾ.ಸೂ.೩.೨.೧).

वैसे धीरा धीमन्तमेधा विद्यमान है जिसमे कर्मण्यण् (पा०सू० ३.२.१)।


७. कारिका इति प्रयोगस्य सिद्धिप्रक्रियां लिखन्तु।

೭. ಕಾರಿಕಾ ಪ್ರಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯಾವನ್ನು ಬರೆಯಿರಿ.


संचित कर्मा में बहुत प्रकार के कर्म होते हैं।

ಸಂಚಿತದಲ್ಲಿ ತುಂಬ ಕರ್ಮಗಳು ಇವೆ.


ಯಾವ ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಸೃಷ್ಟಿ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.

कस्याम् उपनिषदि तेजःप्रमुखा सृष्टिः प्रतिपाद्यते।


उसका प्रथमा बहुवचन में वैदिक रूप विवृक्णा है।

ಅದರ ಪ್ರಥಮಾ ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ವೈದಿಕ ರೂಪ ವಿವೃಕ್ಣಾ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.


ऋग्वेदादित्रयो वेदाः आमुष्मिकफलदातारः सन्ति।

ऋग्वेद आदि तीनों वेद थोड़ा फल देने वाले हैं।


जीवः परमात्मनः न अंशः अस्ति।

और उसका परिणाम भी  नहीं होता है।


ಹೇಗೆ ದೃಶ್ಯವಾದ ಪಾರ್ಥಿವದ ಅಗ್ನಿಯ ಚೈತನ್ಯಮಯೀ ದೇವತೆಯು ಅಗ್ನಿಯೋ, ಚಕ್ಷುವಿನ ಸೂರ್ಯನ ಅಧಿಷ್ಠಾತಾ ಸೂರ್ಯದೇವ, ಆದಿತ್ಯದೇವ ಮತ್ತು ಸವಿತಾ.

यथा “यमान पार्थिव अग्नि का चैतन्यमयी देवता अग्नि, चक्षु्रह्म सूर्य का अधिष्ठाता सूर्यदेव, आदित्यदेव, या सविता हैं।


“चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः”' इस सूत्र का विग्रह सहित एक उदाहरण दीजिये।

"ಚತುರ್ಥೀ ತದರ್ಥಾರ್ಥಬಲಿಹಿತಸುಖರಕ್ಷಿತೈಃ" ಈ ಸೂತ್ರದ ವಿಗ್ರಹ ಸಹಿತವಾಗಿ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.


और अव्ययपद है।

ಮತ್ತು ಅವ್ಯಯ ಪದವಾಗಿದೆ.


शम, दम, उपरति, तितिक्षा, श्रद्धा तथा समाधान यह छः सम्पत्तियाँ बताई गई हैं।

शमः दमः उपरतिः तितिक्षा श्रद्धा समाधानम् इति एतत् शमादिषट्कम्।


प्राचीनरोमस्य क्यास्टर् तथा पोलुक्स् इत्येतौ यथा युगलौ, तद्वद् अश्विनदेवः अपि युगलरूपेण स्वीकृतः।

प्राचीन रोम के क्यास्टर तथा पोलुक्स् जिस प्रकार युगल है वैसे ही अश्विन देव भी युगल रूप में स्वीकृत है।


जैसे ब्राह्मण ग्रन्थों में सामान्य प्रतिपाद्य विषयों से भिन्न विषयों का प्रतिपादन है तथा इनका भी है।

यथा ब्राह्मणग्रन्थेषु सामान्यप्रतिपाद्यविषयेभ्यो भिन्नविषयाणां प्रतिपादनं विद्यते तथा एतेषु अपि वर्तते।


अनेन सूत्रेण अव्ययीभावसमासो विधीयते।

इस सूत्र से अव्ययी भाव समास का विधान होता है।


स्तुतिः कृता तस्मादेव देवानां शरीरं वर्तते इति कारणम् अयुक्तम्।

ಸ್ತುತಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಶರೀರವಿದೆ ಎಂಬ ಕಾರಣವು ಅಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.


दिग्वर्थः समाहारः एकवद् भवति ।

दिग्वर्थः समाहार एक समान होता है।


ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯದು ಮಳೆಯಿಂದ ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಖಂಡಿಸಿದರು.

और तीसरा वर्षा द्वारा पर्वतों को खण्डित किया।


अन्तः इत्यधिकारः अत्र आगच्छति।

अन्तः इसका यहाँ अधिकार यहाँ आता है।


तथापि कुछ मन्त्र ऐसे हैं जिनमें उच्चतर दार्शनिकमत सम्यक् रूप से प्रकटित देखा जाता है।

तथापि केचन मन्त्राः सन्ति येषु उच्चतरदार्शनिकमतं सम्यक् प्रकटितं दृश्यते।


तत्र कारणेषु अन्यतमं कारणं हि अन्तःकरणस्य मालिन्यम्।

तो कहते हैं की कारणों में सबसे अन्यतम कारण है अन्तःकरण की मालिन्य।


सूत्रार्थसमन्वयः - उदाहरणरूपेण दत्तः अयं मन्त्रः यज्ञकर्मणि प्रयुङ्क्तः।

सूत्र अर्थ का समन्वय - उदाहरण रूप में दिया यह मन्त्र यज्ञकर्म में प्रयुङ्क्त है।


जीव तथा ब्रह्म का ऐक्य प्रतिपादन ही वेदान्त का विषय है।

ಜೀವ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮದ ಐಕ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯು ವೇದಾಂತದ ವಿಷಯವೇ ಆಗಿದೆ.


“सह सुपा'' इस सूत्र को “इवेन सह समासो विभक्त्यलोपश्च” यह वार्तिक इस समास का विधायक है।

"सह सुपा" इति सूत्रं "इवेन सह समासो विभक्त्यलोपश्च" इति वार्तिकम् अस्य समासस्य विधायकम्।


उसका आगे वर्णन किया जा रहा है।

ಆ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಮುಂದೇ ಹೇಳಲಾಗುವುದು.


सूत्र अर्थ का समन्वय- यहाँ पश्य यह तिङन्त लोडन्त है।

ಸೂತ್ರಾರ್ಥದ ಸಮನ್ವಯ - ಇಲ್ಲಿ ಪಶ್ಯ ಇಲ್ಲಿ ತಿಙಂತ ಲೋಡಂತವಿದೆ.


ಗೋಪರು ದನಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಮೇವನ್ನು ತಿನ್ನಲು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಡುತ್ತಾರೋ ಹಾಗೆ ಉಷಾ ತನ್ನ ಬೆಳಕನ್ನು ಹರಡುವಂತೆ ಹರಡುತ್ತಾಳೆ.

उषा अपने प्रकाश को वैसे फैलाती है, जैसे गोपालक गोचर भूमि में अपनी गायों को फैलाता है।


सामवेद की दो दूसरी भी शिक्षा (१७) गौतमी (१८) और लोमेशी शिक्षा।

ಸಾಮವೇದದ ಎರಡು ಅನ್ಯ ಶಿಕ್ಷಾಗಳು ಇವೆ - (೧೭) ಗೌತಮೀ ಮತ್ತು (೧೮) ಲೋಮೇಶಿ ಶಿಕ್ಷಾ ಎಂದು.


ಈ ಭಕ್ತಿಮಾರ್ಗವು ನವವಿಧ ಭಕ್ತಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

यह भक्ति मार्ग नौ प्रकार का होता है।


೪. ಶಮಾದಿಷಟ್ಕಸಂಪತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಶಮಾದಿಶಟ್ಕವು ಯಾವುದು ?

4 शमादिषटक सम्पत्ति में शमा दिषटक् क्या होता है?


१. हिरण्यगर्भसूक्तस्य कः ऋषिः, किँ छन्दः, का च देवता।

1. हिरण्यगर्भ सूक्त का ऋषि, छन्द और देवता कौन है?


जैसे सोमरस के निष्कासन के लिए जो पत्थर के टुकड़े थे उनके लिए कहा गया है -' अभिक्रन्दति हरितेभिरासभिः” इति।

यथा सोमरसस्य निष्कासनार्थं ये प्रस्तरखण्डाः व्यवहृताः तानुद्दिश्य उच्यते- "अभिक्रन्दति हरितेभिरासभिः" इति।


१२. मोक्तुम् इच्छा मुमुक्षा।

೧೨. ಮೋಕ್ಷಗೊಳ್ಳುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನೇ ಮುಮುಕ್ಷಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.


बृहद्देवतायां तथा पुराणेषु च शाकपूणिः रथीतरशाकपूणि-नाम्ना स्मृतः अस्ति।

बृहद्देवता में तथा पुराणों में शाकपूर्णी रथीतर शाकपूर्णि-नाम से जाने जाते हैं।


पश्चादर्थे अव्ययीभावसमासस्योदाहरणं भवति अनुविष्णु इति।

ಪಶ್ಚಾತ್ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಯೀಭಾವ ಸಮಾಸದ ದ ಉದಾಹರಣೆ ಅನುವಿಷ್ಣು.


उन्होंने ही संवाद सूक्तों को गीतरूप में स्वीकार किया।

ಅವರು ಸಂವಾದ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಗೀತೆಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು.


अखण्ड ब्रह्मज्ञान के द्वारा ब्रह्मविषयक अज्ञान का नाश होता है।

ಅಖಂಡ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮವಿಷಯಕ ಅಜ್ಞಾನವು ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.


23. “सुपो धातुप्रातिपदिकयोः' इस सूत्र का क्या अर्थ है?

೨೩. "ಸುಪೋ ಧಾತುಪ್ರಾತಿಪದಿಕಯೋಃ" ಈ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವೇನು?


समानाधिकरण अर्थात समान विभक्ति वाले।

ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೆ ಎಂದರೆ ಸಮಾನವಿಭಕ್ತಿಕೆ.


ದೇವತೆಗಳ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಹೋತೃ ಹೆಸರು ಋತ್ವಿಜ ಅಗ್ನಿ.

देवों का यज्ञ में होतृनाम का ऋत्विग् अग्नि ही है।


(१.२.३५) सूत्रार्थः - यज्ञकर्मणि वौषट्- शब्द उच्चैस्तरां वा स्यादेकश्रुतिर्वा।

( १.२.३५ ) सूत्र का अर्थ - यज्ञकर्म में वौषट्- शब्द उदाततर विकल्प से होता है पक्ष में एकश्रुति है।


पुरोहितगणैः चालिताभ्यां बलीवर्दद्वयेन वाहिताभ्यां द्वाभ्यां शकटाभ्यां सोमः यज्ञस्थले नीयते।

ಪುರೋಹಿತಗಣವು ಎರಡು ಎತ್ತುಗಳಿಂದ ಎಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಎತ್ತಿನಗಾಡಿಯಲ್ಲಿ ಸೋಮರಸವನ್ನು ಯಜ್ಞಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವರು.


इन्द्रस्य भोजनं भवति वृषभाणां मांसम् इत्युच्यते।

ಇಂದ್ರನ ಭೋಜನದ ಎತ್ತುಗಳ ಮಾಂಸ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.


कृष्ण यजुर्वेद की मैत्रायणी शाखा का भी एक आरण्यक है, जो मैत्रायणीय उपनिषद्, इस नाम से विख्यात है।

कृष्णयजुर्वेदीयायाः मैत्रायणीयशाखाया अपि एकम् आरण्यकमस्ति, यत् मैत्रायणीयोपनिषद् इति नाम्ना ख्यातमस्ति।


ವೇದಾಂತ ಎಂದರೆ ಉಪನಿಷತ್.

वेदान्त उपनिषद् को कहते है।


सातवां पाठ समाप्त।

ಏಳನೇ ಪಾಠವು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಂಡಿದೆ.


5. यज्वसु इसका क्या अर्थ है?

೫. ಯಜ್ವಸು ಇದರ ಅರ್ಥವೇನು?


ಆದ್ದರಿಂದ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಕಥನದ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಅರ್ಥವು ಹೀಗಾಗುತ್ತದೆ ಮಹಾಭಾರತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ನಿಘಂಟು ಗ್ರಂಥದ ನಿರ್ಮಾತ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಕಶ್ಯಪರು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು.

अतः पूर्वोक्तकथनानुसारेण ज्ञातः भवति यत् महाभारतकाले अस्य निघण्टुग्रन्थस्य निर्मातृपदेन प्रजापतिः कश्यप एव प्रख्यात आसीत्।


ಈ ವಾರ್ತಿಕದಿಂದ ಷಷ್ಠೀ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸದ ನಿಷೇಧವಿರುತ್ತದೆ.

अनेन वार्तिकेन षष्ठीतत्पुरुषसमासनिषेधो विधीयते।


ಇವೇನ ಸಮಾಸಃ ವಿಭಕ್ತ್ಯಲೋಪಃ ಚ ಎಂಬ ಪದಚ್ಛೇದಗಳಿವೆ.

इवेन समासः विभक्त्पलोपः यह पदच्छेद है।


"ಪೂರ್ವಪರಾಧರೋತ್ತರಮೇಕದೇಶಿನೈಕಾಧಿಕರಣೇ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವೇನು?

"पूर्वापराधरोत्तरमेकदेशिनैकाधिकरणे" इति सूत्रस्यार्थः कः?


कतिपये अन्ये अपि शिक्षाग्रन्थाः प्राप्यन्ते, येषां नाम-निर्देशः एव पर्याप्तो भविष्यति|

कुछ अन्य भी शिक्षा ग्रन्थ प्राप्त होते हैं, जिनका नाम-निर्देश ही पर्याप्त होगा।


यद्यपि परवर्तिनि काले यज्ञशब्दो व्यापकार्थपरः प्रयुञ्जानो दृश्यते तथापि यज्ञ इत्युच्यमाने सति अग्निहोत्ररूपार्थः झटिति गम्यते।

यद्यपि परवर्तन काल में यज्ञ शब्द का व्यापक अर्थ में प्रयोग दिखाया जाता है, फिर भी यज्ञ ऐसा कहने पर अग्निहोत्र रूप अर्थ शीघ्र जाना जाता है।


अतः मन्नन्तात् दामन् इति प्रातिपदिकात् स्त्रीत्वद्योतनाय डाबुभाभ्यामन्यतरस्याम् इति सूत्रेण विकल्पेन डाप् प्रत्ययः भवति।

ಆದ್ದರಿಂದ ಮನ್ನಂತ ದಾಮನ್ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕದಿಂದ ಸ್ತ್ರೀತ್ವ ದ್ಯೋತಿಸಲು "ಡಾಬುಭಾಭ್ಯಾಮನ್ಯತರಸ್ಯಾಮ್" ಸೂತ್ರದಿಂದ ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ಡಾಪ್ ಪ್ರತ್ಯಯ ಆಗುತ್ತದೆ.


उदाहरण -इस सूत्र का उदाहरण होता है शाकप्रति।

ಉದಾಹರಣೆ - ಈ ಸೂತ್ರದ ಉದಾಹರಣೆಯು ಆಗಿರುತ್ತದೆ ಶಾಕಪ್ರತಿ ಎಂದು.


अग्निः अङ्गति स्वकीयमङ्गं सन्नममानः प्रह्वीभवन् स्वयमेव काष्ठदाहे हविष्पाके च प्रेरयति इत्यर्थः।

अग्नि अपने को विस्तृत करती हुई हवी स्थल को अपने आप ही लकड़ी जलाने और हवि पकाने के लिए प्रेरित करती है यह अर्थ है।


तथाहि परम्परा-

वह परम्परा इस प्रकार से है-


ಋಗ್ವೇದ ಆದಿ ಭಾಗಗಳ ಅನುಸಾರ ಆರಣ್ಯಕವು ಅತ್ಯಂತವಾಗಿದೆ.

ऋग्वेदादिभागानुसारेण आरण्यकानि अपि बहूनि सन्ति।


सूत्र का अवतरण - हस्वान्त अन्तोदात्त से परे और नुट् से परे मतुप को उदात्त विधान के लिए इस सूत्र की रचना की है।

सूत्रावतरणम्- हस्वान्तात् अन्तोदात्तात् च परस्य मतुपः उदात्तत्वविधानार्थं सूत्रमिदं प्रणीतम्।


ಮತ್ತು ಕೃತದ್ಧಿತಸಮಾಸಾಶ್ಚ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅದರ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಸಂಜ್ಞಾ ಆಗುತ್ತದೆ.

और कृत्तद्धित समासाश्च सूत्र से उसकी प्रातिपदिक संज्ञा होती है।


उदात्तेन सह एकादेशः त्रिविधः भवितुम् अर्हति - उदात्तानुदात्तयोः स्थाने एकादेशः, उदात्तोदात्तयोः स्थाने एकादेशः, उदात्तस्वरितयोः स्थाने एकादेशः च।

उदात्त के साथ एकादेश तीन प्रकार का हो सकता है - उदात्त अनुदात्त के स्थान में एकादेश, उदात्त उदात्त के स्थान में एकादेश, और उदात्त स्वरित के स्थान में एकादेश।


यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः ... इस प्रतीकरूप में उद्धृत मन्त्र को सम्पूर्ण लिखकर व्याख्या करो।

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः... इति प्रतीकोद्धृतम् मन्त्रं सम्पूर्णम् उद्धृत्य व्याख्यात।


ಹೇಗೆ ಶ್ರೇಣಿಕೃತಾಃ ಇಲ್ಲಿ ಏನಾದರು ಶ್ರೇಣಿ ಕೃತಾಃ ಈ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತೃತೀಯ ತತ್ಪುರುಷಸಮಾಸಃ ಸ್ವೀಕಾರ ಮಾಡುವುದಾದರೆ ಆಗ ಕರ್ಮಧಾರಯ ಸಮಾಸದ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಶ್ರೇಣಿ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಸ್ವರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

जैसे श्रेणिकृताः यहाँ पर यदि श्रेण्या कृताः इस विग्रह में तृतीयातत्पुरुष समास स्वीकार करते तो कर्मधारय समास के अभाव से प्रकृत सूत्र से श्रेणि यहाँ पर प्रकृति स्वर नहीं होता है।


अयमपि समुद्रम् अभ्यवहृते।

ಇದನ್ನು ಕೂಡ ಸಮುದ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.


अक्षक्रीडायाः शब्देन आसक्तः जनः द्यूतस्थलं प्रति धावति यथा पुंश्चली कुलटा स्त्री वा स्वसंकेतस्थलं प्रति धावति ।

अक्षक्रीडा का शब्द से आसक्त मनुष्य द्यूतस्थल के प्रति दौड्ता है जैसे कुलटा स्त्री अपने संकेतस्थल के प्रति दौड़ती है।


“ यावदवधारणे '' इस सूत्र का यावच्छलोकम् उदाहरण है।

"ಯಾವದವಧಾರಣೆ" ಈ ಸೂತ್ರದ ಯಾವಚ್ಛಲೋಕಮ್ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.


इसलिए वेद ज्ञान हमेशा आवश्यक है।

अतः वेदज्ञानं नितराम् आवश्यकम्।


ಅವು ಎಲ್ಲಯ ವರೆಗೂ ಪ್ರತಿಭಾಸದಲ್ಲಿರುವವೋ ಆಲ್ಲಿಯ ವರೆಗೂ ಇರುತ್ತವೆ.

ते यावत्प्रतिभासमवतिष्ठन्ते।


वेदो धर्मनिरूपणे स्वतन्त्रभावेन प्रमाणम् ।

वेद धर्म निरूपण करने में स्वतन्त्र भाव से प्रमाण है।


सूत्रव्याख्या - इदं विधिसूत्रम्।

ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಇದು ವಿಧಿ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.


प्रातःकालीन आहुति सूर्योदय से पूर्व तथा, सायंकालीन आहुति सूर्य क॑ अस्तगमन के बाद देनी चाहिए इस विषय में ब्राह्मण ग्रन्थों में ऐसा विचार है।

प्रातःकालीना आहुतिः सूर्योदयात् पूर्वम्, किञ्च सायंकालीना आहुतिः सूर्यस्य अस्तगमनात् परं विधेया इति विषये ब्राह्मणग्रन्थे विचारः विद्यते।


सुष्ट्क्तत्वात्सर्वं सूक्तमित्याख्यायते।

अच्छे कहने से सभी को सूक्त इस नाम से कहते है।


( ग) लौकिक विग्रह-राजपुरुष यह समास वृत्ति है।

(ग) लौकिकविग्रहः - राजपुरुषः इति समासः वृत्तिः।


उच्यते- स निश्चिनुयात् यत् - नास्ति अकृतः कृतेन।

ಉಚ್ಯತೇ - ಸ ನಿಶ್ಚಿನುಯಾತ್ ಯತ್ - ನಾಸ್ತಿ ಅಕೃತಃ ಕೃತೇನ |


यथा 'ये' इति पदस्य 'या २ ३ यि' इत्युच्चारणम्।

ಹೇಗೆ "ಯೆ" ಈ ಪದದ "ಯಾ ೨ ೩ ಯಿ" ಹೀಗೆ ಉಚ್ಚಾರಣೆ.


'स्यान्तस्योपोत्तमं च' इति वार्तिकात् अत्र स्यान्तस्य इति षष्ठ्येकवचनान्तं पदम्, उपोत्तमम् इति प्रथमैकवचनान्तं पदम् अत्र अनुवर्तते।

' स्यान्तस्योपोत्तमं च' इस वार्तिक से यहाँ स्यान्तस्य इस षष्ठी एकवचनान्त पद, उपोत्तमम् इस प्रथमा एकवचनान्त पद की यहाँ अनुवृति आ रही है।


प्रज्ञानशब्देन अत्र चैतन्यम् उच्यते।

प्रज्ञान शब्द से यहाँ पर चैतन्य को कहा गया है।


तद्यथा- ४.२.५) भैषज्यसूक्तानि अस्मिन् प्रकरणे रोगाणां चिकित्सासम्बन्धिनां मन्त्राणां तथा विधिविशेषाणाम् अन्तर्भावो भवति।

ಹೇಗೆ - ೪.೨.೫) ಭೈಷಜ್ಯಸೂಕ್ತಾನಿ ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ರೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಂತ್ರಗಳ ಮತ್ತು ವಿಧಿವಿಶೇಷವನ್ನು ಅಂತರ್ಭಾವವಾಗಿರುತ್ತದೆ.


एवञ्च साकल्येन सूत्रार्थो भवति द्विः उक्तयोः शब्दयोः मध्ये यः परः, तस्य अनुदात्तं स्यात् इति।

और इस प्रकार सम्पूर्ण सूत्र का अर्थ होता है की दो कहे हुए शब्दों के मध्य में जो पर है, उसको अनुदात्त हो।


ಎರಡನೇ ಪ್ರಪಾಠಕದ ಆದಿ ಮೂರು ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ?

द्वितीयप्रपाठकस्य आदिमेषु त्रिषु अध्यायेषु कस्य वर्णनम् अस्ति?


ಇದರ ನಂತರ ವರ್ಣಸಮ್ಮೇಳನವಾದಾಗ ದಂಡಿನೀ ರೂಪವು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

ततः परं वर्णसम्मलेने कृते सति दण्डिनी इति रूपे सिद्ध्यति।


अस्मिन् प्रसङ्गे चतुर्दशकाण्डः विशेषरूपेण सम्बद्धः अस्ति।

इस प्रसङ्ग में चौदहवां काण्ड विशेषरूप से सहायक है।


अत्रापि धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः पूर्वपरीभावो नास्तीति उक्तम्।

तथा धर्म तथा ब्रह्म जिज्ञासा का पूर्व पर भाव नहीं कहा गया है।


"तत्पुरुषः" इत्यधिकृत्य अयं समासः प्रवर्तते।

तत्पुरुषः'' इसको अधिकृत करके यह समास प्रवृत्त होता है।


इस प्रकार से श्रुतियों में परस्पर विप्रतिषेध पाया जाता है कहीं पर तो तेज प्रमुख सृष्टि मानी गयी है तो कहीं पर आकाश प्रमुख सृष्टि को माना है।

ननु तर्हि प्राप्नोति श्रुत्योर्विप्रतिषेधः -- क्वचित्तेजःप्रमुखा सृष्टिः, क्वचिदाकाशप्रमुखेति।


ಇದರಿಂದ ಸೂತ್ರಾರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ - ಏವಾದಿಗಳ ಅಂತ ಉದಾತ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ .

तेन अत्र सूत्रार्थः भवति- एवादीनाम् अन्तः उदात्तः स्यात् इति।


विद्वान पुरुषो के उपदेश ही शब्द प्रमाण है - ` आप्तोपदेशः शब्दः इति।

ಆಪ್ರಪುರುಷರ ಉಪದೇಶವೇ ಶಬ್ದಪ್ರಮಾಣ.- "ಆಪ್ತೋಪದೇಶಃ ಶಬ್ದಃ" ಎಂದು.


ಸಾಯಣನು ಈ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ವೇದಭಾಷ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು.

सायण तो इस पद्धति का अनुसरण करके वेदभाष्य रचना में प्रवृत हुए।


ನಿನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ತೇಜ ಗೋಳಕ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.

तवैव तेजसा भासमानत्वात् तेजसः गोलकः सूर्यो  इति ज्योतिःशास्त्रोक्तेः।


तभी तुम अपने राष्ट्र में निश्चय रूप से शत्रुओं को भी नहीं प्राप्त कर सकेगे।

ಆಗ ನೀನು ನಿನ್ನ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯ ರೂಪದಿಂದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.


जो व्यक्ति अपने धन को अपने लिये लगाता है वह पाप को ही खाता है - “मोघमन्नं विन्दते अप्रचेताः सत्यं ब्रवीमि वध इत् स तस्य।

ತನ್ನ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ತನಗಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವವನು ಪಾಪವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಾನೆ- "ಮೊಘಮನ್ನಂ ವಿಂದತೇ ಅಪ್ರಾಚೇತಾ: ಸತ್ಯಂ ಬ್ರವೀಮಿ ವಧ ಇತ್ ಸ ತಸ್ಯ".


एवं यस्य समासस्य विग्रहो नास्ति सः अविग्रहः नित्यसमासः।

जिस समास का विग्रह नहीं होता है वह अविग्रह नित्य समास होता है।


परार्थाभिधानं वृत्तिः।

परार्थाभिधानं वृत्ति।


इसलिए यह स्वप्न स्थान इस प्रकार से भी जाना जाता है।

अतः अयं स्वप्नस्थानः इत्यभिधीयते।


समस्यते इति क्रियापदम्।

ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ ಇದು ಕ್ರಿಯಾಪದವಾಗಿದೆ.


देवब्रह्मणोः यहाँ पर ` देवश्च ब्रह्मा च इत्यनयोः द्वन्द्व समास में 'देवब्रह्माणौ, तयो: देवब्रह्मणोः।

ದೇವಬ್ರಹ್ಮಣೋಃ ಎಂಬಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವಸಮಾಸ. ’ದೇವಶ್ಚ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಚ ದೇವಬ್ರಹ್ಮಾಣೌ, ತಯೋಃ ದೇವಬ್ರಹ್ಮಣೋಃ’ ಎಂದು ವಿಗ್ರಹ.


"मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च '' इससे विहित जो क्त प्रत्यय है उसके अन्त से षष्ठयन्त सुबन्त का समास नहीं होता है।

"ಮತಿಬುದ್ಧಿಪೂಜರ್ಥೇಭ್ಯಶ್ಚ" - ಇದರಿಂದ ವಿಹಿತವಾದ ಯಾವ ಕ್ತ ಪ್ರತ್ಯಯವಿದೆಯೋ , ತದಂತದಿಂದ ಅದರ ಷಷ್ಠ್ಯಂತ ಸುಬಂತದ ಸಮಾಸವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.


विश्वशब्दः कदा अन्तोदात्तः भवति?

विश्वशब्दः अन्तोदात्त कब होता है?