उससे अतः का अर्थ होता है ह्रस्व अकारान्त से।

तेन अतः इत्यस्यार्थो भवति ह्रस्वाकारान्तात् इति।


सरलार्थ - हे दानशील विश्व के रक्षक मित्रवरुणतुम दोनों अतिशय महान, बाधा रहित तथा विनाश हीन सुख के द्वारा हमारी रक्षा करो।

सरलार्थः- हे दानशीलौ विश्वस्य रक्षकौ मित्रवरुणौ युवां द्वौ महत्तमौ, छेदहीनेन तथा क्षतिहीनेन सुखेन अस्माकं रक्षतम्।


तास्यनुदात्तेन्ङिददुपदेशाल्लसार्वधातुकमनुदात्तमन्ह्विङोः इत्यस्मात् सूत्रात् लसार्वधातुकम् इति पदम् अनुवर्तते तच्चात्र सप्तम्यन्ततया विपरिणम्यते।

तास्यनुदात्तेन्ङिददुपदेशाल्लसार्वधातुकमनुदात्तमन्ह्विङो: इस सूत्र से लसार्वधातुकम् इस पद की अनुवृति आती है और वह यहाँ पर सप्तम्यन्त से विपरिणाम है।


३. वि वृक्षान् हन्त्युत .... इत्यादिमन्त्रं व्याख्यात।

೩. ವಿ ವೃಕ್ಷಾನ್ ಹಂತ್ಯುತ.... ಇತ್ಯಾದಿ ಮಂತ್ರಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡಿ.


उव्वटः स्वकीये यजुर्वदभाष्ये (१८/७७), निरुक्ते (१३/१३) समुपलब्धं वाक्यं निर्दिष्टम् अकरोत्।

ಉಳ್ಳಟನು ತಮ್ಮ ಯಜುರ್ವೇದ ಭಾಷ್ಯದಲ್ಲಿ  (೧೮/೭೭), ನಿರುಕ್ತದಲ್ಲಿ(೧೩/೧೩) ಉಪಲಭ್ಯವಾದ ವಾಕ್ಯಗಳ ನಿರ್ದೇಶವನ್ನು ಮಾಡಿದರು.


मनसः स्वास्थ्ये एव वेदत्रयीस्फूर्तेः मनसि शब्दमात्रस्य प्रतिष्ठितत्वम् 'अन्नमयं हि सोम्य मनः' इति छान्दोग्ये मनस एव स्वास्थ्ये वेदोच्चारणशक्तिः प्रतिपादिता ।

स्वस्थ मन में ही वेदत्रयी प्रकट होते है, इस मन में शब्द मात्र स्थिर होते है 'अन्नमयं हि सोम्य मनः' इति छान्दोग्य में स्वस्थ मन से ही वेदो का उच्चारण प्रतिपादित किया गया है।


ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಹೇ ಇಂದ್ರ ಯಾವಾಗ ನೀನು ವೃತ್ರನನ್ನು ಕೊಂದೆಯೋ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಹೃದಯ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಭಯ ಇರಲಿಲ್ಲ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಸಹಾಯಕನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವೃತ್ರ ಹಂತನನ್ನು ನೋಡಲಿಲ್ಲ ನಿನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಯಾವುದೇ ಪುರುಷನು ಹೀಗೆ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಅಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದನು.

व्याख्या- हे इन्द्र जघ्नुषः वृत्रं हतवतः तव हृदि चित्ते यत् यदि भीरगच्छत् न हतवानस्मीति बुद्ध्या भयं प्राप्नुयात् तर्हि अहेः वृत्रस्य यातारं हन्तारं कमपश्यः त्वत्तोऽन्यं कं पुरुषं दृष्टवानसि।


इन्द्र और सूर्य में अश्व का, रूद्र का वज्र निर्माण, इन्द्र का वज्र प्रयोग, अग्नि इन्द्र सविता देव की रथ की कहानियाँ वेद में बहुत प्राप्त होती है।

इन्द्रसूर्ययोः अश्वस्य, त्वष्टुः वज्रनिर्माणस्य, इन्द्रस्य वज्रप्रयोगस्य, अग्नीन्द्रसवितृदेवानां रथस्य च कथाः वेदे भूयो भूयः प्राप्यन्ते।


अथ आदिः प्राक् शकटेः इति सूत्रगतपदच्छेदः।

ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಥ ಆದಿಃ ಪ್ರಾಕ್ ಶಕಟೇಃ ಎಂಬ ಪದಚ್ಛೇದಗಳಿವೆ .


ಅನುವಾಕಾನುಕ್ರಮಣೀ. ಶ್ಲೋ 36. ಆಶ್ವಲಾಯನಸಂಹಿತೆಯ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಕಾಲ ಯಾವುದೋ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಇತ್ತು.

' ( अनुवाकाक्रमणी, श्लो. ३६) आश्वलायन संहिता का तथा उसके ब्राह्मणों का काल किसी समय में अवश्य ही था।


पूजा विषय भी यहाँ जाना जाता है अतः प्रकृतसूत्र से तिङन्त को अनुदात्त नहीं होता है।

पूजा अपि अत्र अवगम्यते। अतः प्रकृतसूत्रेण तिङन्तम् अनुदात्तं न भवति।


अत इसकी निन्दा इस वाक्य में है - अमेध्या वै माषा (तै. सं. ५/१/८/१)।

अतः अस्य निन्दा अस्मिन् वाक्ये अस्ति - अमेध्या वै माषा (तै. सं. ५/१/८/१)।


ಆ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆವೃತ್ತ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ಸುಷುಪ್ತಿ ಕಾಲದ ಆನಂದವು ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

अज्ञानेनावृतमिति कारणात् सुषुप्तिकालीनः आनन्दः न मुख्यः।


ಅಲ್ಲಿಂದ ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ಸ್ವರಿತಸ್ವರಯುಕ್ತವಾದ ಓಕಾರದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಉದಾತ್ತಸ್ವರವಾಗುತ್ತದೆ.

ततश्च प्रकृतसूत्रेण ओकारस्य लक्षणेन प्राप्तस्य स्वरितस्वरस्य स्थाने उदात्तस्वरः विधीयते।


उदाहरणम् - पुरुषव्याघ्रः इत्यादिकमस्य सूत्रस्योदाहरणम्।

उदाहरण -पुरुषव्याघ्रः इत्यादि सूत्र का उदाहरण है।


यथा दशजनाः नद्याः अपरतीरात् ततः विपरीततीरम् आगतवन्तः।

जैसे दस लोग नदी को पार करके उसके दूसरे तट पर पहुँच जाते हैं।


(ಋ.೧೦.೧೧೪.೫) ಋಗ್ವೇದದ ತೃತೀಯ ಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ೫೫ನೇ ಸೂಕ್ತದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮಂತ್ರದ ಅಂತಿಮ ಪಾದದಲ್ಲಿ - "ಮಹದ್ದೇವಾನಾಮಸುರಸ್ತ್ವಮೇಕಂ" ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

( ऋ. 10.114.5 ) ऋग्वेद के तृतीय मण्डल के 55 वें सूक्त के प्रत्येक मन्त्र के अन्तिम पाद में -' महद्देवानामसुरस्त्वमेकम्' ऐसा कहा गया है।


ಸಮಾನಾಧಿಕರಣ ತತ್ಪುರುಷ ವಿಧಾಯಕ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸದ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಒಂಭತ್ತು ಸೂತ್ರಗಳು ಸಂಗೃಹೀತವಾಗಿದೆ.

समानाधिकरण तत्पुरुष विधायक तत्पुरुष समास का पाठ में नौ सूत्र संग्रहित हैं।


ವೈಶ್ಯ ಇದರ ಜಂಘಾ ಆಗಿತ್ತು ಅಂದರೆ ಜಂಘಾಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು.

वैश्य इसके जंघा थी अर्थात् जंघाओं से उत्पन्न हुआ।


ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಅನಾವಃ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ನಾವ್ಯಾನಾಮ ಇದರ ಆದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅಚ್ ನಕಾರೋತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ಆಕಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ಉದಾತ್ತ ಸ್ವರವಾಗುವುದಿಲ್ಲ

परन्तु प्रकृत सूत्र में अनावः कहने से नाव्यानाम इसके आदि अच् नकार से उत्तर आकार को प्रकृत सूत्र से उदात्त स्वर नहीं होता है।


जो-जो उत्पन्न होता है वह सब अनित्य होता है इस नियम से आकाश की भी उत्पत्ति के श्रवण से वह भी अनित्य है।

यद् यद् उत्पद्यते तत् सर्वम् अनित्यमिति नियमात् आकाशस्यापि उत्पत्तिश्रवणात् अनित्यमिति ज्ञेयम्।


सरलार्थ - हे पर्जन्य देव जब आप तीव्र शब्द को करते हुए, गर्जना करते हुए दुष्कर्म करने वाले मनुष्यों को मारते हो उनका हनन करते हो तब जो ये पृथिवी पर रहते है वे आनन्दित होते है।

ಸರಳಾರ್ಥ - ಹೇ ಪರ್ಜನ್ಯ ದೇವ ಯಾವಾಗ ನೀವು ತೀವ್ರ ಶಬ್ದವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ, ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ದುಷ್ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಅವರ ಹನನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಆಗ ಈ ಪೃಥ್ವಿಯ ಮೇಲೆ ಯಾರು ಇರುತ್ತಾರೆಯೋ ಅವರು ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.


तब गवाक्षिशब्द का "यचि भम्" सूत्र से भसंज्ञा होने पर "यस्येति च" इससे इकार का लोप होने पर सर्वसंयोग में निष्पन्न गवाक्षशब्द स लोकप्रसिद्वत्व से पुल्लिंग में विद्यमान सु प्रत्यय होने पर प्रक्रियाकार्य में गवाक्षः रूप बना।

तदा गवाक्षिशब्दस्य "यचि भम्" इत्यनेन भसंज्ञायां "यस्येति च" इत्यनेन इकारस्य लोपे सर्वसंयोगे निष्पन्नात् गवाक्षशब्दात् लोकप्रसिद्धत्वात् पुंसि विद्यमानात् सौ प्रक्रियाकार्ये गवाक्षः इति रूपम्।


ಖಿಲ ಸೂಕ್ತಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದರೆ ಅವುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ 103ಕ್ಕೆ ಏರಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

खिल सूक्तों के सङ्कलन करने पर उनकी संख्या एक सौ तीन हो जाती है।


यहाँ पर अतिक्रान्तार्थ का पूर्वपदार्थ का ही प्राधान्य है और उत्तरपदार्थ का अप्राधान्य है।

अत्र अतिक्रान्तार्थस्य पूर्वपदार्थस्यैव प्राधान्यमस्ति, उत्तरपदार्थस्य च अप्राधान्यम्।


एतस्य प्रथमोत्पत्तिः।

इसकी उत्पत्ति सबसे पहले हुई है।


सूत्र की व्याख्या - छः प्रकार के पाणिनीय सूत्रों में यह विधि सूत्र है।

ಸೂತ್ರದ ವಿವರಣೆ -  ಆರು ವಿಧದ ಪಾಣಿನೀಯ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ವಿಧಿಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.


भुवन वर्तमान काल को कहते है।

ಭುವನ ವರ್ತಮಾನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.


अस्य अयं भावः योऽनादिकारणात् सूर्यादिप्रकाशवत् क्षितीरुत्पाद्य सर्वेर्भोग्यैः पदार्थैः सह संयोज्याऽऽनन्दयति तद्गुणकर्मोपासनेनानन्दो हि सर्वर्वर्द्धनीयः।

ಇದರ ಅರ್ಥವೇನೆಂದರೆ ಅನಾದಿಕಾಲದಿಂದ ಸೂರ್ಯನ ಆದಿ ಬೆಳಕಿನಂತೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದರಿಂದ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.


अग्निष्टोमे सोमस्य उपलखण्डेन कुट्टनं कृत्वा रसक्षरणम् करणीयम्। तेन हि प्रातः, मध्याह्ने, सायंकाले चाग्नौ हवनं भवति।

अग्निष्टोम में सोम का उपखण्ड से पीस करके रस निकालना चाहिए।


ಇಂದ್ರನ ಎಲ್ಲ ಸೂಕ್ತಗಳೂ ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸಿಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿವೆ.

इन्द्रस्य सूक्तानि सर्वाणि त्रिष्टुपि एव ग्रथितानि।


नित्यनैमित्तिककाम्य प्रतिषिद्ध कर्म होते हैं।

ನಿತ್ಯನೈಮಿತ್ತಿಕಕಾಮ್ಯಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಾಗಳು ಕರ್ಮಗಳು.


अन्वय - एषः देवः सर्वा प्रदिशः, सः पूर्वः ह गर्भः अन्तः जातः, सः एव जातः, स जनिष्यमाणः।

ಅನ್ವಯಃ - ಏಷಃ ದೇವಃ ಸರ್ವಾ ಪ್ರದಿಶಃ, ಸಃ ಪೂರ್ವಃ ಹ ಗರ್ಭಃ ಅಂತಃ ಜಾತಃ, ಸಃ ಏವ ಜಾತಃ, ಸಃ ಜನಿಷ್ಯಮಾಣಃ.


अर्थात् यह भी कह सकते हैं की पाँच ज्ञानेन्द्रिय मन के साथ मिलकर के षष्टम अंश के रूप में मनोमय कोश का निर्माण करती हैं।

ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ಸೇರಿ ಆರು ಅಂಶದಿಂದ ಮನೋಮಯಕೋಶವಾಗಿದೆ.


आदित्य के समान वर्ण है जिसका उसको अन्य उपमा से रहित अर्थात् स्वप्रकाश में स्थित तथा तमोरहित।

आदित्यवर्णम् आदित्यस्य इव वर्णो यस्य तम्। उपमान्तराभावात् स्वोपमम्। स्वप्रकाशम् इति भावः। तथा तमसः परस्तात्। तमोरहितम् इत्यर्थः।


ಸರಳವಾದ ಅರ್ಥ - ವಿರಾಡಾಖ್ಯ ಪುರುಷ ಅನಂತ ಶಿರಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಅನಂತ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಅನಂತ ಪಾದಗಳಿಂದಲೂ ಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.

सरलार्थ - विराडाख्य पुरुष अनन्त शिरों से युक्त अनन्त आखों से युक्त अनन्त पादों से युक्त है।


ದ್ಯೂತಕ್ರೀಡೆಗಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಒಂದು ನಿಮ್ನ ಸ್ಥಾನದ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

द्यूतक्रीडार्थं भूम्याम् एकं निम्नं स्थानं निर्मीयते ।


उपकृष्णम् इति रूपं साधयत।

उपकृष्णम् यह रूप  सिद्धि कीजिये।


"तद्धिताः", "समासान्ताः", "प्रत्ययः", "परश्च" यह चार सूत्र अधिकार है।

"तद्धिताः", "समासान्ताः", "प्रत्ययः", "परश्च" इति सूत्रचतुष्कस्य अत्र अधिकारः।


अत्र कुपुरुषः, ऊरीकृत्य, सुपुरुषः इत्यादीनि यथाक्रमम् उदाहरणानि।

ಇಲ್ಲಿ ಕುಪುರುಷಃ, ಊರಿಕೃತ್ಯ, ಸುಪುರುಷಃ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಯಥಾಕ್ರಮ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿವೆ.


ಜಹಲ್ಲಕ್ಷಣಾ, ಅಜಹಲ್ಲಕ್ಷಣಾ ಮತ್ತು ಜಹದಜಹಲ್ಲಕ್ಷಣಾ ಎಂದು. ಇಲ್ಲಿ ಶಕ್ಯಾರ್ಥದ ಅನಂತರ್ಭಾವ್ಯವೇ ಅರ್ಥಾಂತರ ಪ್ರತೀತಿ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ ಅದೇ ಇಲ್ಲಿ ಜಹಲ್ಲಕ್ಷಣಾ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ.

जहल्लक्षणा अजहल्लक्षणा जहदजहल्लक्षणा च इति। यत्र शक्यार्थम् अनन्तर्भाव्य एव अर्थान्तरप्रतीतिः भवति तत्र जहल्लक्षणा भवति।


ಆದರೆ ನೂರೆಂಟು ಸಂಖ್ಯೆಗಳವರೆಗೆ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳೇ ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

किन्तु अष्टोत्तरशतसंख्याकाः उपनिषदः एव प्राप्ताः।


ಹೇತು ಪದದಿಂದ ಅವುಗಳ ಕಾರಣಗಳ ನಿರ್ದೇಶವಾಗುತ್ತದೆ ಯಾವುದರಿಂದ ಕರ್ಮಕಾಂಡ ವಿಧಿ ವಿಶೇಷ ರೂಪದಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.

हेतुपद से उनके कारणों का निर्देश होता है जिनके द्वारा कर्मकाण्ड विधि विशेष रूप से सम्पन्न होता है।


इदं संसारचक्रं कथ्यते।

ಇದನ್ನು ಸಂಸಾರ ಚಕ್ರ ಎನ್ನುವರು.


स्वपदविग्रहः अस्वपदविग्रहः इति भेदेनापि विग्रहः द्विविधः।

स्वपदविग्रह और अस्वपर विग्रह इस भेद से भी विग्रह दो प्रकार होता है।


ಬ್ರಹ್ಮ ಸತ್ಯಂ ಜಗನ್ಮಿಥ್ಯಾ ಜೀವೋ ಬ್ರಹ್ಮೈವ ನಾಪರ ಎಂಬುದು ಅದ್ವೈತದ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯಾಗಿದೆ.

ब्रह्म सत्य है तथा जगत् मिथ्या है तथा जीव ब्रह्म के अलावा और कुछ भी नहीं यह अद्वैत का प्रतिपाद्य विषय है।


जैसे वायु दूसरे को प्रेरित करती हुई अपनी इच्छा से बहती है उसी प्रकार।

ಹೇಗೆ ವಾಯುವು ಮತ್ತೊಬ್ಬರಿಗೆ ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆಯೋ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹರೆಯುತ್ತದೆಯೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ.


अथ कस्मात् सः शीघ्रमेव महामत्स्यः संवृत्तः।

अथ कैसे वह विशाल मछली बनी।


समांशवाची नित्यनपुंसकलिङऱगे विद्यमान का ही यहाँ अर्घशब्द का ग्रहण है।

ಸಮಾಂಶವಾಚಿಗಳ ನಿತ್ಯ ನಪುಂಸಕ ಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿರುವ ಅರ್ಧ ಶಬ್ದದ ಗ್ರಹಣೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.


ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಯಣಾಚಾರ್ಯರು ಆ ಪ್ರಕಾರವಾದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.

अतः सायाणाचार्यः तथैव व्याख्याति।


एकार्थी भाव सामर्थ्य कौ प्रक्रिया दशा में प्रत्येक अर्थवत् के अलग गृहित होने वाले पदों की समुदाय शक्ति से विशिष्ट एक अर्थ प्रतिपादित होता है।

एकार्थीभावसामर्थ्य च प्रक्रियादशायां प्रत्येकम् अर्थवत्त्वेन पृथग् गृहीतानां पदानां समुदायशक्त्या विशिष्टैकार्थप्रतिपादकता।


ಭಗವಂತ ಪಾಣಿನಿಯಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯೀಯಲ್ಲಿ ವೈದಿಕಸ್ವರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವ ಸೂತ್ರಗಳು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಆರನೇಯ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಗ್ರಂಥದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

भगवता पाणिनिना विरचिता या अष्टाध्यायी तत्र वैदिकस्वरविषयकानि सूत्राणि प्राधान्येन षष्ठाध्यायाद् आरभ्य ग्रन्थस्य आसमाप्तिं यावद् उपन्यस्तानि।


ಮನಸ್ಸು ಚಿತ್ತಾಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ.

मनो रुहाणाः नृणां चित्तमारोहन्त्यः।


अथर्ववेदस्य विषयविवेचनम् अन्यवेदानाम् अपेक्षया नितान्तं निगूढं विलक्षणञ्च अस्ति।

अथर्ववेद की विषय विवेचना अथर्ववेद की विषय विवेचना अन्य वेदों की अपेक्षा नितान्त गूढ़ और विलक्षण है।


वहाँ पर यह भाग पुरुषसुक्त का ही भाग माना गया है।

ಅಲ್ಲಿ ಈ ಭಾಗದ ಪುರುಷಸೂಕ್ತದ ಭಾಗದ ಪರಿಗಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.


क्योंकि कारीषगन्धि शब्द से कारीषगन्धे: गोत्रापत्यं स्त्री इत्यर्थे (कारीषग्रन्धि की गोत्र पुत्री) अण् प्रत्यय होने पर करीषगन्धि अण् स्थिति में अण् प्रत्यय के स्थान पर  अणिञोरनार्षयोर्गुरूपोत्तमयोः ष्यङ् गोत्रे इस सूत्र से ष्यङ् आदेश होने पर कारीषगन्धि ष्यङ् होने पर षकार की षः प्रत्ययस्य सूत्र से इत्संज्ञा होने पर, ङकार को  हलन्त्यम् सूत्र से इत्संज्ञा होने पर  तस्यलोपः सूत्र से दोनों इत्संज्ञक पदों का लोप होने पर कारीषगन्धि य स्थिति होती है।

यतोहि करीषगन्धिशब्दात् करीषगन्धेः गोत्रापत्यं स्त्री इत्यर्थ अण्-प्रत्यये सति करीषगन्धि अण् इति स्थितौ अणः स्थाने अणिञोरनार्षयोर्गुरूपोत्तमयोः ष्यङ् गोत्रे इति सूत्रेण ष्यङ् इत्यादेशे सति करीषगन्धि ष्यङ् इति जाते षकारस्य षः प्रत्ययस्य इति सूत्रेण इत्संज्ञायाम्, ङकारस्य हलन्त्यम् इति सूत्रेण इत्संज्ञायाम्, तस्य लोपः इति सूत्रेण उभयोः लोपे च सति करीषगन्धि य इति स्थितिः भवति।


ಅದೇ ರೀತಿ ಶಕಟಿಃ ಇಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಪ್ರಕೃತ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ವರದ ವರ್ಣಗಳು ಉದಾತ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ .

एवं शकटिः इत्यत्रापि प्रकृसूत्रेण एव पर्यायक्रमेण स्वरवर्णाः उदात्ताः सन्ति।


ಇದೇ ಪ್ರಕೃತಿಯಾಗವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ವಿಕೃತಿಯಾಗಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

तमेव प्रकृतियागम् आश्रित्य विकृतियागाः अनुष्ठीयन्ते।


जैसे कोई क्षत्रियकुलोत्पन्न व्यक्ति अगर युद्धादि कर्मो से डरता है तो उसमें पर्याप्त क्षत्रियत्व भाव नहीं होता है।

यथा कश्चित् क्षत्रियकुलोत्पन्नः जनः युद्धादिभ्यः प्रायः बिभेति। तर्हि तस्मिन् पर्याप्तः क्षत्रियत्वभावः नास्ति।


ಯಸ್ಯ ವ್ರತ ಔಷಧೀರ್ವಿಶ್ವಶ್ರೂಪಾಃ ಸ ನಃ ಪರ್ಜನ್ಯ ಮಹಿ ಶರ್ಮ ಯಚ್ಛ ।।

यस्य॑ व्रत ओषधीर्विश्रूपाः स नः पर्जन्य महि शर्म यच्छ ॥ ५ ॥


ನಾಲ್ಕನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ಹತ್ತನೇ ಅನುವಾಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ತವಲಕಾರ, ಅಥವಾ ಕೇನೋಪನಿಷತ್ ಇದೆ.

चतुर्थाध्यायस्य दशमानुवाके प्रसिद्धः तवलकारः किंवा केनोपनिषदस्ति।


ಮಲನಿವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ನಿಷ್ಕಾಮಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಭೂತಯಾದಿ ಮಲವನ್ನು ತೆಗೆಯಬೇಕು.

मलनिवृत्त्यर्थं  निष्कामकर्म भूतयादि च मलं निवर्तयेत्।


अपिहितम्- अपिपूर्वकधा-धातोः क्तप्रत्यये विकल्पेन पिहितम् इति रूपम्।

ಅಪಿಹಿತಮ್ - ಅಪಿ ಉಪಸರ್ಗಪೂರ್ವಕ ಧಾ ಎಂಬ ಧಾತುವಿಗೆ ಕ್ತ-ಪ್ರತ್ಯಯ ಆದಾಗ ಈ ರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ.


ನಿರ್ಮಲವಾದ ಮನಸ್ಸಿನ ಏಕಾಗ್ರತೆಯ ಸಂಪಾದನೆಗೆ ಉಪಾಸನೆ ಮಾಡಬೇಕು.

निर्मल मन की एकाग्रता सम्पादन के लिए उपासना करना चाहिए।


अविवेकी बालकों के द्वारा अज्ञान काल में यह देखा जाता है कि मैं बड़ा हूँ, मैं छोटा हूँ, मैं गोरा हूँ, इस प्रकार से देहादिसङ्घात में अहं  प्रत्यय होता है।

ಅವಿವೇಕಿ ಬಾಲಕರಿಂದ ಅಜ್ಞಾನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ನೋಡಬಹುದು ನಾನು ದೊಡ್ಡವನಿದ್ದೇನೆ, ನಾನು ಚಿಕ್ಕವನಿದ್ದೇನೆ, ಈ ಪ್ರಕಾರವಾದ ದೇಹ ಸಂಘಾತದಲ್ಲಿ ಅಹಂ ಎಂಬ ಪ್ರತ್ಯಯವು ಆಗುತ್ತದೆ.


ಅಶ್ವಿನೀ ದೇವತೆಗಳು ಸದಾ ಜೋಡಿಯಾಗಿ, ಯಮಜರೂಪವಾಗಿ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅಶ್ವಿನೌ ಎಂಬ ದ್ವಿವಚಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು.

अश्विन देवता सदा युगलरूप में तथा यमजरूप मर कल्पित है, अतः अश्विनौ ये द्विवचन प्रयोग दिखता है।


लोप, आगम, विकार, प्रकृतिभाव, आख्यानों के चार प्रकार के संधि के नाम हैं।

ಲೋಪ, ಆಗಮ, ವಿಕಾರ, ಪ್ರಕೃತಿಭಾವ, ಆಖ್ಯಾನಗಳ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರವಾದ ಸಂಧಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳಾಗಿವೆ.


ಸರಳವಾದ ಅರ್ಥ - ನಾವು ಬೆಳಗ್ಗೆ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ದೆಯ ಉಪಾಸನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇವೆ.

सरलार्थः- वयं प्रातःकाले मध्याह्णे सूर्यास्तसमये च श्रद्धाम् आह्वयामः।


यस्मान्नऽऋते किञ्चन कर्म क्रियते तन्मे मन॑ शिवसंकल्पमस्तु॥३॥

ಯಸ್ಮಾನ್ನಽಋತೇ ಕಿಂಚನ ಕರ್ಮ ಕ್ರಿಯತೇ ತನ್ಮೇ ಮನ ಶಿವಸಂಕಲ್ಪಮಸ್ತು ।।೩ ।।


इन्द्रऽशत्रुः दीर्घ तम आ अशयत् व्याख्या - वृत्र का जल रूपी शरीर विचरण करता रहता है जल धाराएं विविध रूप होकर बहती है।

ಇಂದ್ರಶತ್ರುಃ ದೀರ್ಘ ತಮ ಅಶಯತ್ ವಿವರಣೆ - ವೃತ್ರನ ಜಲರೂಪೀ ಶರೀರವು ಚಲಿಸುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ, ನೀರು ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತವೆ.


पाकः परिपक्वो महान् स्थामा यस्मै स पाकस्थामा महाप्राणश्चेत्यर्थः' (स्कन्दमाहेश्वरस्य व्याख्या)।

ಪಾಕಃ ಪರಿಪಕ್ವೋ ಮಹಾನ್ ಸ್ಥಾಮಾ ಯಸ್ಮೈ ಸ ಪಾಕಸ್ಥಾಮಾ ಮಹಾಪ್ರಾಣಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ" (ಸ್ಕಂದಮಹೇಶ್ವರನ ವಿವರಣೆ).


वृहत् जलसमूह जब समग्र विश्व में परिव्याप्त था तब देवों ने गर्भरूप में धारण किया और अग्नि को उपलक्षित और समग्र भुवन को बनाया।

वृहज्जलसमूहः यदा समग्रं विश्वं परिव्याप्य आसीत् तदा देवाः गर्भरूपेण यं धत्तवन्तः अग्निना उपलक्षितं समग्रं भुवनं च सम्पादितवन्तः।


कानि च साधनानि तदर्थम् अपेक्ष्यन्ते।

ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವ ಸಾಧನಗಳ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿದೆ?


मैं ही नित्य अमृत कूटस्थ अचल अर्थी हूँ।

अहं च नित्येन अमृतेन अभयेन कूटस्थेन अचलेन ध्रुवेण अर्थेन अर्थी।


व्याख्या- यस्य विष्णोः मधुना मधुरेण दिव्येनामृतेन पूर्णा पूर्णानि त्रीणि पदानि पादप्रक्षेपणानि अक्षीयमाणा अक्षीयमाणानि स्वधया अन्नेन मदन्ति मादयन्ति तदाश्रितजनान्।

व्याख्या - जो विष्णु मधुर आदि गुणों से युक्त दिव्य अमृत के द्वारा पूर्णतीन पैर पादप्रक्षेप विनाश रहित अपने अन्न से अपने आश्रित लोगो को प्रसन्न करने वाला।


ಸ್ವಸ್ತಯೇ - ಸುಪೂರ್ವಕ ಅಸ್-ಧಾತುವಿನಿಂದ ಕ್ತಿನ್ ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಚತುರ್ಥೀ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಸ್ವಸ್ತಯೇ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

स्वस्तये- सुपूर्वकात् अस्-धातोः क्तिन्प्रत्यये चतुर्थ्यकवचने स्वस्तये इति रूपम्।


यहाँ पर सुपः यह षष्ठी एकवचान्त पद है और धाकप्रातिपदिकयोः षष्ठीद्विवचनान्त पद है।

अत्र सुपः इति षष्ठ्येकवचनान्तं पदं, धातुप्रातिपदिकयोः इति षष्ठीद्विवचनान्तं पदम्।


ಇಲ್ಲಿ ಸ ನಪುಂಸಕಮ್ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಇರುತ್ತದೆಯೋ ಅದು ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದಗಳಾಗಿರುತ್ತದೆ.

अत्र स नपुंसकम् इति पदद्वयं प्रथमैकवचनान्तम्।


ಕಳ್ಳರು ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ಅದು ಪ್ರಾಣಾತ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

चौरे गृहं प्रविष्टे सति सः प्राणात्मा जानीयात्।


साधनचतुष्टये अन्यतमं साधनं शमादिषट्कसम्पत्तिः। तत्सम्पत्तौ द्वितीयो दमः।

साधनचतुष्टय में अन्यतम साधन हैं , शमादिष्टसम्पत्ति उस सम्पत्ति में द्वितीय भाग दम होता है।


ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಆದಿ ಆಕೃತಿಗಣವಾಗಿರುವ ಕಾರಣದಿಂದ .

ब्राह्मणादेराकृतिगणत्वात्।


'यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते' (भ. गी. १३.१२) “ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् (भ. गी. १८.५५) इत्यादीनि वाक्यानि केवलाज्ज्ञानात् निःश्रेयसप्राप्तिं दर्शयन्ति।

' यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते' ( भ. गी. 13.12) ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम्' (भ. गी. 18. 55) इत्यादि वाक्य केवल ज्ञान से निःश्रेयस की प्राप्ति दिखाते है।


अधिकारिविषयसम्बन्धप्रयोजनानि इति चत्वारोऽनुबन्धाः।

ಅಧಿಕಾರಿ, ವಿಷಯ, ಸಂಬಂಧ, ಪ್ರಯೋಜನಗಳು ನಾಲ್ಕು ಅನುಬಂಧಗಳು.


ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಋಕ್ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಮಂತ್ರಗಳು ವಿಶೇಷ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿವೆ.

ऋक्परिशिष्टस्य मन्त्राः पुराणेषु प्रमाणाय समुद्धृताः सन्ति, तेन एते मन्त्राः विशेषसम्मान्नार्हाः भवन्ति।


गायत्रीच्छन्दः सोमं देवताभ्यः नीत्वा गच्छति स्म, मार्गे गन्धर्वाः तम् अपहृतवन्तः।

गायत्री छन्द सोम देवताओं को लेकर जा रहा था, मार्ग में गन्धर्वो ने उसका अपहरण कर लिया।


इस प्रकार से वेदान्तों के अद्ठितीय ब्रह्म में तात्पर्यावधारण ही श्रवण के रूप में विस्तार से कहा है।

ಹೀಗೆ ವೇದಾಂತಗಳ ಅದ್ವಿತೀಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲಿ ತಾತ್ಪರಯವಧಾರಣೆಯೇ ಶ್ರವಣ ಎಂದು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.


"ಪ್ರಾಕ್ಕಡಾರಾತ್ಸಮಾಸಃ","ಸಹಸುಪಾ","ತತ್ಪುರುಷಃ", ಈ ಮೂರು ಸೂತ್ರಗಳು ಅಧಿಕೃತ ಸೂತ್ರಗಳಾಗಿವೆ.

“प्राक्कडारात्समासः'', “सहसुपा”, “*तत्पुरुषः'' ये तीनों अधिकृत सूत्र हैं।


प्रस्थानत्रय का नाम लिखिए?

ಮೂರೂ ಪ್ರಸ್ಥಾನಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಬರೆಯಿರಿ.


उनके वश में नही होते है।

ಅವರ ವಶದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.


ಗಿರಿಷ್ಠಾಃ - ಗಿರಿಶಬ್ದದ ಮುಂದೆ ಸ್ಥಾ ಗತಿನಿವೃತ್ತೌ ಎಂಬ ಧಾತುವಿಗೆ ಕ್ವಿಪ್-ಪ್ರತ್ಯಯ ಮಾಡಿದಾಗ ಗಿರಿಷ್ಠಾ ಎಂಬ ರೂಪದ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

गिरिष्ठाः - गिरिशब्दात् स्था गतिनिवृत्तौ इति धातोः क्विपि प्रत्यये गिरिष्ठाः इति रूपम्।


सूत्रव्याख्या - षड्विधेषु पाणिनीयसूत्रेषु इदं तावद् विधिसूत्रम्।

सूत्र की व्याख्या - छः प्रकार के पाणिनीय सूत्रों में यह विधिसूत्र है।


आङिगरस के द्वारा मारण, मोहन, स्तम्भन, विद्वेष, वशीकरण, और उच्चाटन प्रख्यात छः कर्मों का विधान विशेष रूप से देखना चाहिए, वैसे ही नारदीय पुराण में भी कहा है - “तत्र चाडिगरसे कल्पे षट्कर्माणि सविस्तरम्।

आङ्गिरसेन मारण-मोहन-स्तम्भन-विद्वेषण-वशीकरण- उच्चाटनानां प्रख्यातानां षट्कर्मणां विधानं विशदेन दर्शितम्, तथाहि नारदीयपुराणे उक्तम्- 'तत्र चाङ्गिरसे कल्पे षट्कर्माणि सविस्तरम्।


ಈಷತೆ ಈ ಪದದ ನಿಷ್ಪತ್ತಿ ಹೇಗಾಯಿತು?

ईषते इति पदस्य निष्पत्तिः कुतः ?


दन्तोष्ठम् यहाँ अन्य पदार्थ के समाहार की प्राधान्य है और उभय पदार्थ का प्राधान्य नहीं है।

ದಂತೋಷ್ಠಮ್ ಇಲ್ಲಿ ಅನ್ಯ ಪದಾರ್ಥದ ಸಮಾಹಾರದ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವಿದೆ ಮತ್ತು ಉಭಯ ಪದಾರ್ಥದ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವಿದೆ.


इस पुरुष से भिन्न व्यवहार होता है -महान्त अर्थात अपरिच्छिन्न और अनन्त।

अनेन प्राप्तं परिच्छेदं व्यावर्तयति- महान्तमिति। महान्तम् अपरिच्छिन्नम् अनन्तम्।


सविकल्पकः समाधिरेव योगप्रोक्तः सम्प्रज्ञातसमाधिः।

सविकल्पक समाधि ही योग प्रोक्त सम्प्रज्ञात समाधि होती है।


पुराणों के अनुसार वेदव्यास महोदय ने जिस शिष्य को अथर्ववेद पढ़ाया है उसका नाम सुमन्तु था ( श्रीमद्भागवत में १२/७/१-३,, वायुपुराण में ६१/४९-५३, विष्णुपुराण में ३/६/९-१३)।

पुराणानुसारेण वेदव्यासमहोदयः यं शिष्यम् अथर्ववेदम् अध्यापितवान् तस्य नाम सुमन्तुः आसीत् (श्रीमद्भागवते १२/७/१-३, वायुपुराणे ६१/४९-५३, विष्णुपुराणे ३/६/९-१३)।


ಇಲ್ಲಿ "ಪೂರ್ವಕಾಲೈಕಸರ್ವಜರತ್ಪುರಾಣನವಕೇವಲಾಃ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇನ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇನ ಎಂಬ ಪದವು ಅನುವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ.

यहाँ ““पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलाः समानाधिकरणेन इस सूत्र से समानाधिकरणेन पद की अनुवृत्ति आती है।


ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಸಮಾಸಾಂತ ಅಚ್ ಪ್ರತ್ಯಯ ಆಗುತ್ತದೆ.

इस सूत्र से समासान्त अच् प्रत्यय होता है।


चिकितुषी इति रूपं कथं सिद्ध्येत्।

ಚಿಕಿತುಷೀ ಈ ರೂಪವು ಹೇಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು?


ऋग्वेद संहिता में दशम मण्डल में कुछ सूक्तों में देवों की स्तुति नहीं है।

ऋग्वेदसंहितायां दशममण्डले केषुचित् सूक्तेषु देवानां स्तुतिः नास्ति।


कैवल्यफल में ही ज्ञानप्राप्ति होने पर सर्वतः सम्प्लुतोदकफल में कूपतटाकादिक्रियाफलार्थित्व अभाव से समान ही फलान्तर तत्साधनभूता क्रिया में अर्थित्व की अनुपपत्ति होती है।

कैवल्यफले हि ज्ञाने प्राप्ते, सर्वतःसम्प्लुतोदकफले कूपतटाकादिक्रियाफलार्थित्वाभाववत् फलान्तरे तत्साधनभूतायां वा क्रियायाम् अर्थित्वानुपपत्तिः।


ಮತ್ತು ಈ ಸಮಾಸದ ಅವ್ಯಯೀಭಾವ ಸಂಜ್ಞಕವಾಗುತ್ತದೆ.

स च समासः अव्ययीभावसंज्ञः भवति।


ಕುತ್ಸಿತೋ ರಾಜಾ ಈ ಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಕಿಮ್ ಸು ರಾಜನ್ ಸು ಈ ಅಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ "ಕಿಂ ಕ್ಷೇಪೆ" ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ತತ್ಪುರುಷೋ ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.

कुत्सितो राजा इस लौकिक विग्रह में किम् सु राजन् सु इस अलौकिक विग्रह में “कि क्षेपे” इस सूत्र से तत्पुरुष समास होता है।


व्याघ्र के मरण के भय से लोग जिस प्रकार से अरण्य में प्रवेश नहीं करते हैं उसी प्रकार साधु जन भी मोक्ष की इच्छा करते हुए मनोरूपी व्याघ्र के भय से विषय रूपी अरण्य में प्रवेश नहीं करते हैं विषयों के प्रति जाना मन का स्वभाव होता है।

ಹುಲಿಯಿಂದ ಮರಣಭಯದಿಂದ ಜನಗಳು ಹೇಗೆ ಹೆದರುವರೋ ಹಾಗೆ ಸಾಧುಗಳು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಇಷ್ಟ ಪಡುವವರು ಮನೋವ್ಯಾಪ್ರದಿಂದ ವಿಷಯ ಎನ್ನವ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಭಯ ಪಡುತ್ತಾರೆ. ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಜಾರುವುದು ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ವಭಾವ ಆಗಿದೆ.


ಹೋತಾ- ಕರೆಯುವವನು. ಯಜ್ಞದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಹೊಗಳಿಕೆಗಾಗಿ ಬರೆದ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಆ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಕಲಿತ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಸ್ತುತಿ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅವರ ಸಂಗ್ರಹವೇ ಋಗ್ವೇದ.

होता- आह्वानकर्त्ता, स हि यज्ञावसरे देवतानां प्रशंसायै रचितान् मन्त्रान् उच्चारयन् देवताः आह्वयति, तत्कार्याय सङ्कलिताः मन्त्राः स्तुतिरूपतया समाख्याताः, तेषां सङ्ग्रह एव ऋग्वेदः।


इस समाधि में ज्ञेयतत्व अच्छी प्रकार से बुद्धि में आरूढ होता है।

अस्मिन् समाधौ ज्ञेयतत्त्वं सम्यक् बुद्ध्यारूढं भवति।


ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವೇದ ಮಂತ್ರಗಳ ಅರ್ಥವು ಅನುಭವದಿಂದ ಬಾಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

अतः इन वेद मन्त्रों के अर्थ अनुभव से बाधित हैं।


स्वर्तव्यम् इत्यत्र कथं समासः?

स्वकर्त्तव्यम् यहाँ समास क्यों हुआ?


सूत्रावतरणम्- प्रत्ययस्य आद्युदात्तत्वविधानार्थमिदं सूत्रं प्रणीतम्।

ಸೂತ್ರದ ಅವತರಣೆ - ಪ್ರತ್ಯಯದ ಆದ್ಯುದಾತ್ತ  ವಿಧಾನಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಸೂತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ.


यहाँ कहा गया है की वस्तु के आधारभूत द्युलोक में अनन्त विस्तृत सूर्य की किरने सुख कौ वर्षा करने वाले सभी पुराण आदि में समझने योग्य प्रसिद्ध परमात्मा के विशेष स्थान को अत्यन्त उत्कृष्टता को अपनी महिमा से प्रकट करता है।

अत्र आह अत्र खलु वास्त्वाधारभूते द्युलोके उरुगायस्य बहुभिर्महात्मभिर्गातव्यस्य स्तुत्यस्य वृष्णः कामानां वर्षितुर्विष्णोस्तत्तादृशं सर्वत्र पुराणादिषु गन्तव्यत्वेन प्रसिद्धं परमं निरतिशयं पदं स्थानं भूरि अतिप्रभूतम् अव भाति स्वमहिम्ना स्फुरति।


ಇದೇ ಹೇತುವಾಗಿದೆ ನಾನು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂದು.

यह ही हेतु है की में अग्नि की स्तुति करता हूँ।


या फिर हिरण्मय अण्ड जो गर्भरूप से जिसके उदर में है, वो सूत्रात्मा हिरण्यगर्भ है।

ಅಥವಾ ಹಿರಣ್ಮಯ ಮೊಟ್ಟೆಯ ಯಾವ ಗರ್ಭರೂಪದಿಂದ ಅದರ ಉದರದಲ್ಲಿ , ಅದು ಸೂತ್ರಾತ್ಮ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭವಾಗಿರುತ್ತದೆ.


ಈ ಅಧಿಕಾರಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವ ಶಬ್ದಗಳ ದ್ವಿತ್ವ ಎಂದರೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ.

अस्मिन् अधिकारे उक्तानां शब्दानाम् द्वित्वं भवति।


ಹಾಗೆಯೇ ಪುತ್ರನ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಪಿತಾ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುತ್ತಾನೆ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ.

जैसे पुत्र के कल्याण के लिये पिता समीप ही रहता है उसी प्रकार।


इस प्रकार तर्कविदों ने कहा है।

ತರ್ಕವಿದರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ.


स्तुत्यात्मक ऋग्वेदः।

ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಮಾಡುವವನು ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾನೆ.


ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪದಗಳಿರುತ್ತದೆ.

सूत्रेऽस्मिन् पदत्रयम् अस्ति।


त्रिष्टुभादिना छन्दसा सूक्तम् इदम् अस्ति।

ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ ಆದಿ ಛಂದಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸೂಕ್ತವಿದೆ.


अस्य सूक्तस्य अत्रिः ऋषिः , पर्जन्यो देवता , जगत्यादीनि च छन्दांसि ।

ಈ ಸೂಕ್ತದ ಅತ್ರಿ ಋಷಿ, ಪರ್ಜನ್ಯ ದೇವತಾ, ಮತ್ತು ಜಗತೀ ಛಂದಸ್ಸಿದೆ.


मेरी उत्पत्ति परमात्मा के सभी व्यापक ब्रह्म चेतन में है।

ನನ್ನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯು ಪರಮಾತ್ಮನ ಎಲ್ಲಾ ವ್ಯಾಪಕ ಬ್ರಹ್ಮ ಚೇತನದಲ್ಲಿ ಇದೆ.


उत्तर पद में पर दिशावाचक के साथ समास का उदाहरण है पूर्वशालप्रियः समाहार वाच्य होने पर संख्यातत्पुरुष का उदाहरण है पञ्चगवम्।

ಉತ್ತರಪದದ ಸುತ್ತಲು ದಿಶಾವಾಚಕದ ಜೊತೆಗೆ ಸಮಾಸದ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ ಪೂರ್ವಶಾಲಪ್ರಿಯಃ ಎಂದಾಗಿದೆ.


अतः नायं प्राणः आत्मा।

इसलिए यह प्राण आत्मा नहीं होता है।


ಕಾಮ್ಯಕರ್ಮದ ಫಲದ ವಿಷಯವೂ ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

काम्यकर्मणः अपि फलम् अस्मिन् श्लोके स्पष्टम् उक्तम्।


ಅರುಂಧತೀ ನಕ್ಶತ್ರವು ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಶ್ಮವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

अरुन्धती नक्षत्र अत्यन्त सृक्ष्म होता है।


ವಿಶೇಷ ರೂಪದಿಂದ ಅನೇಕ ಕೀರ್ತಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.

अतिशयेन विविधकीर्तियुक्तः।


ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪದಗಳಿವೆ, ಯದ್ವೃತ್ತಾತ್ ಇದು ಪಂಚಮೀ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ.

द्विपदात्मके अस्मिन् सूत्रे यद्वृत्तात् इति पञ्चम्येकवचनान्तं पदम्।


ಅಂದರೆ ಯಾವುದರ ಸಮಾಸದ ಎಲ್ಲಾ ಸಾಮಾಸಿಕ ಪದಗಳಿಂದ ವಿಗ್ರಹವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆದರೆ ಸಾಮಾಸಿಕ ಪದಗಳಿಂದ ಸಮಾನಾರ್ಥಕ ಅನ್ಯಪದಗಳಿಂದ ಸಮಾಸವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ , ಅದೂ ಕೂಡ ನಿತ್ಯ ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.

अर्थात् जिसका समास का सभी सामासिक पदों द्वारा विग्रह नहीं किया जाता है अपि तु सामासिक पदों के समानार्थक अन्य पद से समास किया जाता है, वह भी नित्य समास होता है।


अक्षसूक्त में अक्षस्वरूप को वर्णित किया है।

अक्षसूक्ते अक्षस्वरूपं वर्णितं वर्तते ।


ಇದನ್ನೇ ಅಗ್ನಿಮಂಥನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

एतदेव अग्निमन्थनम् इति कथ्यते।


ಮೂರು ಪದಗಳಿರುವ ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಯೀಭಾವದಲ್ಲಿ ಸಪ್ತಮೀ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ.

पदत्रयात्मके अस्मिन् सूत्रे अव्ययीभावे इति सप्तम्येकवचनान्तं पदम्।


ವೇದದಲ್ಲಿಯೇ ಇದು ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ.


इसलिए सर्पप्रथम इनको सम्पादित करके ब्रह्म जिज्ञासा करनी चाहिए।

ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಸಂಪದಿಸಿಕೊಂಡು ಬ್ರಹ್ಮಜಿಜ್ಞಾಸೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.


अतः अस्य पाणिनीयात्पूर्वप्रवृत्तत्वेन नास्ति कोऽपि दोषः।

अत: इसका पाणिनीय से पूर्व प्रवृत होने से कोई दोष नहीं है।


ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅನುದಾತ್ತಸ್ವರದ ನಿಷೇಧವಾಗುತ್ತದೆ.

अनेन सूत्रेण अनुदात्तस्वरस्य निषेधः विधीयते।


ಆದ್ದರಿಂದ ಉಪಾಯದಿಂದ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ.

इस उपाय के लिए नित्यकर्मों का विधान किया गया है।


ಯಾರು ಈ ಪೃಥ್ವಿಯ ಮತ್ತು ದ್ಯುಲೋಕದ ಧಾರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.

जिसने इन पृथिवी और द्विलोक को धारण किया है।


वह विष्णु-प्रजापति-अग्नि-सोम आदि के लिए निवेदन की जाती है।

ಅದು ವಿಷ್ಣು-ಪ್ರಜಾಪತಿ-ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸೋಮ(ಚಂದ್ರ)ರಿಗಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ.


ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾಗಿದ್ದೇನೆ.

इसलिए में ही श्रेष्ठ हूँ।


पचति इससे परे अगति संज्ञक चकार है।

पचति इत्यस्मात् पूर्वम् अगतिसंज्ञकः चकारः अस्ति।


ಪ್ರತ್ಯನ್ವವಪೂರ್ವಾತ್ ಸಾಮಲೋಮ್ನಃ ಇವೆರಡು ಪದಗಳು ಪಂಚಮೀ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದಗಳಾಗಿವೆ.

प्रत्यन्ववपूर्वात् सामलोम्नः ये दो पद पञ्चमी एकवचनान्त पद है।


पर्जन्य शीघ्रवर्षा कराते है।

ಪರ್ಜನ್ಯನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಮಳೆ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.


पाठगतप्रश्‍श्नानाम् उत्तराणि -१ नारायणः ऋषिः, अनुष्टुप् छन्दः, १६-त्रिष्टुप्, विराट् पुरुषः देवता।

पाठगत प्रश्नों के उत्तर 1. नारायणत्ऋषि, अनुष्टुप् छन्द, १६-त्रिष्टुप, विराट् पुरुष देवता।


अश्व्यः - अश्वे भवः इत्यर्थे भवेच्छन्दसि इति सूत्रेण यति प्रथमैकवचने अश्व्यः इति रूपम्।

अश्व्यः - अश्वे भवः इस अर्थ में भवेच्छन्दसि इस सूत्र से यत् करने पर प्रथमा एकवचन में अश्व्यः यह रूप है।


11.5.1 ) तत्पद का वाच्यार्थ तथा लक्ष्यार्थ लोहपिण्ड तप्त होता है तो लोहे के जलने पर लौहपिण्ड तथा अग्नि में अभेद से प्रतीति होती है।

11.5.1) तत्पदस्य वाच्यार्थः लक्ष्यार्थः च- लौहपिण्डः तप्तः भवति चेत् अयो दहतीति लौहपिण्डाग्न्योः अभेदेन प्रतीतिः भवति।


और वह याग अग्नि के द्वारा ही सिद्ध होता है।

ಮತ್ತು ಆ ಯಾಗವು ಅಗ್ನಿಯಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.


समांशवाची नित्यं नपुंसकलिङ्गे विद्यमानः अर्धशब्दः अवयविना सह विकल्पेन तत्पुरुषसमाससंज्ञं भवति, एकत्वसंख्याविशिष्टः चेद् अवयवी।

ಸಮ ಅಂಶವಾಚಿ ನಿತ್ಯಂ ನಪುಂಸಕಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿರುವ ಅರ್ಧಶಬ್ದವು ಅವಯವದ ಜೊತೆ ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸ ಸಂಜ್ಞಾ ಆಗುತ್ತದೆ, ಏಕತ್ವಸಂಖ್ಯಾವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದ್ದರೆ ಅವಯವೀ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.


सभी इन्द्रियों के द्वार ही ब्रह्म का ज्ञान सम्भव होता है।

सर्वैरेव इन्द्रियैः ब्रह्मणः ज्ञानं सम्भवति।


ಜವಿಷ್ಠಮ್ - ಜುಧಾತುವಿನಿಂದ ಇಷ್ಠನ್ ಪ್ರತ್ಯಯ ಮಾಡಿದಾಗ ಜವಿಷ್ಠಮ್ ರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ.

जविष्ठम् - जुधातोः इष्ठन्प्रत्यये जविष्ठम् इति रूपम्।


इस सूत्र में दो पद हैं।

सूत्रेऽस्मिन् द्वे पदे स्तः।


वहाँ सायणाचार्य के अनुसार यज्ञ की, पतञ्जलि के अनुसार शब्द की, अथवा राजशेखर के अनुसार काव्य की स्तुति कि गई है।

तत्र सायणानुसारं यज्ञस्य, पतञ्जल्यानुसारं शब्दस्य, राजशेखरानुसारं काव्यस्य वा स्तुतिः कृता अस्ति।


तत्र सुप् इति प्रथमान्तं पदम्।

ಅಲ್ಲಿ ’ಸುಪ್’ ಎಂಬುದು ಪ್ರಥಮಾಂತಪದವಾಗಿದೆ.


मन द्वारा जाने हुए चिन्तित तथ्यों को वाणी ही प्रकट करती है।

ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವ ತಥ್ಯಗಳ ಪ್ರಕಟಣೆಯನ್ನು ವಾಣಿಯೇ ಮಾಡುತ್ತದೆ.


अधुना संशयः भवति यत् इन्द्रियजन्यं ज्ञानमेव प्रत्यक्षं भवति।

अब संशय होता है कि इन्द्रियजन्य ज्ञान ही प्रत्यक्ष होता है।


११. मनुमत्स्यकथायां सारं लिखत।

11. मनुमत्स्यकथा का सार लिखो।


४९ . समासान्तलोपविधानाय "पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः" "संख्यासुपूर्वस्य" "उद्विभ्यां काकुदस्य" "पूर्णाद्विभाषा" इत्येतानि चत्वारि सूत्राणि पठितानि।

೪೯. ಸಮಾಸಾಂತ ಲೋಪ ವಿಧಾನಕ್ಕಾಗಿ "ಪಾದಸ್ಯ ಲೋಪೋಽಹಸ್ತ್ಯಾದಿಭ್ಯಃ" "ಸಂಖ್ಯಾಸುಪೂರ್ವಸ್ಯ" "ಉದ್ವಿಭ್ಯಾಂಕಾಕುದಸ್ಯ" "ಪೂರ್ಣಾದ್ವಿಭಾಷಾ" ಈ ನಾಲ್ಕು ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಓದಲಾಗಿದೆ.


सूत्रार्थसमन्वयः- यूपाय दारु इति विग्रहे यूपदारु इति रूपम्।

ಸೂತ್ರಾರ್ಥ ಸಮನ್ವಯಃ - ಯೂಪಾಯ ದಾರು ಈ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಯೂಪದಾರು ಎಂಬ ರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ.


ಆದ್ದರಿಂದ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ "ವಿಧಿವದಧೀತವೇದವೇದಾಂಗತ್ವೇನ" ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.

इसलिए लक्षण में “विधिवदधीतवेदवेदाङगत्वेन” यह कहा गया है।


ವೃತ್ರನು ಜಲವನ್ನು ತಡೆದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರನು ಅವನನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಿ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ಹರಿಸಿದನು.

वृत्र ने जल को रोका इसलिए इन्द्र में उसका नाश कर धरा पर जल गिराया।


ಅಂದರೆ ವಿಗ್ರಹ ವಾಕ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪದವಿದೆಯೋ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಭಿನ್ನ ವಿಶಿಷ್ಠವಾಗಿ ಒಂದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ವೃತ್ತಿ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕ ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ.

अर्थाद् विग्रहवाक्येषु यानि पदानि सन्ति तेषामर्थो भवन्ति, ततः भिन्नस्य विशिष्टैकार्थस्य प्रतिपादिका भवति वृत्तिः


यही वैराग्य कहलाता है।

एतदेव वैराग्यम्।


ಹಾಗೆಯೇ ಅತಃ ಇಅದರ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಾತ್ ವಿಶೇಷಣವು ಆಗುತ್ತದೆ.

एव अतः इसका भी प्रातिपदिकात् का विशेषण होता है।


ಬಂಹಿಷ್ಠಮ್ - ಬಂಹಿಷ್ಠಶಬ್ದದ ದ್ವಿತೀಯವಿಭಕ್ತಿಯ ಏಕವಚನರೂಪವಾಗಿದೆ.

बंहिष्ठम् - बहुलशब्द से इष्ठन्प्रत्यय करने पर बहुलस्थान में बंहादेशे द्वितीया एकवचन में बंहिष्ठम् रूप बना।


प्रजापतिः प्र॒जया संरराण स्त्रीणिज्योतींषि सचते स षोडशी ॥५ ॥

प्रजापतिः प्रजया संरराण स्त्रीणिन्योतींषि सचते स षोडशी॥५ ॥


ಅಜ್ಞಾನವು ಭಾವರೂಪವು.

अज्ञानं च भावरूपमस्ति ।


೫. ಪ್ರಜಾಪತಿಸೂಕ್ತ ಯಾವ ವೇದದೊಳಗೆ ಬರುತ್ತದೆ?

5.प्रजापतिसूक्तं कस्मिन् वेदे अन्तर्गतः भवति?


ಶ್ರವಣಾದಿಗಳನ್ನೂ ಮಾಡಬಾರದು.

श्रवणादि भी नहीं करे।


ಈ ಆರಣ್ಯಕವು ತವಲಕಾರ ಆರಣ್ಯಕ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.

यह आरण्यक तवलकार आरण्यक के नाम से प्रसिद्ध है।


पञ्चकोशविवेकः अस्ति अस्य पाठस्य विषयः ।

पञ्‌चकोश विवेक इस पाठ का विषय है।


तदर्थं ताः दक्षप्रजापतिम् आत्मनि धारयन्ति।

ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆ ದಕ್ಷ ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ತನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಧಾರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.


ಅರ್ಥಶಬ್ದದಿಂದ ಚತುರ್ಥ್ಯಂತದ ನಿತ್ಯಸಮಾಸ ಮತ್ತು ಸಮಾಸ ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ್ಯಲಿಂಗತಾ ಇರುತ್ತದೆ.

अर्थशब्देन चतुर्थ्यन्तस्य नित्यसमासः समासे च विशेष्यलिङ्गता भवति।


अपरे पुनर्विद्वांसो विण्डिश- ओल्डेनवर्ग-पिशेलमुख्या अभिप्रयन्ति यत् संवादसूक्तानि पुरा गद्यपद्यात्मकानि आसन्।

ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ವಿಂಡಿಶ್ ಓಲ್ಡೇನ್ವರ್ಗ್ ಅವರು ಸಂವಾದಸೂಕ್ತಗಳು ಗದ್ಯ-ಪದ್ಯಾತ್ಮಕವಾಹಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.


इसके बाद समास का प्रातिपदिकत्व से सुप् का लोप होने पर गो अक्षि इस स्थिति में “ङिच्च'' इस परिभाषा से परिष्कृत "अवङ् स्फोटायनस्य" इससे गो शब्द के ओकार का अवड आदेश होने पर अनुबन्धलोप होने पर ग् अव अक्षि होता है।

ಇದರ ನಂತರ ಸಮಾಸದ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕತ್ವದಿಂದ ಸುಪ್ ಇದರ ಲೋಪವಾದಾಗ ಗೋ ಅಕ್ಷಿ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ "ಜ್ಞಿಚ್ಚ" ಈ ಪರಿಭಾಷೆಯಿಂದ ಪರಿಷ್ಕೃತವಾಗಿರುವ "ಅವಂಗ್ ಸ್ಫೋಟಾಯನಸ್ಯ" ಇದರಿಂದ ಗೋ ಶಬ್ದದ ಓಕಾರದ ಅವಂಗ್ ಆದೇಶವಾದಾಗ ಅನುಬಂಧ ಲೋಪವಾದಾಗ ಗ್ ಅವ ಅಕ್ಷಿ ಆಗುತ್ತದೆ.


एवं सूत्रार्थो भवति - "सुबन्तं सुबन्तेन सह समस्यते" इति।

और सूत्रार्थ होता है “सुबन्त का सुबन्त के साथ समास होता है यह अर्थ लिया गया है।


ततः पुरुष सु इत्युपमेयस्य उपसर्जनत्वात् पूर्वनिपाते सुब्लुकि निष्पन्नात् पुरुषव्याघ्रशब्दात् सौ प्रक्रियाकार्ये पुरुषव्याघ्रः  इति रूपं सिद्धम्।

इसके बाद पुरुष सु इस उपमेय के उपसर्जनत्व से पूर्व निपात होने पर सुप् लोप निष्पन्न होने पर पुरुषव्याघ्रशब्द से सु प्रत्यय प्रक्रिया कार्य में पुरुष व्याघ्रः रूपं सिद्ध होता है।


अथर्ववेद में जीवन काल को बढ़ाने के लिए रक्षासूत्र के धारण का विशेष विधान प्राप्त होता है।

अथर्ववेदे जीवनकालस्य वर्द्धनाय करे रक्षासूत्रधारणस्य विशेषविधानं प्राप्यते।


किंच यश्चोत्तरम् उत्कृष्टतरं सर्वेषां लोकानामुपरिभूतम्।

और जो सबसे उत्कृष्टतर सभी लोकों के ऊपर है।


೩. ದೇವತ್ವಮಾಜಾನಮಗ್ರೇ ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಕಾರನು ದ್ವಿವಿಧ ದೇವ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

3. देवत्वमाजानमग्रे यहाँ व्याख्याकार ने द्विविध देव कहे है।


अयं यथा जलान्नप्रकृत्यादिप्रदानेन जीवनं प्रददाति, सृष्टिञ्च करोति।

यह जैसे जल अन्नप्रकृति आदि जीवन को प्रदान करते है, और सृष्टि करते है।


यत शब्द से परे हि शब्द से परे तु शब्द से परे यह अर्थ है।

ಯತ್ ಶಬ್ದದ ನಂತರ ಮತ್ತು ಹಿ ಶಬ್ದದ ನಂತರ ಮತ್ತು ತು ಶಬ್ದದ ನಂತರದಲ್ಲಿದೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಬರುತ್ತದೆ.


ನ ಕೇವಲ ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಅನಾತ್ಮದ ವಿವೇಕವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿರುವವನು ವಿದ್ವಾಂಸನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಶರೀರಾದಿ ವಿಲಕ್ಷಣ ಪರಮಾರ್ಥದ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

न किन्तु यो आत्मानात्मविवेकज्ञः विद्वान् भवति सः शरीरादिविलक्षणं परमार्थम् आत्मस्वरूपम् अवगच्छति।


जो इट् नहीं है वह अनिट् उस अनिट् में इट् से भिन्न में यह अर्थ है।

"ನ ಇಟ್ ಅನಿಟ್  ಅದರಲ್ಲಿ ಅನಿಟಿ", ಇಟ್ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವುದು ಎಂದರ್ಥ.


उदाहरण -कृष्ण अम् श्रित सु इस अलौकिक विग्रह में “ द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः”' इस सूत्र से समास संज्ञा होती है।

उदाहरणम् - कृष्ण अम् श्रित सु इति अलौकिकविग्रहे "द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः" इति सूत्रेण समाससंज्ञा विधीयते।


अहोरात्रे ये पत्नीत्वेन कल्पिते पार्श्वे उभयपार्श्ववर्तिन्यौ ते।

दिन और रात जो पत्नीत्व रूप में माने जाने पर उसके साथ रहने वाली होने से है।


ಅಕ್ಷಾಸಃ - ಅಕ್ಷ ಶಬ್ದದ ಪ್ರಥಮಾಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

अक्षासः - अक्षशब्द का प्रथमाबहुवचन में वैदिक रूप है।


ಇದರ ನಂತರ ಪ್ರಥಮಾ ವಿಭಕ್ತಿಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟದಿಂದ ಅದರ ಬೋಧ್ಯದ ಸ್ತೋಕ ಜ್ಞಸಿ ಇದರ "ಪ್ರಥಮಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಸಮಾಸ ಉಪಸರ್ಜನಮ್" ಇದರ ಉಪಸರ್ಜನದಿಂದ ಪೂರ್ವನಿಪಾತವು ಆಗುತ್ತದೆ.

ततः पञ्चम्यन्तस्य प्रथमानिर्दिष्टत्वात् तद्बोध्यस्य स्तोक ङसि इत्यस्य "प्रथमानिर्दिष्टं समास उपसर्जनम्" इत्यनेन  उपसर्जनत्वात् पूर्वनिपातो भवति।


अत एव यस्मिन् अनुदात्ते परे सति उदात्तस्य लोपः जायते, तस्य अनुदात्तस्य उदात्तः भवति इति सूत्रार्थः लभ्यते।

इसलिए ही जिस अनुदात्त के परे होने पर उदात्त का लोप होता है, उस अनुदात्त को उदात्त होता है यह सूत्र का अर्थ प्राप्त होता है।


ಸ್ವಾಧ್ಯಾತ್ಮ ವಿಷಯಗಳ ಸಂಶಯ ನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಸುಕೇಶಾ, ಭಾರದ್ವಾಜ ಆದಿ ಆರು ಮುನಿಗಳ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಆಗಮಿಸಿದಾಗ ಉಲ್ಲೇಖವು ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

स्वाध्यात्म विषयों का संशय निवारण के लिए सुकेशा, भारद्वाज आदि छः मुनि उसके समीप में आने का उल्लेख प्राप्त होता है।


ಏಕೆಂದರೆ ಆಚಾರ್ಯ ಶೌನಕನು ಒಬ್ಬ ಬ್ರಹ್ಮವೇತ್ತಾ ಋಷಿಯಾಗಿದ್ದರು.

क्योंकि आचार्य शौनक एक ब्रह्मवेत्ता ऋषि थे।


ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಇರಲು ಯೋಗ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಿತ ಅಹಿ ಮೇಘವನ್ನು ಕೊಂದನು.

व्याख्या - पर्वत में रहने योग्य आश्रित अहि मेघ को मरता है।


खांसी (६/१०५) तथा दन्तपीडा आदि रोगों का तथा उनकी औषधी का वर्णन अत्यधिक सुंदर रीति से अथर्ववेद में वर्णित है।

ಕೆಮ್ಮು (೬/೧೦೫) ಮತ್ತು ಹಲ್ಲುನೋವು ಮುಂತಾದ ಖಾಯಿಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಔಷಧಿಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು  ಅಥರ್ವ ವೇದದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.


ಶಿಶ್ರಿಯಾಣಾಮ್ - ಶ್ರಿ- ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಿಡರ್ಥದಲ್ಲಿ ಕಾನಚ್ ಇಯಂಗ್ ಆದೇಶವಾದಾಗ ನಕಾರಕ್ಕೆ ಣತ್ವ ಮಾಡಿದಾಗ ಶಿಶ್ರಿಯಾಣಾಮ್ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

शिश्रियाणम् - श्रि-धातोः लिडर्थे कानचि इयङादेशे नस्य णत्वे शिश्रियाणम् इति रूपम्।


किस प्रकार से।

ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ.


अतः वायुः चाक्षुषप्रत्यक्षः न भवति।

ಆದ್ದರಿಂದ ವಾಯುವು ಚಕ್ಷುಗಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ.


वार्तिकव्याख्या - इदं वार्तिकं न सुब्रह्मण्यायां स्वरितस्य तूदात्तः इति सूत्रे पठितम्।

वार्तिक की व्याख्या - यह वार्तिक `न सुब्रह्मण्यायां स्वरितस्य तूदात्तः' इस सूत्र में पढ़ा हुआ है।


ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ - ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಶ್ರದ್ದೆಯಿಂದ ವಿಶಾಲವಾದ ಧನಕೋಶಕ್ಕೆ ಶ್ರದ್ದಾವಂತ ಮನುಷ್ಯನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಈ ಅರ್ಥವು ಆಗುತ್ತದೆ.

कुत इत्यत आह- यतः कारणात् श्रद्धया हेतुभूतया वसु धनं विन्दते लभते श्रद्धावान् जनः ततः इत्यर्थः।


ಸಮಧಷ್ಟ್ಯ ಜ್ಞಾನೋಪಾಹಿತವಾದ ಚೈತನ್ಯವು ಈಶ್ವರ ಆಗುತ್ತದೆ

समष्टि अज्ञानोपाहित चैतन्य ईश्वर होता है।


अत्ति - अद्-धातु से लट् प्रथमपुरुष एकवचन में अत्ति यह रूप है।

ಅತ್ತಿ - ಅದ್ - ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಟ್ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಅತ್ತಿ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.


"ಉದಾತ್ತಾದನುದಾತ್ತಸ್ಯ ಸ್ವರಿತಃ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಯಾವ ಸ್ವರಧ ವಿಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ?

उदात्तादनुदात्तस्य स्वरितः इस सूत्र से किस स्वर का विधान है?


प्रत्यक्ष आदि में अदृष्टदर्शनार्थविषयत्वात् प्रामाण्य का भाव नहीं होता है।

ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಆದಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅದೃಷ್ಟ ದರ್ಶನಾರ್ಥ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯದ ಭಾವವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.


तदर्थं विशिष्टनियमानाम् अस्मिन् ग्रन्थे विवरणम् अस्ति।

उसके लिए विशिष्ट नियमों का इस ग्रन्थ में विवरण है।


ಕುಗತಿಪ್ರಾದಿ ಸಮಾಸ ಮತ್ತು ಉಪಪದ ಸಮಾಸದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಈ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಕು ಸಮಾಸದ ಗತಿಸಮಾಸದ ಪ್ರಾದಿಸಮಾಸದ ಉಪಪದ ಸಮಾಸದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.

कुगतिप्रादि समास और उपपद समास इस पाठ में कु समास का, गति समास का, प्रादि समास का, और उपपद समास का वर्णन किया गया है।


ಮತ್ತು ಅದರ ನಂತರ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ - ಋದಂತ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕದಿಂದ ಮತ್ತು ನಾಂತ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕದಿಂದ ಸ್ತ್ರೀತ್ವ ದ್ಯೋತಿಸಿದಾಗ ಜ್ಞೀಪ್ ಉದಾಹರಣೆ - ಕರ್ತ್ರೀ, ದಂಡಿನೀ.

और उसके बाद सूत्र का अर्थ है- ऋदन्त प्रातिपदिक से और नान्त प्रातिपदिक से स्त्रीत्व द्योत्य होने पर ङीप् उदाहरण -कर्त्री, दण्डिनी।


'विशेष- यहाँ पर ` अग्निम् ईळे' उदात्त अनुदात्त के (इकार-ईकार के) मध्य में मकार की विद्यमानता होने से कैसे इकार से परे ईकार को स्वरित स्वर होता है इस प्रकार कहा है, (स्वरविधौ वेदाध्ययन ३४५ (पुसतक२) `` ( पुस्तक -१ ) व्यञज्जनमविद्यमानवद् ' इस परिभाषा से यहाँ मकार के विद्यमान होने पर भी स्वर विधि के नहीं होने से उसको ग्रहण नहीं करते है, उससे यहाँ मकार से व्यवधान का अभाव होने से स्वरित का कोई तोड नहीं है।

ವಿಶೇಷಾಂಶ - ’ಅಗ್ನಿಮ್ ಈಳೇ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಉದಾತ್ತ-ಇಕಾರ ಅನುದಾತ್ತ-ಈಕಾರಗಳ ನಡುವೆ ಮಕಾರ ಇರುವುದರಿಂದ ಹೇಗೆ ಇಕಾರದ ಮುಂದಿರುವ ಈಕಾರಕ್ಕೆ ಸ್ವರಿತಸ್ವರವು ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕೇಳಿದರೆ, "ಸ್ವರವಿಧೌ ವ್ಯಂಜನಮವಿದ್ಯಮಾನವತ್" ಎಂಬ ಪರಿಭಾಷೆಯ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಮಕಾರ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಅದು ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಧ್ಯ ಮಕಾರ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ಸ್ವರಿತಸ್ವರವು ಆಗುತ್ತದೆ.


एकाच: इस पद की अनुवृति होने से वर्तमान पद के विशेष्य रूप से शब्दस्य इस षष्ठी एवचनान्त पद का यहाँ ग्रहण है।

ಏಕಾಚಃ ಈ ಪದದ ಅನುವೃತ್ತಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ವರ್ತಮಾನ ಪದದ ವಿಶೇಷ್ಯ ರೂಪದಿಂದ ಶಬ್ದಸ್ಯ ಈ ಪದದ ಷಷ್ಠೀಏಕವಚನಾಂತ ಪದವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ.


इसप्रकार से विवेक वैराग्य शमादिषट् सम्पत्ति तथा मुमुक्षुत्व और साधन चतुष्टय को समझना चाहिए।

इति विवेकवैराग्यशमादिषट्कसम्पत्तिमुमुक्षुत्वानि साधनचतुष्टयपदाभिधेयानि।


जृम्भणकरः वायुः कः।

14. जृम्भणकारण वायु कौन-सी होती है?


अमन्तवः इत्यस्य कः अर्थः।

अमन्तवः इसका क्या अर्थ है?


विराड्व्यतिरिक्तो देवतिर्यङ्गनुष्यादिरूपोऽभूत्।

ವಿರಾಟ್ ಇದರಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ದೇವತಿರ್ಯಂಜ್ಞ್ ಮನುಷ್ಯಾದಿ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಆದವು.


ಯಜ್ಞಕರ್ಮದ ನಿಯಮಿತ ಋತವಾಗಿದೆ.

यज्ञकर्म का नियमित ऋत है।


कीदृशस्य आपः।

किस प्रकार का जल।


आनात्मों में आत्मबुद्धि से आवरण बढ़ता है।

अनात्मसु आत्मत्वबुद्धितः आवरणम् अनुमीयते।


11.5.7) तत्त्वमसीत्यत्र जहल्लक्षणायाः असङ्गतिः तत्त्वमसीत्यत्र जहल्लक्षणा न सङ्गच्छते।

೧೧.೫.೭) ತತ್ವಮಸಿ ಇಲ್ಲಿ ಜಹಲ್ಲಕ್ಷಣಾಃ ಅಸಂಗತಿಃ ತತ್ವಮಸಿ ಇಲ್ಲಿ ಜಹಲ್ಲಕ್ಷಣಾ ಇಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.


ऋग्वेदस्य सारसंग्रहाणां परिचयोऽपि अत्र प्राप्स्यते।

ಋಗ್ವೇದದ ಸಾರಸಂಗ್ರಹದ ಪರಿಚಯವೂ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.


೧೯. ಮೂಲಪಾಠ - ಶ್ರದ್ಧಾಸೂಕ್ತ ಶ್ರದ್ದಯಾಗ್ನಿಃ ಸಮಿಧ್ಯತೇ ಶ್ರದ್ಧಯಾಂ ಹೂಯತೇ ಹವಿಃ .

१९.४) मूलपाठः - श्रद्धासूक्तम् श्रद्धयाग्निः समिध्यते श्रद्धयां हूयते हविः।


ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಇದು ವಿಧಿ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.

सूत्र व्याख्या-यह विधि सूत्र है।


सोपाधिक ब्रह्म के ज्ञान के द्वारा निरूपाधिक दुर्विज्ञेय ब्रह्म का ज्ञान हो जाता है इस कारण से पञ्चकोश कल्पित किये गये है।

ಸೋಪಾಧಿಕ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ನಿರುಪಾಧಿಕ ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನವು ಆಗುತ್ತದೆ ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಪಂಚಕೋಶಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ.


दूसरा एक याग गवामयन याग है।

अपरः एकः यागो हि गवामयनयागः।


ಶರೀರದ ತೊಂದರೆ ಆತ್ಮದ್ದೇ ಎಂದು ತಿಳಿದು ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.

शरीरस्य क्लेशः आत्मनः इति विचिन्त्य दुःखमनुभवति।


ಈ ಸೂತ್ರವು ಉದಾತ್ತಸ್ವರವನ್ನು ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ.

इदं सूत्रम् उदात्तस्वरं विदधाति।


मी इत्यत्र ईकारः स्वरितः।

ಮೀ ಇಲ್ಲಿ ಈಕಾರವು ಸ್ವರಿತವಾಗಿದೆ.


ಇದರಿಂದ ಸ್ತನಕೇಶಾದಿ ಸ್ತ್ರೀತ್ವದ ಲಕ್ಷಣ ಪ್ರತಿಫಲಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಲೋಮಾದಿಗಳಿಂದ ಪುರುಷನ ಲಕ್ಷಣ ಪ್ರತಿಫಲಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ತನಕೇಶಲೋಮಾದಿಗಳ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟ ಎರಡರ ಸಾದೃಶ್ಯದ ಅಭಾವವಿರುತ್ತದೆ ಅಲ್ಲಿ ನಪುಂಸಕತ್ವದ ಲಕ್ಷಣ ಪ್ರತಿಫಲಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

इससे स्तनकेशादि स्त्रीत्व का लक्षण प्रतिफलित होती लोमादि से पुरुष का लक्षण प्रतिफलित होती है और स्तनकेशलोमादि के अभाव विशिष्ट दोनों का सादृश्य का अभाव हो वहाँ नपुंसकत्व का लक्षण प्रतिफलित होता है।


क्तेन इत्यस्य तदन्तविधौ तत्प्रकृतिके लक्षणया क्तान्तप्रकृतिकेन इत्यर्थः|

ಕ್ತೇನ ಈ ಅರ್ಥದ ತದಂತ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ತತ್ಪ್ರಕೃತಿಕ ಲಕ್ಷಣಾದಿಂದ ಕ್ತಾಂತ ಪ್ರಕೃತಿಕ ಇದೇ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ.


उससे यहाँ यह सूत्र का अर्थ प्राप्त होता है - चित्प्रत्यय के समान प्रकृति प्रत्यय समुदाय का अन्त स्वर उदात्त होता है।

ಇದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವು ಲಭಿಸುತ್ತದೆ - ಚಿತ್ ಪ್ರತ್ಯಯದ ಸಮಾನ ಪ್ರಕೃತಿ ಪ್ರತ್ಯಯ ಸಮುದಾಯದ ಅಂತ್ಯಸ್ವರವು ಉದಾತ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.


ಇಂತಹ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ "ಶ್ರದ್ಧಾ" (ಋ.10.151), "ಮನ್ಯು" (10.83.84) ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

एतादृशेषु देवेषु “श्रद्धा (ऋ. १०.१५१) ,„ “मन्युः( १०.८३.८४) प्रभृतयः परिकल्पिताः सन्ति।


समाहार द्विगु, तद्धितार्थ द्विगु और उत्तरपद द्विगु।

ಸಮಾಹಾರ ದ್ವಿಗು, ತದ್ಧಿತಾರ್ಥ ದ್ವಿಗು ಮತ್ತು ಉತ್ತರಪದ ದ್ವಿಗು.


೧೩. ಪ್ರಮಾತಾ ಎಂದರೇನು ?

१३ प्रमाता कः?


೩. ಇಂದ್ರನ ಮೂರನೆಯ ಪರಾಕ್ರಮವೇನು?

3. इन्द्र का तृतीयपराक्रम क्या था?


ಅದು ಕೃಷಿಯಿಂದ ಗೋವುಗಳಾಗುತ್ತದೆ.

तत्र कृषौ गावः भवन्ति ।


अतः उद्गाता उदुम्बरशाखायाः उच्छ्रयणकार्यं स्वस्य प्रथमकर्मणा करोति।

इसलिए उद्गाता उदुम्बर शाखा का पाठ करना अपने कार्यो में प्रधान कर्म मानता है।


इत्यत्र कारणात्मनि ब्रह्मणि पुरुषे तस्थुः।

ಇಲ್ಲಿ ಕಾರಣಾತ್ಮ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಪ್ರಸಂಗವಿದೆ.


लेकिन इन प्रापञ्चिकवस्तुओं के ज्ञानस्थल मे न केवल अद्वितीय ब्रह्म को जाना जाता है, अपितु विजातीय घटपटादि के साथ तादात्म्य से ब्रह्म का ज्ञान हो जाता है।

ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಾಪಂಚಿಕ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಅದ್ವಿತೀಯ ಬ್ರಹ್ಮವೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ವಿಜಾತೀಯ ಘಟ ಪಟಗಳೊಟ್ಟಿಗೂ ಕೂಡ ತಾದಾತ್ಮ್ಯದ ಬ್ರಹ್ಮದ ಜ್ಞಾನವೇ ಆಗುತ್ತದೆ.


तस्मात् देवानां प्राणभूतः प्रजापतिः आविर्बभूव । तं विहाय कं हविषा पूजयेम अथवा प्रजापतिं हविषा पूजयेम।

उससे देवों का प्राणभूत प्रजापति उत्पन्न हुआ[उसको छोड़कर हम किसकी हवि के द्वारा पूजा करें अथवा प्रजापति को हवि के द्वारा पूजें।


मैं दशसंख्या अङगुली को आप के सम्मुख जोड़कर प्रणाम करता हूँ।

ನಾನು ಹತ್ತು ಬೆರಳುಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ನಿಮ್ಮ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ನಿಮಗೆ ಪ್ರಣಾಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.


ಇದರಿಂದ ಅನುದಾತ್ತ ಸ್ವರದ ವಿಧಾನವಿದೆ.

अनेन अनुदात्तस्वरः विधीयते।


उनको छोड़कर किसको हवि के द्वारा पूजे अथवा प्रजापति को हवि द्वारा पूजें।

तं विहाय कं हविषा पूजयेम अथवा प्रजापतिं हविषा पूजयेम।


ಅಥರ್ವವೇದದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾದ ವಿಷಯಗಳ ಯಾವ ಭೇದಗಳಿವೆ?

अथर्ववेदे वर्णितानां विषयाणां के भेदाः?


ज्ञेयाकारविरवच्छिन्नचित्तवृत्तियाँ होती है।

ज्ञेयाकारा निरवच्छिन्नचित्तवृत्तयश्च भवन्ति।


कर्मदेव और आजान देव।

ಕರ್ಮದೇವ ಮತ್ತು ಆಜಾನ ದೇವ.


कैश्चित् सूत्रैः तिङन्ते अनुदात्तस्वरः निषिध्यते।

कुछ सूत्रों के द्वारा तिङन्त में अनुदात्त स्वर का निषेध है।


ರಜೋಗುಣವು ಕಾಮಕ್ರೋಧರಾಗದ್ವೇಷಾದಿಗಳ ಉತ್ಪಾದಕವು.

रजोगुणः कामक्रोधरागद्वेषादीनाम् उत्पादकः।


ಈ ರೂಪದಿಂದ ಕಲ್ಲಿನ ಮೇಲೆ ದ್ರೋಣದಕಲಶದ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಧಿ, ವಿಧಾನಗಳ ಕಾರಣದ ನಿರ್ದೇಶವಾಯಿತು.

अनेन रूपेण प्रस्तरोपरि द्रोणकलशस्य स्थापनस्य (अध्यूहनस्य) विषये अपि विधि, विधानानां कारणस्य निर्देशः अस्ति।


ಆ ಅಲಂಕಾರಗಳ ಪ್ರಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣ ವಿಷಯವನ್ನು ಕೆಲವೇ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸರಳವಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ.

और उस प्रयोग के द्वारा वह बहुत ही कठिन विषय को भी थोडे ही पदों में अत्यधिक सरलता से प्रकट करता है।


अत्र ऋषिः स्वमनः कल्याणकारिणा सङ्कल्पेन सह संयोगाय कथयति।

ಇಲ್ಲಿ ಋಷಿಯು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕಲ್ಯಾಣಕಾರಿ ಸಂಕಲ್ಪದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ.


अतः एव सिद्धान्तलेशसङ्ग्रहे उच्यते “अविनाशी वा अरे अयमात्मा इति श्रवणं जीवस्य तदुपाधिनिवृत्तौ प्रतिबिम्बभावापगमे अपि स्वरूपं न विनश्यति इत्येतत्परं न तदतिरिक्तकूटस्थनामचैतन्यान्तरपरम्” इति। प्रतिबिम्बस्य बिम्बातिरिक्ता कापि सत्ता नास्ति।

इसलिए ही सिद्धान्तलेश सङ्ग्रह में कहा गया है कि “अविनाशी वा अरे अयमात्मा इति श्रवणं जीवस्य तदुपाधिनिवृत्तौ प्रतिबिम्बभावापगमे अपि स्वरूपं न विनश्यति इत्येतत्परं न तदतिरिक्त्मूटस्थनामचैतन्यान्तरपरम्" इस प्रकार से प्रतिबिम्ब की बिम्ब के अतिरिक्त कोई भी सत्ता नहीं होती है।


उसकी पत्नी, श्वश्रू, और अन्य शुभ आकाङ्क्षि उससे द्वेष करते है।

ಅವರ ಪತ್ನಿ, ಶ್ವಶು ಮತ್ತು ಅನ್ಯ ಆಕಾಂಕ್ಷಿಗಳು ಅವರನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸುತ್ತಾರೆ.


लौकिक में तो इष्टे रूप बनता है।

लौकिके तु इष्टे इति रूपम्।


೫. ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾದಗಳಿಂದ ನಿಷಿದ್ಧವಾದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯವನ್ನು ಮಾಡದೆ, ಆಗ ಅದರಿಂದ ಆದ ದೋಷದ ನಾಶಕ್ಕೆ ಯಾವ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕೋ ಅದನ್ನು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಎನ್ನುವರು.

5. प्रकृत जन्म में प्रमादादि वश निषिद्ध करने पर तथ नित्य कर्म नहीं करने पर उनसे उत्पन्न दोष के क्षय के लिए कर्म करना चाहिए वह प्रायश्चित कर्म कहलाता है।


नित्य अनित्य वस्तु विवेक यहाँ पर विवेक पदार्थ है।

नित्यानित्यवस्तुविवेकः अत्र विवेकपदार्थः।


तिङन्ते स्वरविषयकानि सूत्राणि सम्यक् आलोचितानि।

ತಿಙಂತದಲ್ಲಿ ಸ್ವರವಿಷಯಕ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಲೋಚಿಸಲಾಗಿದೆ.


अन्तोदात्तादुत्तरपदादन्यतरस्यामनित्यसमासे ( ६.१.१६९ ) सूत्र का अर्थ- नित्य अधिकार के हुए समास से अन्यत्र जो अनित्य समास, उसमे जो अन्तोदात्त एकाच् उत्तर पद उससे उत्तर तृतीया आदि विभक्ति को विकल्प से उदात्त हो।

ಅಂತೋದಾತ್ತಾದುತ್ತರಪದಾದನ್ಯತರಸ್ಯಾಮನಿತ್ಯಸಮಾಸೆ (೬.೧.೧೬೯) ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವೇನೆಂದರೆ - ನಿತ್ಯ ಅಧಿಕಾರದಿಂದ ಆದ ಸಮಾಸದಿಂದ ಬೇರೆ ಕಡೆ ಇರುವ ಅನಿತ್ಯ ಸಮಾಸವು , ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಅಂತೋದಾತ್ತ ಏಕಾಚ್ ಉತ್ತರ ಪದ ಅದರಿಂದ ಉತ್ತರ ತೃತೀಯಾದಿ ವಿಭಕ್ತಿಗಳು ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ಉದಾತ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.


೪. ಅಖಂಡಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಏನು ಮಾಡಬೇಕು?

4 अखण्ड चित्तवृत्ति के लिए क्या करना चाहिए?


सिषेध - षिध्-धातोः लिटि प्रथमपुरुषैकवचने सिषेध इति रूपम्।

सिषेध - षिध्-धातु से लिट् प्रथमपुरुष एकवचन में सिषेध यह रूप है।


अनन्तरं सामवेदसंहिता आलोचयिष्यते।

ಅನಂತರ ಸಾಮವೇದಸಂಹಿತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಆಲೋಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.


ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ವಕರ್ಮ ಸನ್ಯಾಸವೇ ಇಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

यहाँ पर सर्वकर्मसन्यास ही इष्ट होता है।


सर्वेषां हव्यद्रव्याणां मिश्रणेन इडा प्रस्तूयते।

सभी हव्य द्रव्यों के मिश्रण से ईडा प्रस्तूत किया जाता है।


गरजने वाले पर्जन्य पापियों का संहार करते है।

ಗರ್ಜಿಸುವ ಪರ್ಜನ್ಯ ಪಾಪಿಗಳನ್ನು ಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.


अत्र जीवः अत्यन्तम् आयासमनुभूतवान्।

यहाँ पर तो जीव अत्यन्त शान्ति का अनुभव करता है।


तेन च आत्मस्वरूपस्य भानं भवति।

तथा उससे आत्मस्वरूप का भान होता है।


ವಿಷಯದಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಅಥವಾ ವಿಷಯದಿಂದ ಪುರುಷನ ಸಂಬಂಧಜ್ಞಾನವು ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

विषय के साथ शास्त्र का अथवा विषय के साथ पुरुष के सम्बन्ध का ज्ञान आवश्यक होता है।


सूत्रव्याख्या- विधिसूत्रमेतत्।

ಸೂತ್ರದ ವಿವರಣೆ - ಇದು ವಿಧಿಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.


[३.१५] उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे॥ (२.१.५५) सूत्रार्थः - उपमेयं सुबन्तं उपमानैः व्याघ्रादिभिः समानाधिकरणैः सुबन्तैः सह विकल्पेन  समस्यते साधारणधर्मस्याप्रयोगे सति, तत्पुरुषसंज्ञकश्च भवति।

(೩.೧೫) "ಉಪಮಿತಂ ವ್ಯಾಘ್ರ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಾಮಾನ್ಯಪ್ರಯೋಗೇ " (೨.೧.೧೫) ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ- ಉಪಮೇಯವಾದ ಸುಬಂತಕ್ಕೆ ಉಪಮಾನಗಳಾದ ವ್ಯಾಘ್ರಾದಿಗಳು ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಗಳಾದ ಸುಬಂತಗಳ ಜೊತೆಗೆ ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ ಸಾಧಾರಣ ಧರ್ಮದ ಅಪ್ರಯೋಗವಾದಾಗ ತತ್ಪುರುಷಸಂಜ್ಞವು ಆಗುತ್ತದೆ.


655. खूंटा किन वृक्षो की काष्ठ से निर्मीत होता है?

ಯೂಪದಾರುಗಳನ್ನು ಯಾವ ಮರದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ?


೭. "ಯತ್ಸಾಕ್ಷಾದಪರೋಕ್ಷಾದ್ಬ್ರಹ್ಮ" ಎಂಬುದು ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾದ ಶೃತಿಯಾಗಿದೆ.

7 “यत्साक्षादपरोक्षाद्ब्रह्म” यह बृहदारण्यकोपनिषद् में बताया गया है।


ಶಾಂಖ್ಯಾಯನ ಆರಣ್ಯಕದ ದ್ರಷ್ಟಾ ಯಾರು?

शांख्यायन आरण्यक का द्रष्टा कौन है?


ಆಗ ಷಷ್ಠೀ ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ  ನೃಣಾಮ್ ಈ ಷಷ್ಠ್ಯಂತ ಸುಬಂತದ ದ್ವಿಜಃ ಈ ಸುಬಂತದ ಜೊತೆಗೆ ಸಮಾಸದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗುವಾಗ ಪ್ರಕೃತ ಸೂತ್ರದಿಂದ ನಿರ್ಧಾರಣ ಷಷ್ಠ್ಯಂತದಿಂದ ನೃಣಾಮ್ ಎಂಬ ಪದದ ಅದರ ಜೊತೆ ಸಮಾಸ ನಿಷೇಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

इसके बाद षष्ठी इस सूत्र से नृणाम् इस षष्ठयन्त सुबन्त का द्विजः इय सुबन्त से समास प्राप्त होने पर प्रकृत सूत्र से निर्धारणषष्ठयन्त से नृणाम् इस पद का उस से साथ समास निषेध होता है।


इनके नाश के लिए अधिकारी को श्रवण मनन तथा निदिध्यासन करना चाहिए।

ಇವುಗಳ ನಾಶಕ್ಕೆ ಅಧಿಕಾರೀ ಶವಣ, ಮನನ, ನಿದಿಧ್ಯಾಸನಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.


ಆಗ ಉಪಚರ್ಮ ಶಬ್ದದಿಂದ ಸೌ ಸೋರಮಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯಾಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಪಚರ್ಮಮ್ ಎಂಬ ರೂಪವು ನಿಷ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.

इसके बाद उपचर्म शब्द सुका अम् होने पर प्रक्रियाकार्य में उपचर्यम् रूप निष्पत्र होता है।


इत्यस्मिन् विषये अस्मिन् पाठे आलोच्यते।

इस विषय पर इस पाठ में आलोचना की जायेगी।


मुख्य रूप से वेदार्थ को जानने वाला निर्मलचित्त एकाग्रचित्त तथा साधनचतुष्य से सम्पन्न अधिकारी के रूप में गिना जाता है।

मुख्यत्वेन वेदार्थविद् निर्मलचित्तः एकाग्रचित्तः साधनचतुष्टयसम्पन्नः अधिकारी गण्यते।


६. "श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः" इत्यत्र कः समासः, कश्च विग्रहः।

6. “श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः'' यहाँ कौन सा समास है और कौन सा विग्रह है?


तस्य च उपसर्गेण व्यवहितम् इत्यर्थः।

ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪಸರ್ಗದಿಂದ ವ್ಯವಹಿತವಾದ ಅರ್ಥವಿದೆ.


पदपाठ - यत्।

पदपाठः - यत्।


ಆ ಸರ್ವಜ್ಞನು ತನ್ನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ವಿರಾಟ್ ದೇಹ ಅಥವಾ ವಿರಾಟ್ ರೂಪವನ್ನು ಮಾಡಿ ತನ್ನನ್ನೇ ತಾನು ಜೀವರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಿಷ್ಟವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಾಭಿಮಾನಿ ಜೀವವು ಆಗಿ ಹೋಯಿತು.

स सर्वज्ञः स्वकीयमायया विराड्देहं विराड्रूपं सृष्ट्वा तत्र स्वयमेव जीवरूपेण प्रविश्य ब्रह्माण्डाभिमानी जीवोऽभूत्।


दशद्रव्यों के विनिमय से किसी छोटी सोमलता का क्रय किया जाता है।

दशद्रव्याणां विनिमयेन कस्माच्चित् शूद्रात् सोमलतायाः क्रयणं क्रियते।


೧೨.೨ ) ಆತ್ಮದ ಮೂರು ರೂಪಗಳು ವೇದಾಂತಶಾಸ್ತ್ರದ ಜೀವಬ್ರಹ್ಮರ ಏಕತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯಗಳಾಗುತ್ತವೆ.

12.2 ) आत्मा के तीन रूप वेदान्त शास्त्र का मुख्य विषय जीव तथा ब्रह्म का ऐक्य है।


अपि च ङ्याप्प्रातिपदिकात् इति सूत्रात् प्रातिपदिकात् इति अनुवर्तते।

अपि च  ङ्याप्प्रातिपदिकात् सूत्र से प्रातिपदिकात् पद की अनुवृत्ति आती है।


ಸೇವಿಸಿದ ಆಹಾರದ ಮಧ್ಯಮ ಭಾಗವೇ ರಕ್ತ (ಲೋಹಿತಮ್)

खाये हुए अन्न का मध्यम भाग रक्त बनता है।


बादरायण के द्वारा।


छन्द्सि च इस सूत्र की व्याख्या कोजिए।

छन्दसि च इति सूत्रं व्याख्यात।


कारणं हि गङ्गाघोषयोः आधाराधेयभावसम्बन्धरूपस्य मुख्यार्थस्य विरोधो विद्यते।

ಕಾರಣವು ಇದಾಗಿದೆ ಗಂಗಾ ಮತ್ತು ಘೋಷ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಧಾರ ಆಧೇಯಭಾವ ಸಂಬಂಧರೂಪ ಮುಖ್ಯ ಅರ್ಥದ ವಿರೋಧವಿರುತ್ತದೆ.


"तृतीयासप्तम्योर्बहुलम्" इस सूत्र से अदत्त अव्ययीभाव से तृतीया में और सप्तमी में बहुलम् सु प्रत्यय को अम् आदेश होता है।

"तृतीयासप्तम्योर्बहुलम्" इति सूत्रेण अदन्ताद् अव्ययीभावात् तृतीयायां सप्तम्यां च बहुलम् सोः अमादेशो भवति।


तृणमपि अपरित्यज्य इति लौकिकविग्रहः तृण टा सह इत्यलौकिकविग्रहः।

तृणम् अपि अपरित्यज्य यह लौकिक विग्रह है और तृण टा सह यह अलौकिक विग्रह है।


तत्र १० उपनिषदः ऋग्वेदसम्बद्धाः, १९ उपनिषदः शुक्लयजुर्वदसम्बद्धाः, ३२ कृष्णयजुर्वेदसम्बद्धाः, १६ सामवेदसम्बद्धाः, ३१ अथर्ववेदसम्बद्धाः।

वहाँ १० उपनिषद् ऋग्वेद से सम्बद्ध, १९ उपनिषद् शुक्ल यजुर्वेद से सम्बद्ध, ३२ कृष्ण यजुर्वेद से सम्बद्ध, १६ सामवेद से सम्बद्ध, ३१ अथर्ववेद से सम्बद्ध।


पक्ष में अनुदात्तस्वर होता है।

ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅನುದಾತ್ತ ಸ್ವರವು ಇರುತ್ತದೆ.


ಜವಿಷ್ಠಮ್ - ಜುಧಾತುವಿನಿಂದ ಇಷ್ಠನ್ ಪ್ರತ್ಯಯ ಮಾಡಿದಾಗ ಜವಿಷ್ಠಮ್ ರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ.

जविष्ठम् - जुधातु से इष्ठन्प्र्यय करने पर जविष्ठम् रूप बनता है।


ಹಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳ ಫಲಾಶ್ರವಣದಿಂದ ಆ ವಿಧಾನದಿಂದ ಬೇರೆ ಉಪಪತ್ತಿಯಿಂದ ನಿತ್ಯಾನುಷ್ಥಾನಗಳ ಅನಾಯಾಸದುಃಖ್ಹವು ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ದುರಿತಫಲವೆಂದು ಅರ್ಥಾಪತ್ತಿಕಲ್ಪನೆಯು ಆಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವಿಧಾನಗಳು ಬೇರೆ ಅನುಪಾಪತ್ತಿಯ ಅನುಷ್ಥಾನದ ಅನಾಯಾಸದುಃಖವ್ಯತಿರಿಕ್ತಫಲತ್ವಾನುಮಾನವೂ ನಿತ್ಯಗಳಾಗಿವೆ.

और होने पर नित्य के फल श्रवण से और उनका विधान अन्यथा अनुपपत्ति से नित्यानुष्ठानायासदुःख पूर्वकृतदुरितफल के अर्थापत्ति को कल्पना अनुपपन्न होती है, इस प्रकार से विधान के अन्यथा अनुपपत्ति के अनुष्ठानायासदुःखव्यतिरिक्तफलत्व अनुमान नित्य होता है।


व्युत्थानसंस्कारस्य हि निरोधसंस्कारेण अभिभवः, न हि प्रत्ययेन संस्कारस्य अभिभवः सम्भवति।

व्युत्थानसंस्कार का ही निरोधसंस्कार के द्वारा अभिभव होता है, न की प्रत्यय के द्वारा संस्कार का अभिभव सम्भव है।


आरण्यक का प्रतिपाद्य विषय प्राणविद्या, उपनिषद् का प्रतिपाद्य विषय निर्गुण ब्रह्म कौ प्राप्ति है यह ही उन दोनों के प्रतिपाद्य विषय में भेद है।

ಆರಣ್ಯಕದ ಪ್ರತಿಪಾದಿತ ವಿಷಯವೆಂದರೆ ಪ್ರಾಣವಿದ್ಯಾ, ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಪ್ರತಿಪಾದಿತ ವಿಷಯವೆಂದರೆ ನಿರ್ಗುಣ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾಪ್ತಿ ಎಂದು ಅವರಿಬ್ಬರ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಭೇದ.


यथा यज्ञीयकुशाः यज्ञे यजुर्मन्त्रैः रक्षिताः भवन्ति तथैव पृथिव्याः रक्षकौ युवाम् अन्नेन बलवन्तौ भूत्वा यज्ञभूमेः मध्यस्थलस्थरथे उपविशताम्।

जैसे यज्ञीयकुशापर बैठा यज्ञ में यजु मन्त्र के द्वारा रक्षित होते है, वैसे ही पृथिवी के रक्षकतुम अन्न से बलबान होकर के यज्ञभूमि पर मध्यस्थल में स्थित रथ पर बैठते है।


अत्र उत्पलशब्दस्य जातिवाचकत्वाद् विशेषणत्वाभावात् न पूर्वनिपातः ।

यहां उत्पल शब्द का जातिवाचक से विशेषणत्व के अभाव से पूर्व निपात नहीं होता है।


इसके बाद व्यधिकरण तत्पुरुष समास विधायकों सूत्रों द्वितीयाश्रितातीत इन सूत्रों की यहाँ आलोचना होती है।

ಇದರ ನಂತರ ವ್ಯಧಿಕರಣ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸ ವಿಧಾಯಕ ಸೂತ್ರಗಳ ದ್ವಿತೀಯಾ ಆಶ್ರಿತ ಇತ್ಯಾದಿ ಸೂತ್ರಗಳ ಆಲೋಚನೆಯು ಇಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ.


सान्वयप्रतिपदार्थः - अस्य= मानसयागस्य, सप्त= सप्तसंख्याकाः, परिधयः= मर्यादाः, आसन्= अभवन् ।

ಸಾನ್ವಯಪ್ರತಿಪದಾರ್ಥ - ಅಸ್ಯ - ಮಾನಸಯಾಗದ, ಸಪ್ತ - ಸಪ್ತ, ಪರಿಧಯಃ - ಮರ್ಯಾದಾ, ಆಸನ್- ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ.


9. कारीषगन्ध्या प्रयोग की सिद्धि प्रक्रिया लिखो?

೯. ಕಾರೀಷಗಂಧ್ಯಾ ಎಂಬ ಪ್ರಯೋಗದ ಸಿದ್ಧಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯಾವನ್ನು ಬರೆಯಿರಿ.


सूत्रार्थसमन्वयः- कृतस्य अपत्यम् इत्यर्थ कृतशब्दात् अण्प्रत्यये कार्तः इति रूपम्।

ಸೂತ್ರಾರ್ಥದ ಸಮನ್ವಯ - ಕೃತ್ಯಸ್ಯ ಅಪತ್ಯಮ್ ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಕೃತ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಅಣ್ ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಹಾಕಿದಾಗ  ಕಾರ್ತಃ ಎಂಬ ರೂಪವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.


ऋग्वेद में अग्निदेव के साथ इसकी स्तुति की गई है।

ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿದೇವನ ಜೊತೆಗೆ ಇವನ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.


ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಚತುರ್ತ್ಯಂತಾರ್ಥವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ.

तत् शब्द से यहाँ चतुर्थ्यन्तार्थ कहलाता है।


अनुदात्त परे होने पर किसी उदात्त स्वर का लोप होता है, तो उस लोप निमित्ती भूत अनुदात्त के स्थान में उदात्त होता है ` अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः' इस सूत्र का सामान्य अर्थ है।

अनुदात्ते परे सति कश्चित् उदात्तस्वरः लुप्यते चेत्, तस्य लोपनिमित्तीभूतस्य अनुदात्तस्य उदात्तः भवति इति 'अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः' इति सूत्रस्य सामान्यः अर्थः।


रथारूढ स्वामी इव गच्छन् स्वस्य दूतान् मेघान् प्रकटीकरोति।

ರಥದ ಮೇಲೆ ಆರೂಢವಾಗಿರುವ ಸ್ವಾಮಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ತನ್ನ ದೂತ ಮೇಘಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ.


तथा च सति नित्यानां फलाश्रवणात् तद्विधानान्यथानुपपत्तेश्च नित्यानुष्ठानायासदुःखं पूर्वकृतदुरितफलम् इति अर्थापत्तिकल्पना च अनुपपन्ना, एवं विधानान्यथानुपपत्तेः अनुष्ठानायासदुःखव्यतिरिक्तफलत्वानुमानाच्च नित्यानाम्।


सूत्रार्थः- कार्तकौजपादयो ये द्वन्द्वास्तेषु पूर्वपदं प्रकृत्या भवति।

ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ - ಕಾರ್ತಕೌಜಪಾದಿಯ ಯಾವ ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸದ ಶಬ್ದಗಳಿರುತ್ತದೆಯೋ ಅದರ ಪೂರ್ವಪದವು ಪ್ರಕೃತಿಸ್ವರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.


ದೇವತಾದ್ವಂದ್ವೇ ಚ ಈ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವು ಏನಾಗುತ್ತದೆ?

देवताद्वन्द्वे च इति सूत्रस्य कः अर्थः?


इसलिए यह निर्मल होती है।

अत एव निर्मला च भवति।


वाण्याः कथनम् आसीत्- यत्त्वं जानासि तस्य विज्ञापनाम् अहम् एव करोमि।

वाणी का कथन था कि जो बात तुम जानते हो उसका विज्ञापन मैं ही करता हूँ।


अनेन उदात्तस्वरः विधीयते।

इससे उदात्त स्वर का विधान है।


ಈ ವಾರ್ತಿಕದಲ್ಲಿ ’ಅಸೌ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಜಮಾನನ ಪ್ರಥಮಾಂತ ನಾಮವಾಚಕಪದದ ಗ್ರಹಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

अत्र वार्तिके "असौ' इति पदेन तदेव यजमानस्य प्रथमान्तं नामवाचकं पदं ग्राह्यम्|


अत: खलपू शब्द अन्त उदात्त सिद्ध होता है।

अतः खलपूशब्दः अन्तोदात्तः इति सिध्यति।


एकस्य अर्थस्य प्रतिपादकः इत्यर्थः।

ಏಕಸ್ಯ ಅರ್ಥಸ್ಯ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಃ ಇದೇ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ.


अतः प्रत्यय ग्रहण परिभाषा से तिङन्त इसका लाभ है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಯ ಗ್ರಹಣ ಪರಿಭಾಷಾದಿಂದ ತಿಙಂತ ಇದರ ಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ.


निर् पूर्वकनिज्-धातु से क्विप्प्रत्यय करने पर प्रथमा एकवचन में।

ನಿರ್-ಉಪಸರ್ಗಪೂರ್ವಕ ನಿಜ್-ಧಾತುವಿನ ಕ್ವಿಪ್-ಪ್ರತ್ಯಯಾಂತದ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದ ರೂಪವಾಗಿದೆ.


ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಕರ್ಮಗಳ ಜೊತೆಗೆ ತತ್ವ ಪ್ರತಿಪಾದನಪರಕ ಸೂಕ್ತ ಸ್ಥಾನ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.

अत एव कर्मों के साथ तत्त्वप्रतिपादनपरक सूक्त स्थान-स्थान पर उल्लेखित किये गये है।


वैदिक याग प्रकृति और विकृति के भेद से दो प्रकार के हैं।

ವೈದಿಕಯಾಗವು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ವಿಕೃತಿ ಎಂದು ಎರಡು ಪ್ರಕಾರವಾಗಿದೆ.


ಅದೇವನಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷಶಬ್ದದ ಆದ್ಯುದಾತ್ತವು ಯಾವ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ ?

द्युत अर्थ को छोड़कर अक्ष शब्द का आदि उदात्त किस सूत्र से होता है?


जिन मंत्रों के छन्द॒ समान ही है, उन मंत्र समूहों को ही छन्द सूक्त कहते है।

ಯಾವ ಮಂತ್ರಗಳ ಛಂದಸ್ಸು ಸಮಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆಯೋ, ಆ ಮಂತ್ರಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನು 'ಛಂದಃಸೂಕ್ತ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.


अनेन सूत्रेण प्रकृतिस्वरः विधीयते।

ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ವರವನ್ನು ಆರಿಸಲಾಗಿದೆ.


ಇಲ್ಲಿ ಪದಗಳ ಅನ್ವಯ ಹೀಗಿರುತ್ತದೆ -ದಿವಃ ಝಲ್ ವಿಭಕ್ತಿಃ ನ ಉದಾತ್ತಃ ಎಂದು.

तश्च अयमत्र पदान्वयः- दिवः झल विभक्तिः न उदात्तः इति।


शकटिशकट्योरक्षरमक्षरं पर्यायेण इति सूत्रात् अक्षरम्, अक्षरं चेति प्रथमैकवचनान्तं पदद्वयम्, पर्यायेण इति तृतीयैकवचनान्तं पदम् अत्र अनुवर्तन्ते।

ಶಕಟಿಶಕಟ್ಯೋರಕ್ಷರಮಕ್ಷರಂ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅಕ್ಷರಮ್ , ಅಕ್ಷರಂ ಎಂಬ ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನಾಂತ ಎರಡು ಪದಗಳು , ಪರ್ಯಾಯೇಣ ಎಂಬ ತೃತೀಯ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದ ಇಲ್ಲಿ ಅನುವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ .


वेदस्य अलौकिकशक्तिशालित्वात् वेदवाक्यानि एव वेदस्य अस्तित्वं प्रमाणयन्ति।

ವೇದಗಳು ಅಭೂತಪೂರ್ವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ, ವೇದದ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ವೇದಗಳೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.


कृ धातु से परस्मैपद लोट् लकार में मध्यम पुरुष एकवचन में कुरु यह रूप है।

कृधातोः परस्मैपदिनः लोटि मध्यमपुरुषैकवचने कुरु इति रूपम्।


संज्ञायाम् इति सप्तम्येकवचनान्तं, उपमानम् इति प्रथमैकवचनान्तं पदम्।

ಸಂಜ್ಞಾಯಾಮ್ ಇದು ಸಪ್ತಮೀ ಎಕವಚನಾಂತ , ಉಪಮಾನಮ್ ಇದು ಪ್ರಥಮಾ ಎಕವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ


ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವೃತ್ರಮಾತೆ ತೀರಿಕೊಂಡಳು.

तदैव वृत्रजननी मृता।


यहाँ निपातन से पञ्चमी का अलुक् और षष्ठी का लुक होता है।

अत्र निपातनात् पञ्चम्याः अलुक् षष्ठ्याश्च लुक्।


उत्तरपदञ्च कपालशब्दः।

ಮತ್ತು ಉತ್ತರಪದವು ಕಪಾಲ ಶಬ್ದವಾಗಿದೆ.


तब प्रजापति ने कहा - तुमको अपनी विशालता प्रदान करने से मै कौन हूँ।

ಆಗ ಪ್ರಜಾಪತಿಯು ಹೇಳಿದನು - ನಿನಗೆ ನನ್ನ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ನಾನು ಯಾರು.


पूर्वापरधरोत्तर इस विशेषण से सुप् का तदन्तविधि में पूर्वापराधरोत्तर को सुबन्त होता है।

पूर्वापराधरोत्तरमित्यस्य विशेषणत्वात् सुप् इत्यस्य तदन्तविधौ पूर्वापराधरोत्तरं सुबन्तम् इति भवति।


ಭಾಷ್ಯವು - ಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ಯಜ್ಞಾದೀನಾಂ ಇಹ ಜನ್ಮನಿ ಜನ್ಮಾಂತರೇ ವಾ ಅನುಶ್ಠಿತಾನಾಮ್ ಉಪಾತ್ತದುರಿತಕ್ಷಯಹೇತುತ್ವೇನ ಸತ್ವಶುದ್ಧಿಕಾರಣಾನಾಂ ತತ್ಕಾರಣತ್ವೇನ ಚ ಜ್ಞಾನೋತ್ಪತ್ತಿದ್ವಾರೇಣ ಜ್ಞಾನನಿಷ್ಠಾಹೇತೂನಾಮ್ (ಗೀತಾ.ಭಾ.೩.೪) ಜ್ಞಾನಮುತ್ಪದ್ಯತೇ ಪುಂಸಾಂ ಕ್ಷಯಾತ್ ಪಾಪಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ |

इस प्रकार से भाष्य की भी इसमें सम्मति है क्रियाणां यज्ञादीनाम् इह जन्मनि जन्मान्तरे वा अनुष्ठितानाम् उपात्तदुरितक्षयहेतुत्वेन सत्त्वशुद्धिकारणानां तत्कारणत्वेन च ज्ञानोत्पत्तिद्वारेण ज्ञाननिष्ठाहेतूनाम् (गीता.भा.3.4) ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात् पापस्य कर्मणः।


व्याकरणम् एव भाषायाः स्वरूपसङ्घटनं सर्वात्मना कुरुते।

व्याकरण ही भाषा का स्वरूप सङघटन और सभी का ज्ञान कराता है।


इसलिए गुरु की आराधना करना चाहिए।

ಆದ್ದರಿಂದ ಗುರುವಿನ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.


इसी प्रकार अक्षद्युवे इत्यादि में भी समान रूप से प्रक्रिया कार्य समझना चाहिए।

एवम् अक्षद्युवे इत्यदौ अपि समानरूपेण प्रक्रियाकार्यं बोध्यम्।


ಶ್ರೇಣಿಕೃತಾಃ ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಮಾಸವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ ಪೂರ್ವಪದದ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ವರವಾಗುತ್ತದೆ?

श्रेणिकृताः इत्यत्र कः समासः स्वीक्रियते चेत् पूर्वपदस्य प्रकृतिस्वरत्वं भवति?


"धर्मादिष्वनियमः" "अनेकप्राप्तावेकत्र नियमोऽनियमः शेषे", "ऋतुनक्षत्राणां समाक्षराणामानुपूर्व्यण" "लघ्वक्षरं पूर्वम्" "अभ्यर्हितं च", "वर्णानामानुपूर्व्यण", "भ्रातुर्ज्यायसः" इत्यादि पूर्वपर निपात बोधक वार्तिक है।

"ಧರ್ಮಾದಿಷ್ವನಿಯಮಃ" "ಅನೇಕಪ್ರಾಪ್ತಾವೇಕತ್ರ ನಿಯಮೋಽನಿಯಮಃ ಶೇಷೆ",  "ಋತುನಕ್ಷತ್ರಾಣಾಂ ಸಮಾಕ್ಷರಾಣಾಮಾನುಪೂರ್ವ್ಯೇಣ" "ಲಘ್ವಕ್ಷರಂ ಪೂರ್ವಂ" "ಅಭ್ಯರ್ಹಿತಂ ಚ", "ವರ್ಣಾನಾಮಾನುಪೂರ್ವ್ಯೇಣ", "ಭ್ರಾತುರ್ಜ್ಯಾಯಸಃ" ಇತ್ಯಾದಿ ಪೂರ್ವಪರ ನಿಪಾತ ಬೋಧಕ ವಾರ್ತಿಕವಾಗಿದೆ.


अतः एक पक्ष में अन्तोदात्त होता है, दूसरे पक्ष में समासस्य से अन्त उदात्त होता है।

अतः एकस्मिन् पक्षे अन्तोदात्तः भवति, अपरपक्षे च समासान्तः उदात्तः भवति।


यतो ह्यस्मिन् यज्ञस्य महत्त्वं ब्राह्मणकाले एव स्वीकृतमस्ति (कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेत् शतं समाः”) तथा बृहदारण्यके कर्मसंन्यासभावनायाः घोषणा नास्ति एव इति (“पुत्रैषणायाश्च लोकैषणायाश्च ह्युत्थाय भिक्षाचर्यं चरन्ति”- बृहदारण्य०)।

ಯಾಕೆಂದರೆ ಅದರ ಯಜ್ಞದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ (ಕುರ್ವನ್ನೇವೇಹ ಕರ್ಮಣಿ ಜಿಜೀವಿಶೇ ಶತಂ ಸಮಾಃ) ಮತ್ತು ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ ಸನ್ಯಾಸದ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಘೋಷಣೆ ಇರುವುದೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು (ಪುತ್ರೈಷಣಾಯಾಶ್ಚ ಲೊಕೈಶಣಾಯಾಶ್ಚ ಹ್ಯುತ್ಥಾಯ ಭಿಕ್ಷಾಚರ್ಯಂ ಚರಂತಿ - ಬ್ರಹದಾರಣ್ಯಕಂ ).


ವೇದದಿಂದ ಯಾವ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿದೆಯೋ ಅವು ಇಲ್ಲಿ ನಿಷಿದ್ಧಕರ್ಮಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

बेद में जिन कर्मों को निषिद्ध माना है बे यहाँ पर निषिद्ध कर्म कहलाते हैं।


6. अयमनुबन्धेषु अन्यतमः।

6 इन अनुबन्धों में सबसे अन्यतम क्या हे?


ಅದರ ದ್ವಿತೀಯಾ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಈ ರೂಪವಾದ ರಾಜಂತವು ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

उसका द्वितीया एकवचन में रूप राजन्तम् यह प्राप्त होता है।


“तद्धिताः”', “समासान्ताः” “प्रत्यय”, “परश्च, ““ङऱयाप्प्रापतिपदिकात्'' इस पञ्च सूत्र का अधिकार है।

"तद्धिताः", "समासान्ताः", "प्रत्ययः", "परश्च", "ङ्याप्प्रातिपदिकात्" इति सूत्रपञ्चकस्य अत्र अधिकारः।


अत्र सः इति पदेन समाहारार्थे द्विगोः समाहारद्वन्द्वस्य च ग्रहणम् ।

यहाँ वह इस पद से समाहार अर्थ में द्विगु का और समाहारद्वन्द का ग्रहण किया गया है।


ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.

इस सूत्र से तत्पुरुष समास होता है।


विद्या प्राप्ति के लिए इष्टदेव की आराधना जिस प्रकार से की जाती है वैसे ही गुरु को आराधाना भी विद्या प्राप्ति के लिए की जाती है।

ವಿದ್ಯಾ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಇಷ್ಟದೇವರ ಆರಾಧನೆ ಹೇಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ಗುರುವಿನ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ವಿದ್ಯಾ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.


ಈ ತತ್ವದ ಆಲೋಚನೆಯನ್ನು ಭಗವಾನ್ ವೇದವ್ಯಾಸರು ಬ್ರಹ್ಮಸೂತ್ರದ "ಅಭಿಮಾನಿವ್ಯಪದೇಶಸ್ತು ವಿಶೇಷಾನುಗತಿಭ್ಯಾಮ್2-1-5)" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.

इस तत्त्व की आलोचना भगवान् वेदव्यास ने अपने रचित ब्रह्मसूत्र के ` अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम्' (ब्रह्मसृत्र २-१-५) - इस सूत्र में किया है।


मनुष्य मोह से प्रमाद करता है।

ಮನುಷ್ಯನು ಮೋಹದಿಂದ್ ಅಪ್ರಮಾದವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.


सुदानू इत्यस्य कः अर्थः।

सुदानू इसका क्या अर्थ है?


तस्मिन् इति इतरेतरद्वन्द्वगर्भबहुब्रीहिसमासः। ञ्णिति इत्यनेन तद्धितेषु इत्यस्य अन्वयात् तस्य एकवचनान्तत्वं भवति ।

उसमें इतरेतरद्वन्द्वगर्भ बहुव्रीहि समास है। ञ्णित इससे तद्भितों में इसके अन्वय से उसका एकवचनान्तत्व है।


ಅಂದರೆ ಅಧರ್ಮ ಎಂಬ ಸಂಸ್ಕಾರದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ವೇದಾಂತಶ್ರವಣ ಮಾಡಿದರೂ ಅಸಂಭಾವನೆಯ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

अर्थात् अधर्म रूप से कहे जाने वाले संस्कार होने पर वेदान्त का श्रवण करने पर भी असम्भावना को निवृत्ति नहीं होती है।


वहाँ पर सूक्ष्मविषयों के अनुभव के कारण वह प्रविविक्तभुक् होता है।

तत्र सूक्ष्मविषयान् अनुभवतीति कारणात् स प्रविविक्तभुक् भवति।


समाधि के अभाव में आवरण नहीं हटता है।

ಸಮಾಧಿಯ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಆವರಣವು ಇಲ್ಲ.


वेदः स्वयम् एव एकः दुरूहो विषयः अस्ति। तदर्थज्ञाने तस्य कर्मकाण्डस्य प्रतिपादने यानि उपयोगीनि शास्त्राणि सन्ति तानि एव वेदाङ्गानि भवन्ति।

वेद स्वयं ही एक अत्यधिक कठिन विषय है उसके अर्थ ज्ञान में उसके कर्मकाण्ड के प्रतिपादन में जो उपयोगी शास्त्र है वे ही वेदाङ्ग होते है।


ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಅವರು ಪೃಥ್ವೀ ಸ್ಥಾನೀಯ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

अतः वह पृथिवी स्थानी देवों में मुख्य मानी जाती है।


सूत्रावतरणम्- छन्दसि मकर-वरूढ-पारेवत-वितस्तेक्ष्वार्जि-द्राक्षा-कलोमा-काष्ठा-पेष्ठा-काशीनां शब्दानाम् अन्येषां च शब्दानाम् आदेः द्वितीयस्य वा स्वरस्य विकल्पेन उदात्तत्वविधानार्थं सूत्रमिदं प्रणीतमाचार्येण।

सूत्र का अवतरणम्- छन्द में मकर-वरूढ-पारेवत-वितस्तेक्ष्वार्जि-द्राक्षा-कलोमा-काष्ठा-पेष्ठा-काशी शब्दों का और अन्य शब्दों के आदि और दूसरा स्वर विकल्प से उदात्त विधान के लिए इस सूत्र की रचना आचार्य ने को है।


वह दुःख फिर चित्तधर्म हो जाता है।

ದುಃಖವು ಚಿತ್ತಧರ್ಮ.


अज्ञानावरणस्य नाशः केनोपायेन भवति ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः।

अज्ञान के आवरण का नाश किस उपाय के द्वारा होता है ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः।


"प्राक्कडारात्समासः", "तत्पुरुषः", "विभाषा" इति सूत्रत्रयमधिकृतम्।

“प्राक्कडारात्समासः'', “तत्पुरुषः”, “ विभाषा '' ये तीन अधिकृत सूत्र हैं।


प्रक्रियाकार्य च कृष्णश्रितः इति रूपं सिध्यति।

और प्रक्रिया कार्य में कृष्णश्रित यह रूप सिद्ध होता है।


ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಪ್ಪೆಯ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಮತ್ತೊಂದು ಸದ್ದು ಮಾಡುತ್ತದೆ.

तत्र एकस्य मण्डुकस्य शब्दं श्रुत्वा अपरः अपि टरटरायते।


ಆದ್ದರಿಂದ ದುರಿತನಾಶದಿಂದ ವಿಧಿಯಂತೆ ಕೇಳಿದ ವೇದಾಂತದ ಮನನವನ್ನುಮಾಡಿದರೆ ಸಂಶಯವು ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ.

इसलिए दुरित के नाश के बाद यथाप्रविधिश्रुतवेदान्त का जो मनन किया जाता है उससे यह संशय दूर हो जाता है।


ಹದಿನಾರು ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಗೃಹ್ಯಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

सोलह संस्कारों का विशिष्ट वर्णन भी गृह्यसूत्रों में किया है।


शिक्षाशास्त्रमिदं किमपि ईदृशं प्राचीनम् शास्त्रम् आलोक्य एव प्रणीतम्।

यह शिक्षा शास्त्र कुछ इस प्रकार प्राचीन शास्त्र की आलोचना करके ही इसकी रचना की।


शाकप्रियः पार्थिवः इति लौकिकविग्रहे  शाकप्रिय सु पार्थिव सु इत्यलौकिकविग्रहे विशेषणं विशेष्येण बहुलम् इत्यनेन सूत्रेण समासे प्रक्रियाकार्ये  शाकप्रियपार्थिवशब्दो निष्पन्नः ।

ಶಾಕಪ್ರಿಯಃ ಪಾರ್ಥಿವಃ ಎಂಬ ಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಶಾಕಪ್ರಿಯ ಸು ಪಾರ್ಥಿವ ಸು ಎಂಬ ಅಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷಣಂ ವಿಶೇಷ್ಯೇಣ ಬಹುಲಮ್ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಸಮಾಸದ ಪ್ರಕ್ರಿಯಾಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಾಕಪ್ರಿಯಪಾರ್ಥಿವಶಬ್ದವು ನಿಷ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.


“तद्वितार्थोत्तरपदसमाहारे च'' इससे समास प्रक्रिया कार्य में पञ्च गो धन इस स्थिति में प्रस्तुत सूत्र से गो शब्द से पञ्च गो इस समासात्त को टच् प्रत्यय होता है।

"ತದ್ಧಿತಾರ್ಥೋತ್ತರಪದಸಮಾಹಾರೇ ಚ" ಇದರಿಂದ ಸಮಾಸ ಪ್ರಕ್ರಿಯಾಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಂಚ ಗೋ ಧನ ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಗೋ ಶಬ್ದದಿಂದ ಪಂಚಗೋ ಇದರ ಸಮಾಸಾಂತ ಟಚ್ ಪ್ರತ್ಯಯವು ಆಗುತ್ತದೆ.


इस पुराण में सुमन्तु के ही दो शिष्यों का वर्णन कहा पथ्य और देवदर्श है।

अस्मिन् पुराणे सुमन्तोः एव द्वौ शिष्यौ कथितौ पथ्यः देवदर्शः च।


तेन यस्य शब्दस्य अत्र पाठः नास्ति अपि च केनापि सूत्रेण आद्युदात्तस्वरः न विहितः।

ಇಲ್ಲಿ ಯಾವ ಶಬ್ಧವು ಪಠಿಸಿಲ್ಲವೋ ಅದಕ್ಕೆ ಬೇರೆ ಸೂತ್ರಗಳಿಂದ 'ಆದ್ಯುದಾತ್ತ'ಸ್ವರವು ವಿಧಾನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.


ಇಲ್ಲಿ ಭುವನ ಎಂದರೇನು?

कानि अत्र भुवनानि ?


इसलिए इसे प्रमेयगता असम्भावना कहते है।

अत इयं प्रमेयगता असम्भावना।


बर्हि यज्ञ को कहते है।

ಬರ್ಹಿಯಜ್ಞವನ್ನು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.


उसको “ अनुदात्तौ सुप्पितौ ' इस सूत्र से ङीप्प्र्यय के अवयव ईकार को अनुदात्त स्वर की विवक्षा है।

ಅದರಿಂದ "ಅನುದಾತ್ತೌ ಸುಪ್ಪಿತೌ" ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಙೀಪ್ ಪ್ರತ್ಯಯದ ಅವಯವದ ಈಕಾರಕ್ಕೆ ಅನುದಾತ್ತಸ್ವರದ ವಿವಕ್ಷಾ ಇರುತ್ತದೆ.


ಉದಾಹರಣೆ - ಇಲ್ಲಿ ಪಚತಿ ಖಾದತಿ ಇವೆರಡು ತಿಙಂತ ಪದಗಳಾಗಿವೆ.

उदाहरणम्- अत्र पचति खादति इति द्वयं तिङन्तम् अस्ति।


ಅದರ ಅರ್ಥ ಹೀಗಾಗುತ್ತದೆ ಅನುದಾತ್ತವು ಅಚ್ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪದವಾಗಿದೆ ಎಂದು.

उसका अर्थ होता है ` अनुदात्त-अच् विशिष्ट पद है।


ಶಮಾದಿಗಳ ಬೋಧನೆಗೆ ಉದಾಹರಣೆಯೊಂದನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

शमादीनां बोधाय उदाहरणमेकं प्रस्तूयते।


ಹಾಗಾಗಿ ಆಮಂತ್ರಿತಸಂಜ್ಞಕವಾದ ಸಮಾನವಿಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವಿಶೇಷಣಭೂತವಾದ ’ಷಟ್’ ಶಬ್ದವು ಮುಂದಿದ್ದಾಗ ಮುಂಚೆ ಇರುವ ಬಹುವಚನಾಂತವಾದ ಆಮಂತ್ರಿತಸಂಜ್ಞೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ’ದೇವೀಃ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ಅವಿದ್ಯಮಾನವದ್-ಭಾವವು ವಿಧಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

इसलिए उसकी आमन्त्रित अन्त में होने से समानाधि करण विशेषण में षट्-शब्द के परे पूर्व आमन्त्रितान्त बहुवचनान्त देवी: इस पद की अविद्यमानवत्त् के समान प्रकृत सूत्र से कार्य प्राप्त हुआ।


जातवेदा स्तुतो मध्ये स्तुतो वैश्वानरो दिवि॥


एवमेव अधिहरि इत्यस्मात् परं द्वितीयादिविभक्तीनाम् अपि "अव्ययादाप्सुपः" इत्यनेन लुक् भवति।

ಮತ್ತು ಅಧಿಹರಿ ಇದರಿಂದ ಇದರ ನಂತರ ದ್ವಿತೀಯವಿಭಕ್ತಿಗಳ "ಅವ್ಯಯಾದಾಪ್ಸುಪಃ" ಇದರಿಂದ ಲೋಪವಾಗುತ್ತದೆ.


उस निगद में पाद व्यवस्था नहीं है, और न ही अर्द्ध ऋचा की व्यवस्था है।

तस्मिन् निगदे न पादव्यवस्था, नापि अर्द्धर्चव्यवस्था।


ಹೀಗಾಗಿ ಅವರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪದವೂ ಹಲವು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.

अतः तस्य प्रत्येकं पदं बहून् अर्थान् प्रकाशयति।


ಸ್ಕಂದಸ್ವಾಮಿಯ ಅನುಸಾರ ಅದರ ಅರ್ಥವು ಯಜ್ಞದ ಪ್ರಕೃತ ಮಂತ್ರದಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ.

स्कन्दस्वामी के अनुसार उसका अर्थ ही यज्ञ प्रकृतमन्त्र में है।


ದೇವತೆಗಳಿಗಿಂತ ಅಗ್ನಿಯು ಅಧಿಕವಾಗಿ ಮಾನವ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.

देवों की अपेक्षा अग्नि अधिक रूप से मनुष्यजीवन से सम्बन्धित है।


सूत्रव्याख्या- इदं विधिसूत्रम्।

सूत्र की व्याख्या- यह विधिसूत्र है।


अस्याम् दशायाम् एवं किमपि न कर्तव्यं येन समाधाननाशः स्यात्।

इस दशा में ऐसा कुछ भी नहीं करना चाहिए जिससे समाधान का नाश हो।


ಸರಳಾರ್ಥ - ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಉಪಮಾ ಯಾರು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಯಾವುದರ ಯಶಸ್ಸು ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು.

सरलार्थः- तस्य परमात्मनः उपमां कर्तुं कोपि नास्ति यस्य यशः आदौ उत्पन्नम्।


वो ही सर्वप्रथम धर्म है।

ಅದೇ ಮೊದಲ ಧರ್ಮವಾಗಿದ್ದು.


द्वितीयान्तं सुबन्तं श्रितादिप्रकृतिकैः सुबन्तैः सह विकल्पेन तत्पुरुषसमाससंज्ञं भवति।

ದ್ವಿತೀಯಾಂತ ಸುಬಂತಕ್ಕೆ ಶ್ರಿತಾದಿಪ್ರಕೃತಿಕೈಃ ಸುಬಂತೈಃ ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸ ಸಂಜ್ಞಾ ಆಗುತ್ತದೆ.


स च अध्यायः रुद्राध्यायः इति कथ्यते।

और वह अध्याय रुद्राध्याय कहलाता है।


स्त्रिय स्वभाव से ही इस प्रकार की होती हैं।

ಸ್ತ್ರೀ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಆಗುತ್ತದೆ.


यया प्रत्येकं भूतानाम् द्वितीयांशः अन्येषां चतुर्णां भूतानां अष्टमांशेन मिलित्वा एकं पूर्णं व्यवहारयोग्यं स्थूलभूतं निर्माति।

जिसके द्वारा भूतों के द्वितीय अंश को अन्य चार भूतों के अष्टम अंश के साथ मिलाकर के एक पूर्णव्यवहार योग्य स्थूलभूत का निर्माण होता हैं।


ಅದರ ನಂತರ ಯಾವಾಗ ನಾನು ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತೇನೆಯೋ ಆಗ ನನ್ನನ್ನು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು.

ततोऽपि यदा बृहत्कायः भविष्यामि तदा समुद्रम् मां नयतु " इति।


अत्र त्वम् इति शब्दार्थस्य अपरोक्षत्वकिञ्चिज्ज्ञत्वादिविशिष्टस्य चैतन्यस्य भेदः व्यावृत्तः।

यहाँ पर त्वम्, इस शब्दार्थ का अपरोक्षत्वकिजिचित् ज्ञत्वादि विशिष्ट चैत्यन्य का भेद व्यावृत्त होता है।


अत्र च पूर्वनिपातस्य यथाक्रमं कण्ठेकालः युक्तयोगः अग्न्याहितः इत्यादीन्युदाहरणानि।

और यहाँ पर पूर्वनिपात के यथाक्रम- कण्ठेकालः, युक्तयोगः, अग्न्याहितः इत्यादि उदाहरण हैं।


अतः उससे पर अनुदात्त के स्थान में प्रकृत सूत्र से स्वरित स्वर की प्राप्ति हुई।

ಆದ್ದರಿಂದ ಅದರ ಮುಂದಿರುವ ಅನುದಾತ್ತದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ಸ್ವರಿತಸ್ವರವು ವಿಧಿಸಲ್ಪದುತ್ತದೆ.


अत्र प्राक् इति पदं द्विः आवर्तते।

यहाँ प्राक् पद दो बार आवृत हुआ है।


ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ 'ತಿಙ್ - ಶತೃ - ಶಾನಚ್' ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

उससे तिङ- शतृ-शानच्-इत्यादि का ग्रहण करते है।


इसी प्रकार “तत्त्वमसि” यहाँ पर तत् तथा त्वम् पदे के जो विरुद्धांश होते है।

एवमेव “तत्त्वमसि” इत्यत्र तत्त्वम्पदार्थयोः ये विरुद्धांशाः सन्ति ।


ब्राह्मण शब्द का अन्य अर्थ भी होता है - यज्ञ।

ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಶಬ್ದದ ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಥವಾಗಿದೆ -ಯಜ್ಞ.


उससे स्वर्गलोक और आदित्यलोक निर्मित है।

तेन स्वर्गलोकः आदित्यलोकश्च निर्मितः।


ಮತ್ತು ಏನಾಗಿದೆ ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

कुत्रेति तदाह।


ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಚೈತನ್ಯಶೀಲ ಜೀವಿಯಂತೆ ಹಲವಾರು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

तत्र प्रकृतिः चैतन्यप्राणिनाम् इव नानाविधकर्मणां सम्पादनं करोति।


इस प्रकार से सुप्त को अज्ञानानन्द का अनुभव होता है।

सुप्तस्य अज्ञानानन्दयोरनुभवः।


ಎರಡನೇ ಪ್ರಪಾಠಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಏನೇನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ?

द्वितीयप्रपाठकस्य आरम्भे किं किं वर्णितमस्ति?


स च यागः अग्निसाध्यः।

और वह याग अग्नि के द्वारा ही सिद्ध होता है।


ಎರಡು ಪ್ರಕಾರಗಳು, ಮಂತ್ರ ರೂಪ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ರೂಪ.

दो प्रकार, मन्त्र रूप और ब्राह्मण रूप।


हेतुपद से उनके कारणों का निर्देश होता है, जो कर्मकाण्ड विधि को सही रूप से सम्पन्न करते हैं।

ಹೇತು ಪದದಿಂದ ಅವುಗಳ ಕಾರಣಗಳ ನಿರ್ದೇಶವು ಆಗುತ್ತದೆ ಈ ಕರ್ಮಕಾಂಡದ ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಸಂಪಾದಿಸುತ್ತಾರೆ.


23. विग्रह नाम किसका है?

೨೩. ವಿಗ್ರಹವೆಂದರೇನು?


ಇಲ್ಲಿ ಇದರ ಅರ್ಥ ಅಂಗುಷ್ಟ ಎಂದಾಗಿದೆ.

अत्रार्थ अङ्गुष्ठमात्रः ।


मृत्पात्रे पशुमांसस्य वसानामकः यः रसः सञ्चितः भवति, तदपि पुरोहितः जुहोति।

मिटटी के पात्र में पशु के मांस का वसा नामक जो रस सञ्चित होता है, उसकी भी पुरोहित आहुति देता है।


ब्राह्मणों में भी इस प्रसङ्ग का सुंदर वर्णन प्राप्त होता है।

ब्राह्मणेषु अपि अस्य प्रसङ्गस्य सुष्ठु वर्णनं प्राप्यते।


ಅಥರ್ವವೇದವನ್ನು  ಬ್ರಹ್ಮವೇದ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಒಂದು ಮುಖ್ಯಕಾರಣವಾಗಿದೆ.

अथर्ववेदस्य ब्रह्मवेदनाम्नः इदम् एव मुख्यकारणम् अस्ति।


13.अनात्म में आत्मबुद्ध आवरण से होती है।

१३. अनात्मसु आत्मत्वबुद्धिः आवरणाद् भवति।


गवामयन याग में अनुष्ठानावली का काल विभाग के साथ सूर्य का वार्षिकगत सादृश्य है।

गवामयनयागस्य अनुष्ठानावल्या कालविभागेन सह सूर्यस्य वार्षिकगतेः सादृश्यम् अस्ति।


अग्निहोत्र का प्रधान आहुति द्रव्य दुग्ध है, इसलिए यजमान एक गाय का पालन करता है।

ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಪ್ರಧಾನ ಆಹುತಿದ್ರವ್ಯವೇ ಕ್ಷೀರ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಜಮಾನನು ಒಂದು ಗೋವನ್ನು ಪಾಲನೆ ಮಾಡಬೇಕು.


ಇದನ್ನು ಸೋಮಕ್ರಯ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

एषः सोमक्रयः इत्युच्यते।


ವೇದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿರುವ ಉಪಾಯವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಅನುಮಾನ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಅಗಮ್ಯವಾಗಿದೆ.

वेदेन ज्ञाप्यमाना उपायाः प्रत्यक्षेण अनुमानेन वा प्रमाणेन अगम्याः सन्ति।


ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲೂ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಉದಾತ್ತಸ್ವರವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಆಲೋಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

तत्रापि च उदात्तस्वरविषये एव प्राधान्येन आलोचना विहिता।


द्वितीयप्रपाठकस्य आदिमेषु त्रिषु अध्यायेषु कस्य वर्णनम् अस्ति?

ಎರಡನೇ ಪ್ರಪಾಠಕದ ಆದಿ ಮೂರು ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರ ವರ್ಣನೆಯಿದೆ?


इसलिए दूसरा  विषय होता है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಎರಡೆಯ ವಿಷಯದ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ.


अस्मिन् समासे प्रायेण पूर्वपदार्थस्य प्राधान्यं।

इस समास में प्राय पूर्वपदार्थ का ही प्राधान्य है।


वर्णों के विभेद-स्वरूप-साम्य-वैषम्य आदि का भी वर्णन इस शिक्षा में किया है।

ವರ್ಣಗಳ ಭೇದ-ಸ್ವರೂಪ-ಸಾಮ್ಯ-ವೈಷಮ್ಯ ಆದಿಗಳ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಈ ಶಿಕ್ಷಾದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.


ಋಗ್ವೇದದ ಮತ್ತೊಂದು ಮಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ - ಏಕಂ ವೈ ಇದಂ ವಿಭು ಬಭೂವ ಸರ್ವಂ" ಇತಿ.

ऋग्वेदस्य अपरस्मिन् मन्त्रे उच्यते-'एकं वै इदं विभु बभूव सर्वम्' इति।


सूत्रव्याख्या - षड्विधेषु पाणिनीयसूत्रेषु एतद् विधिसूत्रम्।

ಸೂತ್ರದ ವಿವರಣೆ -  ಆರು ವಿಧದ ಪಾಣಿನೀಯ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ವಿಧಿಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.


चतुर्थी तदर्थ इति सूत्रस्य कः अर्थः?

ಚತುರ್ಥೀ ತದರ್ಥ ಎಂಬ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವೇನು?


एवं वा, ह, अह, एव, एवम्, नूनम्, शश्वत्, युगपत्, भूयस्  इत्यादिषु अपि सूत्रस्यास्य उदाहरणं बोध्यम्।

ಹಾಗೆಯೇ ವಾ,ಹ,ಅಹ,ಏವ,ಏವಮ್,ನೂನಮ್,ಶಶ್ವತ್,ಯುಗಪತ್,ಭೂಯಸ್ ಇತ್ಯಾದಿ ಸೂತ್ರಗಳ ಉದಾಹರಣೆ ಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ.


९. अभिपूर्वकात् अवपूर्वकात् हृ-धातोः लेटि मध्यमपुरुषैकवचने।

೯. ಅಭಿಪೂರ್ವಕ ಅವಪೂರ್ವಕ ಹೃ-ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲೇಟ್ ಮಧ್ಯಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ.


सृष्टी के प्रारम्भ में उत्पन्न हुए जो देव वे आजानदेव हेै।

सृष्ट्यादौ उत्पन्नाः आजानदेवाः।


ಸೂತ್ರಾರ್ಥದ ಸಮನ್ವಯ - ಯುಷ್ಮದ್ ಮತ್ತು ಅಸ್ಮದ್ ಶಬ್ದದಿಂದ ಙೆ ಈ ಪ್ರತ್ಯಯದ ನಂತರವಿರುವುದರಿಂದ ಙೆ ಇದರ ಪ್ರಥಮಯೋರಮ್ ಇದರಿಂದ ಙೆ ಇದಕ್ಕೆ  ಅಮ್ ಆದೇಶವಾಗುವುದರಿಂದ ತುಭ್ಯಮಹ್ಯೌ ಙಯಿ ಇದರಿಂದ ಯುಷ್ಮದ್ ನ ಮ ವರೆಗೂ ತುಭ್ಯ ಎಂಬ ಆದೇಶದಿಂದ ಅಸ್ಮದ್ ನ ವರೆಗೂ ಮಹ್ಯ ಎಂಬ ಆದೇಶ ಪ್ರಕ್ರಿಯಾಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತುಭ್ಯಂ ಮಹ್ಯಂ ಎಂಬ ಎರಡು ರೂಪಗಳು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತವೆ .

सूत्र अर्थ का समन्वय- युष्मत् शब्द से और अस्मत् शब्द से ङे इस प्रत्यय के परे रहने पर ङे-प्रथमयोरम् इससे ङे इसको अम आदेश होने पर तुभ्यमह्यौ ङयि इससे युष्मद् के म पर्यन्त भाग को तुभ्य और अस्मद् के म पर्यन्त भाग को मह्य आदेश होने पर प्रक्रिया कार्य में तुभ्यं मह्यम् ये दो रुप सिद्ध होते है।


यह तो कह सकते है की उपलब्ध वैदिक पदपाठो से पहले ही व्याकरण शास्त्र पूर्णता को प्राप्त हुआ।

ಇದನ್ನು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ - ಲಭ್ಯವಾದ ವೈದಿಕ ಪದಪಾಠಗಳ ಮೊದಲು ವ್ಯಾಕರಣಶಾಸ್ತ್ರದ ಪೂರ್ಣತೆಯು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.


ಅದು ಮನಸ್ಸಿನ ಶುಭ ಸಂಕಲ್ಪವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

तत् मनः शुभसङ्कल्पं भवतु।


इस सूत्र में यथा, इति, पादान्ते ये पदच्छेद है।

ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಯಥಾ,ಇತಿ,ಪದಾಂತೆ ಎಂಬ ಪದಗಳ ಪದಚ್ಛೇದಗಳಿವೆ.


शास्त्रीयम् अनुदात्तं यदि विवक्षितं स्यात् तर्हि तत्र सम्बन्धार्था षष्ठी उच्चारणीया इति विशेषः।

शास्त्रीय अनुदात्त की यदि विवक्षा होती तो वहाँ सम्बन्ध अर्थ में षष्ठी का उच्चारण होता है यह विशेष है।


जविष्ठम् - जुधातोः इष्ठन्प्रत्यये जविष्ठम् इति रूपम्।

ಜವಿಷ್ಠಮ್ - ಜುಧಾತುವಿನಿಂದ ಇಷ್ಠನ್ ಪ್ರತ್ಯಯ ಮಾಡಿದಾಗ ಜವಿಷ್ಠಮ್ ರೂಪವಾಗುತ್ತದೆ.


೩೨. "ಪ್ರಾಯೇಣ ಪೂರ್ವಪದಾರ್ಥಪ್ರಧಾನ ಅವ್ಯಯೀಭಾವಃ" ಇದು ಅವ್ಯಯೀಭಾವ ಸಮಾಸದ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.

32. “प्रायेण पूर्वपदार्थप्रधान अव्ययीभावः'' यह अव्ययीभाव समास का लक्षण है।


तस्मात् लोकत्रयस्य पृथिवीशब्दवाच्यत्वम्।

ಅದರಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಪೃಥ್ವೀ ಶಬ್ದ ವಾಚ್ಯತ್ವವೇ ಆಗಿದೆ.


तब एतत्कालविशिष्ट देवदत्त रूप पिण्ड का तत्कालविशिष्ट देवदत्तरूप पिण्ड से भेद व्यावृत्त होता है।

तदा एतत्कालैतद्देशविशिष्टस्य देवदत्तरूपपिण्डस्य तत्कालतद्वेशविशष्टात् देवदत्तरूपपिण्डात् भेदः व्यावृत्तः।


ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಆರು ಪ್ರಕಾರವಾದ ಪಾಣಿನೀಯ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ  ನೀರಿನ ಇದು ವಿಧಿ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.

सूत्र की व्याख्या- छ: प्रकार के पाणिनीय सूत्रों में यह विधि सूत्र है।


पर्जन्यः समस्तविश्वस्य पिता माता च इत्युच्यते ।

ಪರ್ಜನ್ಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ತಂದೆ ತಾಯಿಯಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.


मायामरीचि उदक आदि के समान होते है।

ಮಾಯಾಮರೀಚ್ಯುದಕಸಮಗಳು ಇವೆ.


इसलिए देवीं वाचम् यह प्रयोग सिद्ध होता है।

ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವೀಂ ವಾಚಮ್ ಈ ಪ್ರಯೋಗವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.


ಪ್ರೀತಿಯಿಲ್ಲದ ಆತ್ಮದ ದ್ವೇಷಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಸಂಬಂಧಿಯನ್ನು ಬಂಧು ಎನ್ನುವರು.

जो आत्मा का अप्रिय होता है वह आत्मा का द्वेषी तथा जो सम्बन्धी होता है वह बन्धु होता है।


८. अज्ञानं सदसद्भ्याम् अनिर्वचनीयं त्रिगुणात्मकं ज्ञानविरोधि भावरूपं यत् किञ्चित् च इति।

೮. ಅಜ್ಞಾನವು ಸದ್ ಅಸದ್ಗಳ ಅನಿರ್ವಚನೀಯವನ್ನು ತ್ರಿಗುನಾತ್ಮಕವನ್ನು ಜ್ಞಾನವಿರೋಧಿ ಭಾವರೂಪವು ಯಾವುದೋ ಅದು.


6 मोक्षसाधन निर्देशिक श्रुति कौन-सी है?

೬. ಮೋಕ್ಷ ಸಾಧನ ನಿರ್ದೇಶಕವು ಯಾವುದು?


"ಪೂರ್ವಾಪರಾಧರೋತ್ತರಮೇಕದೇಶಿನೈಕಾಧಿಕರಣೆ", "ಅರ್ಧಂ ನಪುಂಸಕಮ್" ಎಂಬ ಷಷ್ಠೀ ಸಮಾಸದ ಅಪವಾದಭೂತವಾದ ಸಮಾಸ ವಿಧಾಯಕವಾದ ಎರಡು ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದ್ದಾರೆ.

““पूर्वापशधरोत्तरमेकदेशिनैकाधिकरणे'', “' अर्धनपुंसकम्'' इस षष्ठी समास का अपवादभूत समास विधायक दो सूत्रों की व्याख्या की गई है।


मित्रवरुण अपने सामर्थ्यवश से इस पृथिवी और स्वर्ग को धारण किया हुआ है।

मित्रावरुणौ स्वसामर्थ्यवशात् इमां पृथिवीं स्वर्गं च धारयतः।


( १.२.३५ ) सूत्र का अर्थ - यज्ञकर्म में वौषट्- शब्द उदाततर विकल्प से होता है पक्ष में एकश्रुति है।

(१.२.३५) सूत्रार्थः - यज्ञकर्मणि वौषट्- शब्द उच्चैस्तरां वा स्यादेकश्रुतिर्वा।


बत्तीसवें अध्याय के आरम्भ में हिरण्यगर्भ सूक्त के भी कुछ मन्त्र उद्धृत है।

द्वात्रिंशदध्यस्यारम्भे हिरण्यगर्भसूक्तस्याऽपि कतिपयमन्त्राः समुद्धृताः सन्ति।


"दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां ञः" इति सूत्रस्यार्थः कः ?

“दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां ञः'' इस सूत्र का अर्थ क्या है?


ಸಾಮವೇದದಿಂದ ಸಂಬದ್ಧವಾದ ಇದೂ ಒಂದು ಆರಣ್ಯಕವಾಗಿದೆ.

सामवेद से सम्बद्ध भी एक आरण्यक है।


तत्र पङ्क्तिभङ्गे सति पापं भवति, अनर्थस्य अपि सम्भावना वर्द्धते।

वहाँ पङिक्त भङ्ग होने पर पाप होता है, अनर्थ की भी सम्भावना बढती है।


यहाँ द्वितीयादि सप्तमी तत्पुरुष सामान्य हैं।

तत्र सामान्या भवन्ति द्वितीयादिसप्तमीतत्पुरुषाः।


पौष्टिकसूक्तेषु गृहनिर्माणाय, सीरकर्षणाय, बीजवपनाय, अन्नोत्पादनाय किञ्च अन्यगार्हस्थ्यकर्मणां कृते प्रार्थनाः सन्ति।

पौष्टिक सूक्तों में घर निर्माण के लिए, क्षेत्र को जोतने के लिए, बीज बोने के लिए, अन्न उत्पादन के लिये और अन्य गृहस्थ कर्मो के लिए प्रार्थना है।


विश्व नियन्ता पद से हटकर जल देवता स्वरूप में ही दृष्टि गोचर होते है।

ಹಾಗೆ ವಿಶ್ವನಿಯಂತೃ ಎಂಬ ಪದವಿಯಿಂದ ದೂರವಾಗಿ ಜಲದ ಅಧಿದೇವತೆಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.


೧೦. ಸತ್ವ ,ರಜ, ತಮೋ ಪ್ರಾಕೃತ ಗುಣಗಳ ಸ್ಥಿತಿ ಮಾತ್ರ ನಪುಂಸಕತ್ವವಾಗುತ್ತದೆ.

10. सत्व, रज, तम्  प्राकृत गुणों का स्थिति मात्र नपुंसकत्व है।


किञ्च उत्तमपुरुषः नास्ति।

किन्तु उत्तम पुरुष नहीं है।


मोक्षे च सति पुनः देहधारणादिकं न भवति।

ಮೋಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ದೇಹಧಾರಣೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.


अमुं पाठं पठित्वा भवान् - धातोः विहितानां स्वराणां विषये ज्ञास्यति। प्रतिपदिकाद्विहितानां स्वराणां विषये ज्ञास्यति। उदात्तस्वरविषये ज्ञास्यति। स्वरप्रक्रियां ज्ञास्यति। स्वरविषये पटुः भवितुं शक्नुयात्। सूत्राणां अर्थनिर्णयं कर्तु समर्थो भवेत्। सूत्राणां व्याख्यानं कर्तु समर्थो भवेत्। अनुवृत्त्यादिना सूत्रार्थनिर्णयमपि कर्तु शक्नुयात् ।

ಈ ಪಾಠವನ್ನು ಓದಿ ನೀನು - ಧಾತುಗಳಿಗೆ ವಿಹಿತವಾದ ಸ್ವರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯ. ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಗಳಿಗೆ ವಿಹಿತವಾದ ಸ್ವರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯ. ಉದಾತ್ತಸ್ವರವವಿಷಯವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯ. ಸ್ವರಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೀಯ. ಸ್ವರವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪಟುವಾಗುವೆ. ಸೂತ್ರಗಳ ಅರ್ಥನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥನಾಗುವೆ. ಸೂತ್ರಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥನಾಗುವೆ. ಅನುವೃತ್ತಿಗಳಿಂದ ಸೂತ್ರಾರ್ಥನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದು.


೪. ಮಹಾಂತಂ ಕೋಶಮುದಚಾ ನಿ ಷಿಂಚ ಸ್ಯಂದಂತಾಂ ಕುಲ್ಯಾ ವಿಷಿತಾಃ ಪುರಸ್ತಾತ್.

४. महान्तं कोशमुर्चा नि षिञ्च स्यन्दन्तां कुल्या विषिताः पुरस्तात्।


आयन्- इ-धातोः लङि प्रथमपुरुषबहुवचने आयन् इति रूपम्।

ಆಯನ್- ಇ - ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಂಗ್ ಲಕಾರ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಆಯನ್ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.


सरलार्थः - कितवस्य आश्रयहीना पत्नी सन्तप्ता भवति । क्वचिदपि विचरतः कितवपुत्रस्य माता दुःखिता भवति। ऋणी कितवः ऋणदातुः बिभेति। कितवश्च धनाय रात्रौ अन्यस्य गृहं प्रविशति ।

सरलार्थ - अनिश्चित स्थान में घुमने वाले जुआरी की पत्नी उसके बिना दुखी होती है एवं माता परेशान रहती है, दूसरो के कर्ज चढ़ जाने से जुआरी डरता है, वह दूसरो के धन को चुराने की इच्छा करता है रात में घर आता है।


पदार्थानतिवृत्तिरूप में यथा अर्थ में अव्ययीभावसमास का उदाहरण है।

ಪದಾರ್ಥ ಅನತಿವೃತ್ತಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಯಥಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಯೀಭಾವಸಮಾಸದ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.


काव्ये रस एव प्रधानः।

ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ರಸವೇ ಪ್ರಧಾನ.


ಅಲ್ಲಿ ಶತೃ ಪ್ರತ್ಯಯದ ಋಕಾರದ ಇತ್ಸಂಜ್ಞಾ ಆಗುತ್ತದೆ.

वहाँ शतृ प्रत्यय की ऋकार की इत्संज्ञा होती है।


सम्भवतः आभ्याम् ऋषिभ्यां दृष्टानां मन्त्रानां समूहः पृथक् सत्ताम् अपि धत्ते।

ಪ್ರಾಯಶವಾಗಿ ಈ ಋಷಿಗಳಿಂದ ನೋಡಿದ ಮಂತ್ರಗಳ ಸಮೂಹವೇ ಬೇರೆ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ.


ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು-432000. ಎಲ್ಲಾ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಛಂದಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ.

मन्त्रों में अक्षर संख्या है - ४३२०००। सभी मन्त्र चौदह छन्दों में विभक्त हें।


“क्तेन च पूजायाम्'' इस सूत्र का एक उदाहरण दीजिये।

क्तेन च पूजायाम्" इति सूत्रस्य उदाहरणम् एकं देयम्।


ಆ ಭೂತಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಭೌತಿಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ.

तेभ्यः भूतेभ्यः भौतिकानां च समुत्पत्तिः।


जब क यौगिक होता है तब स्मै योग व्यत्यय को द्वारा द्रष्टव्य है।

ಯಾವಾಗ ಕ ಯೌಗಿಕ ಆಗಿರುತ್ತದೆ ಆಗ ಸ್ಮೈ ಯೋಗ ವ್ಯತ್ಯಯವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು.


चौथा काण्ड खिलकाण्ड के नाम से प्रसिद्ध है।

ನಾಲ್ಕನೇ ಕಾಂಡವು ಖಿಲಕಾಂಡ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.


चतुर्णा प्रयाजानां द्वयोः अनुयाजयोः च अनुष्ठानं विहितम्।

चार प्रयाजों और दो अनुयाजों का अनुष्ठान विहित है।


विगता ऋद्धिः व्यृद्धिः ऋद्धेरभावः इत्यर्थः।

बीत गई है ऋद्धि यह व्यृद्धि ऋद्धि का अभाव।


ಗುರುವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹೊಂದಬೇಕು. ಅವನು ಸಮಿತ್ಪಾಣಿಯು ಸಮಿದ್ಭಾರಗೃಹೀತಹಸ್ತನು ಗುರುವನ್ನು ಹೊಂದಬೇಕು.

गुरुम् कथम् अभिगच्छेत्। स समित्पाणिः समिद्भारगृहीतहस्तः गुरुम् अभिगच्छेत्।


अस्य ब्राह्मणस्य आदावेव इष्टेः आलोचना दृश्यते।

ಈ ಬ್ರಾಹ್ಣದದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಇಷ್ಟಿಯ ವಿಚಾರವು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.


ततः देव ई इति स्थिते 'यचि भम्' इति सूत्रेण देव इत्यस्य भसंज्ञायां 'यस्येति च' इति सूत्रेण ईकारपरकत्वात् पूर्वस्य भसंज्ञकस्य देव-इत्यस्य वकारोत्तरस्य अकारस्य लोपे देव् ई इति स्थितिः भवति।

ಅಲ್ಲಿ ದೇವ ಈ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ 'ಯಚಿ ಭಮ್' ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ದೇವ ಇದರ ಭ ಸಂಜ್ಞಾ ಆದಾಗ "ಯಸ್ಯೇತಿ ಚ " ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಈ ಕಾರದ ನಂತರವಿರುವ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಭ ಸಂಜ್ಞಕ ದೇವ ಇದರ ವಕಾರದ ನಂತರದಲ್ಲಿರುವ ಅಕಾರದ ಲೋಪವಾದಾಗ ದೇವ್ ಈ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ.


अस्य मित्रावरुणसूक्तस्य आत्रेयः श्रुतिविद् ऋषिः, मित्रावरुणौ देवौ, त्रिष्टुप् छन्दः।

ಈ ಮಿತ್ರಾವರುಣ ಋಷಿ ಆತ್ರೇಯ, ಮಿತ್ರಾವರುಣರು ದೇವ್ತೆಗಳು, ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್-ಛಣ್ದಸ್ಸು


ದ್ವಿಮೂರ್ಧಃ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿವೆ.

द्विमूर्धः इत्यादिकम् अत्रोदाहरणम्।


೧೧.೩.೨) ಬ್ರಹ್ಮ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥ - ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಜ್ಞಾನ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೇಳಿ ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯ ಸ್ವಾಮಿಗಳು ಪಂಚದಶಿಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ - "ಚತುರ್ಮುಖೇಂದ್ರದೇವೇಷು ಮನುಷ್ಯಾಶ್ವಗವಾದಿಷು".

11.3.2 ) ब्रह्मशाब्दार्थ इस प्रकार से प्रज्ञान शब्द का अर्थ कहकर के विद्यारण्य स्वामी ने पञ्चदशी मे ब्रह्म शब्द का अर्थ इस प्रकार से कहा है- “चतुर्मुखेन्द्रदेवेषु मनुष्याश्वगवादिषु।


किंलक्षणः जन्तुः जन्ममृत्युरूपसंसारम् अतिक्रमति।

क्या कारण है जिसके द्वारा जन्तु जन्ममृत्युरूपी संसार का अतिक्रमण करता है।


ऋग्वेदस्य काः शाखाः प्रसिद्धाः सन्ति, ताः विशदम् आलोच्यताम्।

ಋಗ್ವೇದದ ಯಾವ ಯಾವ ಶಾಖೆಗಳು ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಬರೆಯಿರಿ.


ये प्रपाठक बहुत से अनुवाकों में विभक्त है।

इमे प्रपाठकाः बहुषु अनुवाक्षु विभक्ताः सन्ति।


विशरणं नाम विनाशः इत्यर्थः।

सबसे प्रथम विशरण इसे विनाश भी कहते है।


ಈ ಸೂತ್ರದ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ ಅಕ್ಷಶೌಂಡಃ.

अक्षशौण्डः इत्यादिकमत्र उदाहरणम्।


कीदृशः वृत्रः इन्द्रम् अपृतन्यत्।

೪. ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ವೃತ್ರನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಿದನು?


एवं पञ्चमे मन्त्रे उक्तं यत् यस्मिन् ऋग्वेदाः सामवेदाः यजुर्वेदाः अर्थववेदाः सन्ति।

ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಐದನೆಯ ಮಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಯಾವುದರಲ್ಲಿ ಋಗ್ವೇದ ಸಾಮವೇದ ಯಜುರ್ವೇದ ಮತ್ತು ಅಥರ್ವವೇದಗಳಿವೆ.


मेरा जन्म नहीं होता है, मेरा विनाश नहीं होता हे, अज्ञान नहीं है, दुःखों का स्पर्श भी नहीं है, संसार में कुछ भी नानात्व नहीं है इस प्रकार से शिष्य को अपरोक्षानुभव होता है।

मम जन्म नास्ति, मम विनाशः नास्ति, अज्ञानं नास्ति, दुःखस्पर्शः नास्ति, नानात्वं नास्ति इत्येवं शिष्यस्य अपरोक्षानुभवो भवति।


ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಪ್ರಶ್ನೋತ್ತರ ರೂಪದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

व्याख्या - प्रश्नोत्तर रूप से ब्राह्मणादि सृष्टि को ब्रह्मवादियों के प्रश्‍न कहते है।


वहाँ पूर्व के समान इस अभ्यास संज्ञा में 'हस्व:' इससे अभ्यास के अच् को हस्व करने पर और उसके बाद जश्त्व करने पर दधा सिप् इस स्थिति में सिप् के पित् होने से अनुदात्तौ सुप्पितौ इससे सकार से उत्तर इकार की अनुदात्त संज्ञा होती है।

ततः पूर्ववत् अस्य अभ्याससंज्ञायां 'हस्वः' इत्यनेन अभ्यासस्य अचः ह्रस्वे ततः जश्त्वे च दधा सिप् इति स्थिते सिपः पित्त्वात् अनुदात्तौ सुप्पितौ इत्यनेन सकारोत्तरः इकारः अनुदात्तसंज्ञकः।


१६.१.२ इदानीं मूलपाठम् अवगच्छाम। अयोद्धेव दुर्मद आ हि जुह्वे महावीरं तुंविबाधर्मृजीषम्।

೧೬.೧.೨ ಈಗ ಮೂಲಪಾಠವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳೋಣ. ಅಯೋದ್ಧೇವ ದುರ್ಮದ ಆ ಹಿ ಜುಹ್ವೆ ಮಹಾವೀರಂ ತುಂವಿಬಾಧರ್ಮೃಜೀಷಮ್.


अस्मिन् दश ऋचः सन्ति।

और इसमें दस ऋचाएं हैं।


अयासः - इण् धातोः अचि जसि असुक् इति योगे अयास इति शब्दः निष्पद्यते।

अयासः - इण् धातु से अच जस असुक् इनके योग में अयास यह शब्द: निष्पन्न होता है।


तदा देहेन्द्रियाद्यतीतं कारणसूक्ष्मस्थूलानां शरीराणां साक्षिरूपेण विद्यमानं सत् वस्तु एव त्वम्पदेन उक्तम् अस्ति।

ಆಗ ದೇಹೇಂದ್ರಿಯಾದಿಗಳ ಅತೀತವಾದ ಕಾರಣಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮತ್ತು ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರಗಳ ಸಾಕ್ಷಿರೂಪದಿಂದ ಇರುವ ವಸ್ತುವನ್ನೇ ತ್ವಮ್ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.


೧೦. ಕರಣ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ.


ननु परमार्थतः जीवस्य ब्रह्माभिन्नत्वात्, जीवस्य च अविद्याकल्पितत्वात् ईश्वरोऽपि मिथ्या इति चेन्न, अविद्याकल्पितजीवात् परमेश्वरस्य भिन्नत्वात्।

ಪರಮಾರ್ಥವಾಗಿ ಜೀವದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಭಿನ್ನತ್ವಾತ್ ಮತ್ತು ಜೀವದ ಆವಿದ್ಯಾ ಕಲ್ಪಿತತ್ವಾತ್ ಇಷ್ವರನೂ ಸುಳ್ಳು ಎಂದಲ್ಲ, ಅವಿದ್ಯಾಕಲ್ಪಿತ ಜೀವದಿಂದ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಭಿನ್ನತೆಯಿಂದ.


व्याख्या- यथा दध्याज्यादिद्रव्याणि गवादयः पशवः ऋगादिवेदा ब्राह्मणादयो मनुष्याश्च तस्मादुत्पन्ना एवं चन्द्रादयो देवा अपि तस्माद्देवोत्पन्ना इत्याह।

ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಹೇಗೆ ದಧಿ ಆನಜ್ಯಾದಿ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಗವಾದಿ ಪಶು, ಋಗಾದಿವೇದ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿ ಮನುಷ್ಯ ಅದರಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದವೋ ಅದೇ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಚಂದ್ರಾದಿ ದೇವನು ಕೂಡ ಅದರಿಂದಲೇ ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು.


ಈ ಆಖ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ಓದುಗನ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಉದ್ವಿಘ್ನವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಶೀತಲತ್ವವು ಇರುತ್ತದೆ.

ये आख्यान पाठक हृदय के उद्ठिग्न मन में शान्ति और शीतलता देते हैं।


ಸರಳವಾದ ಅರ್ಥ - ಜೂಜುಗಾರರ ಶರೀರದಿಂದ ದೀಪ್ತವಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಜೂಜುಗೃಹಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಯಾರು ಧನವಂತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲು.

सरलार्थः - दीप्तियुक्तशरीरी कितवः जेष्यमीति चिन्तयन् अक्षगृहं प्रति गच्छति |


तस्य च विग्रहः भवति ऋत् च नश्च इति ऋन्नः, तेभ्यः ऋन्नेभ्यः।

और उसका यहाँ विग्रह है ऋत् च नश्च इति ऋन्न, तेभ्यः, ऋन्नेभ्यः।


ಅಲ್ಲಿ ಯಾಜುಜ್ಯೋತಿಷದ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಎರಡು ಭಾಷ್ಯಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಒಂದು ಸೋಮಾಕರರ ದ್ವಾರ ರಚಿತವಾದ ಪ್ರಾಚೀನವಾಗಿದೆ , ಮತ್ತು ಸುಧಾಕರ ದ್ವಿವೇದಿ ದ್ವಾರಾ ನವೀನವಾಗಿದೆ.

तत्र याजुषज्यौतिषस्य प्रामाणिकं भाष्यद्वयम् अपि प्राप्यते, एकं सोमाकरविरचितं प्राचीनम्, द्वितीयं सुधाकरद्विवेदीकृतं नवीनम्।


तेन हि प्रातः, मध्याह्ने, सायंकाले चाग्नौ हवनं भवति।

ಅದರಿಂದ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಸಂಜೆ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹವನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.


ऋग्वेदस्य सूक्तेषु 'दानस्तुतिः' नाम्ना कतिपये मन्त्रा लभ्यन्ते।

ಋಗ್ವೇದದ ಸೂಕ್ತಗಳಲ್ಲಿ ದಾನಸ್ತುತಿ ಎಂಬ ಕೆಲವು ಮಂತ್ರಗಳಿವೆ.


᳚विशेषणं विशेष्येण बहुलम्" इत्यनेन एव सिद्धे "पापाणके कुत्सितैः" इति सूत्रं किमर्थम् ।

“विशेषणं विशेष्येन बहुलम् '' इससे ही सिद्ध होने पर “पापाणके कुत्सितैः'” इस सूत्र का क्या अर्थ है?


ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾದ ಮಂತ್ರಗಳು ಇವೆ -ಶಾರೀರಿಕ ದುರ್ಬಲತೆ, ಮಾನಸಿಕ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ, ಕೆಟ್ಟ ಕನಸುಗಳು,ಅಪಶಕುನಗಳ ನಿರಾಕರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಅವುಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ.

इस सम्बन्ध में इस प्रकार के मन्त्र है, जो शारीरिक दुर्बलता से, मानसिक त्रुटि से, दुःस्वप्न, अपशकुन आदि का निराकरण करें, और उनसे हटा देते है।


प्रकृतपाठे अस्मिन् प्रत्ययस्वराणां तु चर्चा क्रियते।

ಪ್ರಕಾರಪಾಠದಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಯ ಸ್ವರಗಳ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.


ब्राह्मणग्रन्थेषु यज्ञीयविधि-विधाननिमित्तकस्य समुचितकारणस्य अपि निर्देशः विस्तारेण प्राप्यते।

ब्राह्मण ग्रन्थों में यज्ञीय विधि, विधान निमित्त का उचित कारण का भी निर्देश विस्तार से प्राप्त होता है।


ಸಾಧನ ಚತುಷ್ಟಯದಲ್ಲಿ ಅನ್ಯತಮವಾದ ಸಾಧನೆಯು ಶಮಾದಿ ಷಟ್ ಸಂಪತ್ತಿ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಆ ಸಂಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯದು ತಿತಿಕ್ಷಾ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

साधनचतुष्टये अन्यतमं साधनं शमादिषट्कसम्पत्तिः। तत्सम्पत्तौ चतुर्थी तितिक्षा ।


इष्टियाग की आलोचना में कहा गया कि यह कर्म ईडा भक्षण नाम से प्रसिद्ध है।

इष्टियागस्य आलोचनायाम् उक्तं यदिदं कर्म इडाभक्षणम् इति प्रसिद्धम्।


तिरन्ति - तृ - धातोः लटि प्रथमपुरुषबहुवचने ।

ತಿರಂತಿ - ತೃ - ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಟ್ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಇದೆ.


ಸಮಾಸ ವಿಧಾಯಕ ಸೂತ್ರದ ಗ್ರಹಣೆಯಿಂದ ಸಮಾಸ ವಿಧಾಯಕ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಥಮಾಂತದಿಂದ ಬೋಧಿಸುವ ಉಪಸರ್ಜನ ಸಂಜ್ಞೆಯು ಆಗುತ್ತದೆ.

समासविधायकसूत्रस्य ग्रहणम् समासविधायकसूत्रे यत् प्रथमान्तं तद्बोध्यम् उपसर्जनसंज्ञं भवति इति।


ಋಗ್ವೇದದ ದೇವತಾತತ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಪೂಜೆಯ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ.

ऋग्वेद के देवतातत्त्व में प्रकृति पूजा का आश्रय लिया जाता है।


ಹಾಗಾದರೆ ಶೃತಿಯು ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರತಿಷೇಧವನ್ನು ಅಂದರೆ ವಿರೋಧವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸೃಷ್ಟಿಯು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಆಕಾಶವು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

इस प्रकार से श्रुतियों में परस्पर विप्रतिषेध पाया जाता है कहीं पर तो तेज प्रमुख सृष्टि मानी गयी है तो कहीं पर आकाश प्रमुख सृष्टि को माना है।


तदुक्तं विवेचूडामणौ प्राणापानव्यानोदानसमानाः भवत्यसौ प्राणः।

ವಿವೇಕಚೂಡಾಮಣಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಾಪಾನವ್ಯಾನೋದಾನಸಮಾನಗಳು ಪ್ರಾಣಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.


मुक्तिकोपनिषदः मान्यपरम्परानुसारेण इयं समस्तानाम् उपनिषदां गणनायां प्रथमस्तरीया एव अस्ति।

ಮುಕ್ತಿಕೋಪನಿಷದವು ಮಾನ್ಯ  ಸಂಪ್ರದಾಯದಂತೆ ಈ ಸಮಸ್ತ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದ ಮೊದಲ ಹಂತವಾಗಿದೆ.


विविदिषासंन्यासः विद्वत्संन्यास इति भेदात् संन्यासस्य द्वैविध्यमस्ति।

ವಿವಿದಿಷಾಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ವಿದ್ವತ್ಸಂನ್ಯಾಸ ಎಂಬ ಭೇದದಿಂದ ಸಂನ್ಯಾಸದ ಎರಡು ವಿಧವಿದೆ.


अप्रतिहत वेग्शालिनी नदियाँ पूर्वाभिमुख या पुरोभाग में प्रवाहित हो।

ಅಪ್ರತಿಹತ ವೇಗ್ಶಾಲಿನೀ ನದಿಗಳು ಪೂರ್ವಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಅಥವಾ ಪುರೋಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಹಿತವಾಗುತ್ತದೆ.


अधिक्रियते इति पदमत्र आक्षिप्यते।

ಅಧಿಕ್ರಿಯತೆ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಪದದ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ .


ಹಿ ಚ ಇಲ್ಲಿ ಹಿ ಎಂದರೆ ಏನು?

हि च इत्यत्र हि इति किम्?


तिङ् इति प्रत्ययः।

तिङ यह प्रत्यय है।


तस्य अर्थः विष्णुः इति।

जिसका अर्थ विष्णु है।


व्याख्या - यस्य पर्जनस्य व्रते कर्मणि पृथिवी नन्नमीति अत्यर्थं नमति सर्वेषामधो भवति । यस्य व्रते शफवत् पादोपेतं जर्भुरीति भ्रियते पूर्यते गच्छतीति वा ।

व्याख्या - हे पर्जन्य तुम्हारे ही कर्म से भूमि अवन्नत होती है तुम्हारे ही कर्म से पाद युक्त या खुर विशिष्ट पशु पुष्ट होते है या गमन करते है।


ಅವರು ಚಾರ್ವಾಕ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಪೂರ್ವಪಕ್ಷದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿ ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾರೆ.

वह चार्वाक आदि के मत को पूर्वपक्ष मत रूप से स्थापित करके उनके मतों का खण्डन करते हैं।


अथर्व -शब्दस्य व्याख्या तथा तस्य निर्वचनं निरुक्ते तथा गोपथब्राह्मणे च प्राप्यते।

` अथर्व'-शब्द की व्याख्या तथा उसके निर्वचन को निरुक्त में तथा और गोपथब्राह्मण में प्राप्त होते है।


विज्ञानमय कोश सभी व्यवहारो में अर्थात् लौकिक तथा वैदिक व्यवहारों मे कर्ता के रूप में होता है।

विज्ञानमयः सर्वव्यवहारेषु लोकिकेषु वैदिकेषु च कर्ता भवति।


उसी प्रकार तुमने वृत्र को मारकर बिना भय के चले गए।

तद्भयं मा भूदित्यभिप्रायः।


ಆ ಆದಿಪುರುಷನಿಂದ ವಿರಾಟ್ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದೇಹ ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು.

तस्मात् आदिपुरुषात् विराट् ब्रह्माण्डदेहः अजायत उत्पन्नः।


आत्म विषय में श्रवण मनन तथा निदिध्यासन में उसके अनुगुणविषय गुरु शुश्रुषा आदि में अवस्थान ही समाधान होता है।

आत्मविषये श्रवण-मनन- निदिध्यासने तथा तस्य अनुगुणविषये गुरुशुश्रूषादौ अवस्थानम् एव समाधानम्।


ನಿತ್ಯವಸ್ತು ಯಾವುದು ? ಯಾವು ಮೂರು ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಇರುತ್ತದೆ ಅದು ನಿತ್ಯವಸ್ತು.

नित्यं वस्तु किं भवति। यत् कालत्रये एव तिष्ठति तत् नित्यं वस्तु।


और वह यश पुत्र आदिवीरपुरुष सहित प्राप्त होता है।

तच्च यशः पुत्रादिवीरपुरुषैः सहितं प्राप्नोति।


और दूरस्थ द्युलोक का मेरे शरीर के साथ में स्पृश करती हूँ।

ಮತ್ತು ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ದ್ಯುಲೋಕದ ನನ್ನ ಶರೀರದ ಜೊತೆಗೆ ಸ್ಪೃಶವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.


ಸಮವಾಯ್ಯಸಮವಾಯಿಕಾರಣದ ಅಭಾವವು ಅದರ ಅನುಗ್ರಹಪ್ರವೃತ್ತಿನಿಮಿತ್ತವಾದ ಕಾರಣವು ಆಕಾಶದ ದೂರಾಪೇತವಾಗುವುದು.

समवायी तथा असमवायी कारण के अभाव से तो उसका अनुग्रहप्रवृत्त निमित्तकारण दूरापेत ही आकाश का होत है।


अनेन सूत्रेण समासान्तनिषेधो विधीयते।

इस सूत्र से समासान्त का निषेध होता है।


दशाङगुल यह उपलक्षण है।

दशाङ्गुलमित्युपलक्षणम्।


ಅಂದರೆ ಆ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಿಂದಲೂ ಆಚೆಗೆ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ.

अर्थात् वह ब्रह्माण्ड से बाहर भी बैठा है।


“द्यूते क्षतः कलहो विद्यते, न को वै द्यूतं रोचते बुध्यमानः' यह पङिक्त महाभारत के सभापर्व में आती है।

' द्यूते क्षतः कलहो विद्यते, न को वै द्यूतं रोचते बुध्यमानः ' इत्येषा पङ्क्तिः महाभारतस्य सभापर्वणि समायाति ।


यह कथन भी कुछ आश्चर्यजनक प्रतीत होता है।

इदमपि कथनम् किञ्चित् आश्चर्यजनकम् इति प्रतीयते।


ಇಲ್ಲಿ ದರ್ಶಪೌರ್ಣಮಾಸ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ, ಆಧಾನ, ಕಾಮ್ಯೇಷ್ಟಿ, ನಿರೂಢಪಶುಬಂಧ, ವಾಜಪೇಯ, ರಾಜಸೂಯ, ಅಗ್ನಿಚಯನ, ಚಾತುರ್ಮಾಸ್ಯ, ಸೌತ್ರಾಮಣೀ, ಅಶ್ವಮೇಧ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಜ್ಞಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

यहाँ दर्शपौर्णमास, अग्निष्टोम, अग्निहोत्र, आधान, काम्येष्टि, निरूढपशुबन्ध, वाजपेय, राजसूय, अग्निचयन, चातुर्मास, सौत्रामणी, अश्वमेध आदि यज्ञों का विशिष्ट विधान सहित वर्णन किया है।


इस सूत्र से तत्पुरुष समास होता है।

ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸವು ಆಗುತ್ತದೆ.


तत्र शारीरं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यनिमित्तम्।

ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಶರೀರವು ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಗಳಿಂದ ವಿಷಮ್ಯನಿಮಿತ್ತವಾಗಿದೆ.


तथाहि साङ्ख्यसूत्रे उक्तम्- निजशक्त्यभिव्यक्तेः स्वतप्रामाण्यम् (५.५१)।

वैसे ही साङ्ख्य सूत्र में कहा है - निजशक्त्यभिव्यक्तेः स्वतप्रामाण्यम् (५.५१)।


मन्त्रब्राह्मणयोर्द्धयोरपि यत्र मिश्रीभावः कृतः स कृष्णयजुर्वेद इति नाम्ना, किञ्च यत्र मन्त्राणामेव विशुद्धतया प्रतिष्ठानं कृतम् सः शुक्लयजुर्वेदः इति विश्रुतम्।

ಎಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಎರಡೂ ಇರುತ್ತದೆ ಅದನ್ನು ಕೃಷ್ಣಯಜುರ್ವೇದ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಮಂತ್ರಗಳದ್ದೇ ಪಾಠವಿದೆ ಅದು ಶುಕ್ಲಯಜುರ್ವೇದ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.


ಅಲ್ಲಿ ನ ಎಂಬುದು ಅವ್ಯಯ ಪದವಾಗಿದೆ , ಗೋಶ್ವನ್ಸಾವವರ್ಣರಾಡಂಕ್ರುಂಕೃದ್ಭ್ಯಃ ಎಂಬುದು ಸಮಸ್ತ ಪದ ಪಂಚಮೀ ಬಹುವಚನಾಂತಪದವಾಗಿದೆ.

तत्र न इति अव्ययपदम्, गोश्वन्साववर्णराडङ्क्रुङ्कुद्भ्यः इति च समस्तं पञ्चमीबहुवचनान्तं पदम्।


5. प्रकरण में प्रतिपाद्य वस्तु के प्रतिपाद्य स्थल में प्रशंसा अर्थवाद कहलाती है।

५. प्रकरणे प्रतिपाद्यस्य वस्तुनः प्रतिपाद्यस्थले प्रशंसनम् अर्थवादः।


ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಅನ್ನಮಯ ಕೋಶಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಸ್ವಯಂ ತನನ್ನು ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರವೆಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

एवम् अन्नमये कोशे अभिमानात् स्वयं स्थूलशरीरमिति मनुते।


विशेष- विश्वदेवाः इत्यादि में यदि विश्वे च ते देवाः इस विग्रह में तत्पुरुष समास स्वीकार करते है, तो प्रकृत सूत्र से यहाँ विश्वशब्द को अन्तोदात्त नहीं होता है।

ವಿಶೇಷ - ವಿಶ್ವದೇವಾಃ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಯದಿ ವಿಶ್ವೇ ಚ ತೇ ದೇವಾಃ ಈ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಕೃತ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವ ಶಬ್ದದ ಅಂತೋದಾತ್ತವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ .


तत्रापि पूर्वकृतस्य पुण्यस्य फलोपभोगः भवति।

ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ಪುಣ್ಯದ ಫಲೋಪಭೋಗವು ಆಗುತ್ತದೆ.


३. किम् का अर्थ सुख होता है।

३. किम् इत्यस्यार्थः सुखम्।


ततो जातवेदा इति तस्य संज्ञा।

उससे जातवेदा यह उसकी संज्ञा है।


ಅಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಅದರ ಉತ್ಕೃಷ್ಟತ್ವವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

अपुनरावृत्ति से उसकी उत्कृष्टत्व को कहते है।


वह सत्ता ही ब्रह्म की ही सत्ता होती है।

ಅಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಬ್ರಹ್ಮನದ್ದೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.


"ಪರಾರ್ಥಾಭಿಧಾನಂ ವೃತ್ತಿಃ" ವೃತ್ತಿಯ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.

"परार्थाभिधानं वृत्तिः" इति वृत्तिलक्षणम्।


तेन अदन्तात् प्रातिपदिकात् इत्यर्थो भवति।

ಅದರಿಂದ ಅದಂತ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕದಿಂದ (ಅದಂತಾತ್ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಾತ್) ಈ ಅರ್ಥವು ಆಗುತ್ತದೆ.


ಪೂರ್ಣ ರೂಪದಿಂದ ಹೇಳಿದರು ನಿರುಕ್ತದ ಜ್ಞಾನವು ಅತ್ಯಂತ ಆವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು.

निःशेषेण उक्तस्य निरुक्तस्य ज्ञानम् अपि अत्यावश्यकम्।


साधन चतुष्टय में अन्यतम साधन शमादिष्ट सम्पत्ति है। तथा उस सम्पत्ति में पञ्चमी श्रद्धा होती है।

साधनचतुष्टये अन्यतमं साधनं शमादिषट्कसम्पत्तिः। तत्सम्पत्तौ पञ्चमी श्रद्धा।


ಎಲ್ಲಕಿಂತಲೂ ಮೇಲಿನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ.

सबसे ऊच स्थान पर।


ಅದೇ ರೀತಿ ’ವಿ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಉದಾತ್ತಸ್ವರವು ಇದೆ.

इसी प्रकार वि यहाँ पर उदात्त स्वर है।


तव्यत्प्रत्ययान्त से निषेध होने पर ब्राह्मणस्य कर्तव्यम् इसका यहाँ उदाहरण है।

तव्यप्रत्ययान्तेन निषेधे ब्राह्मणस्य कर्तव्यम् इत्याद्यत्रोदाहरणम्।


वर्धत्- वृध्-धातोः शतृप्रत्यये नपुंसकलिङ्गे प्रथमैकवचने वर्धत् इति रूपम्।

वर्धत् - वृध्-धातु से शतृप्रत्यय करने पर नपुंसकलिङ्गप्रथमा एकवचन में वर्धत् रूप बना।


और चक्षु से सूर्य भी उत्पन्न हुआ।

ಮತ್ತು ಚಕ್ಷುವಿನಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಉತ್ಪನ್ನನಾದನು.


अस्कभायत् - स्कभि प्रतिबन्धे इस धातु से लङ-लकार प्रथमपुरुष एकवचन का यह रूप है।

ಅಸ್ಕ ಭಯಾತ್- ಸ್ಕಬಿ ಪ್ರತಿಬಂಧೇ ಎಂಬ ಧಾತುವಿನ ಲಙ್-ಲಕಾರದ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದ ರೂಪವಾಗಿದೆ.


सामान्यतः समासस्य पञ्च भेदाः सन्ति ते च - केवलसमासः, अव्ययीभावसमासः, तत्पुरुषः, बहुव्रीहिः, द्वन्द्वः चेति।

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಐದು ಭೇದಗಳಿರುತ್ತವೆ - ಕೇವಲ ಸಮಾಸ, ಅವ್ಯಯೀಭಾವ ಸಮಾಸ, ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸ, ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸ ಮತ್ತು ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸ ಆಗಿವೆ.


उभयपदार्थः प्रधानो यत्र सः उभयपदार्थप्रधानः।

ಉಭಯ ಪದಾರ್ಥ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದೆ ಎಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆಯೋ ಅದು ಉಭಯಪದಾರ್ಥ ಪ್ರಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ.


अतः तस्य ऐकस्वर्यं भवति।

अतः उसका एकस्वर होता है।


ಅಂತಿಮ ಆರಣ್ಯಕದಲ್ಲಿ ನೈಷ್ಕೈವಲ್ಯ ಶಸ್ತ್ರದ ವರ್ಣನೆಯು ಇದೆ.

अन्तिमारण्यके निष्कैवल्यशस्त्रस्य वर्णनमस्ति।


रमस्व - रम् - धातोः लोटि मध्यमपुरुषैकवचने ।

ರಮಸ್ವ - ರಮ್ - ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲೋಟ್ ಮಧ್ಯಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ.


उसके ज्ञान के बिना वेद के अर्थ का ज्ञान करना कठिन है।

तद् ज्ञानम् ऋते वेदार्थज्ञानं दुष्करम्।


(क) उपरतिः (ख) तितिक्षता (ग) सम्बन्धः (घ) श्रद्धा 16. विषयेभ्यो मनसो निग्रहः किमुच्यते।

(ಕ) ಉಪರತಿ (ಖ) ತಿತಿಕ್ಷತಾ (ಗ) ಸಂಬಂಧ (ಘ) ಶ್ರದ್ಧಾ. ೧೬. ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಮನಸಿನ ನಿಗ್ರಹವನ್ನು ಏನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.


स्पष्टञ्चात्र यत् यः तद्बुद्धिः (पारोक्ष्येण ब्रह्मज्ञानम्, शाब्दज्ञानम्, यथा गुडो मधुर इति यो नानुभूतवान् परन्तु कुतश्चित् श्रुतवान् स गुडस्य माधुर्यं पारोक्ष्येण जानाति।)

इसलिए यहाँ पर यह स्पष्ट होता है कि तद्बुद्धि (परोक्ष ब्रह्म ज्ञान, शब्द ज्ञान, जैसे गुड मीठा होता है यह स्वयं अनुभव नहीं किया , इस प्रकार से वह गुड के माधुर्य को परोक्ष रूप से जानता है।)


ಆದ್ದರಿಂದ ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಮೋಕ್ಷ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಗುರುವಿನ ಸಮೀಪ ಹೋಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

अत इतः परं तेन मोक्षलाभाय गुरुसमीपं गन्तव्यम्।


इसी प्रकार इस उपनिषद् में भी उसी तत्त्व का प्रतिपादन किया है।

एवञ्च अस्याम् उपनिषदि अपि तदेव तत्त्वं प्रतिपादितम्।


कोई भी इस पुरुष को ऊर्ध्व से ग्रहण नही कर सकता है।

किञ्चिदपि एनं पुरुषम् ऊर्ध्वं न परिगृह्णाति।


इस छन्द में चार पाद होते हैं।

अस्मिन् छन्दसि चत्वारः पादाः भवन्ति।


आतृतीयाध्यायात् षष्ठ्याध्यायपर्यन्तं कौषीतकि-उपनिषदिति कथ्यते, तथा सप्तमाष्टमौ अध्यायौ संहितोपनिषदिति कथ्येते।

ಮೂರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದವರೆಗೆ ಕೌಷೀತಕಿ ಉಪನಿಷತ್ತು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಏಳನೇ ಮತ್ತು ಎಂಟನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳನ್ನು ಸಂಹಿತೋಪನಿಷದ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.


उपनिषदो में छोटे आकार का यह उपनिषद् सबसे पहला उपनिषद है, क्योकि अन्य उपनिषद संहिता के भाग नहीं है।

उपनिषत्सु लघुकाशिकेयमुपनिषद् आदिमोपनिषदस्ति, यतो हि अन्योपनिषत्संहितायाः भागो नास्ति।


ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ನಾನೇ ಸ್ವಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮಕ ವಸ್ತುವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ ಅಥವಾ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತೇನೆ.

व्याख्या - मैं स्वयं ही ब्रह्मात्मक वस्तु को कहती हूँ अथवा उपदेश देती हूँ।


नित्य नैमित्तिक तथा प्रायश्चित कर्मो के अनुष्ठान से जिसके धर्माधर्म रूपी निखिल कल्मष निकल चुके हैं।

ನಿತ್ಯ ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಗಳ ಕರ್ಮಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನದಿಂದ ಯಾವ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮರೂಪಗಳು ಎಲ್ಲ ಕಲ್ಮಶಗಳು ನಾಶವಾಗಲಿವೆ.


"बहुव्रीहौ संख्येये डजबहुगणात्" इति डच्प्रत्ययस्य विधायकम्।

"ಬಹುವ್ರೀಹೌ ಸಂಖ್ಯೇಯೆ ಡಚ್ ಪ್ರತ್ಯಯ ವಿಧಾಯಕ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.


यहाँ यह सूत्र का अर्थ होता है - छन्द में ङ्यन्त से परे नाम को उदात्त होता है।

ततश्च अयमत्र सूत्रार्थो भवति- छन्दसि ङ्याः परस्य नामः उदात्तत्वं भवति इति।


पितरं दिवम् अहं सुवे प्रसवे जनयामि।

पिता द्यौ को मैं उत्पन्न करती हूँ।


ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಶಬ್ದದ ದ್ವಿತ್ವವಾಗುವ ಕಾರಣ ಪ್ರ ಪ್ರ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ನಂತರದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಅಕಾರ ಪ್ರಕೃತ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅನುದಾತ್ತವಾಗುವ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ.

अतः तस्य शब्दस्य द्वित्वे प्र प्र इति स्थिते परस्य प्र इति शब्दस्य अकारस्य प्रकृतसूत्रे अनुदात्तत्वं विधीयते।


ಹಾಗೆಯೇ ತನುಃ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ ತನು ಶಬ್ದವು ಸ್ತ್ರೀವಿಷಯ ಮತ್ತು ಹ್ರಸ್ವಾಂತವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಪ್ರಕೃತ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಆ ಶಬ್ದದ ಆದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅಕಾರವನ್ನು ಉದಾತ್ತವನ್ನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆ .

इसी प्रकार तनुः यहाँ पर भी तनु शब्द का स्त्रीविषय होने से और हृस्वान्त होने से प्रकृत सूत्र से उस शब्द का आदि स्वर अकार को उदात्त करने का विधान है।


गार्हपत्य आदि को कहा गया है।

गार्हपत्यादिः।


2. जिन कर्मों का नरकादि अनिष्ट ही फल होता है वे शास्त्र के द्वारा प्रतिषिद्ध कर्म निषिद्ध कर्म कहलाते है।

२. येषां कर्मणां नरकादि अनिष्टम् एव फलं तानि शास्त्रेण प्रतिषिद्धानि कर्माणि निषिद्धानि।


अत्र पञ्चम्यन्तं समर्थेन सुबन्तेन समस्यते।

यहाँ पञ्चम्यन्त के सम् अर्थ से सुबन्त के साथ समास होता है।


इसी प्रकार काशा: इस शब्द में दो अच् है।

एवं काशाः इति शब्दे अज्द्वयं वर्तते।


व्याख्यानभेद के द्वारा भी अर्थ में भेद होता है।

व्याख्यानभेदेनापि अर्थे भेदाः सन्ति।


धातोः प्रातिपदिकस्य च अवयवस्य सुपः लुक् भवति।

ಧಾತು ಮತ್ತು ಪ್ರಾತಿಪದಿಕದ ಅವಯವದ ಸುಪ್ ಇದರ ಲುಕ್ ಆಗುತ್ತದೆ.


और उसकी पत्नी उसको त्याग देती है।

ಮತ್ತು ಅವನ ಹೆಂಡತಿ ಅವನನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಾಳೆ.


अनया दृष्ट्या गोपथब्राह्मणस्य एकस्मिन्नेव प्रकरणे 'आथर्वणो वेदः सिद्ध्यति' इति 'आङ्गिरसो वेदोऽभवच्चे'ति च वाक्यं प्राप्यते (११/५ ११/१८)।

ಈ ೧ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಗೋಪಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದ ಒಂದೇ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ "ಆಥರ್ವಣೋ ವೇದ ಸಿಧ್ಯತಿ" ಇತಿ "ಆಂಗೀರಸೋ ವೇದೋಽಭವಚ್ಚೇ" ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. (೧೧/೫ ೧೧/೧೮).


अजीजन ओष॑धीर्भाज॑नाय कमुत प्रजाभ्योऽविदः मनीषाम्॥

अजीजन ओषधीर्भोजनाय कमुत प्रजाभ्योऽविदः मनीषाम् ॥ १० ॥


स्थिर रहने पर वह गिरिष्ठाः कहलाती है।

ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕಾಗಿ ಗಿರಿಷ್ಠಾ ಎಂದು ಹೇಳಲಗುತ್ತದೆ.


एवं गन्धाद्यभावावात् इतरेन्द्रियाणामपि तत्र प्रवेशो नास्ति।

ಹಾಗೆಯೇ ಗಂಧದ ಅಭಾವದಿಂದ ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಪ್ರವೇಶವು ಕೂಡ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.


ख) सूक्ष्मभूतों के रज अंशों से।

ಖ) ಸೂಕ್ಷ್ಮಭೂತಗಳ ರಜೋ ಗುಣಗಳಿಂದ


तेन शतृप्रत्ययः उगित् अस्ति।

ಅದರಿಂದ ಶತೃಪ್ರತ್ಯಯ ಉಗಿತ್ ಆಗುತ್ತದೆ.


"ಸಪ್ತಮೀ ಶೌಂಡೈಃ" ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡಿ.

"सप्तमी शौण्डैः" इति सूत्रं व्याख्यात।


ऋग्वेदस्य अनेकेषु सूक्तेषु शृङ्गाररसस्य उल्लेखः प्राप्यते।

ऋग्वेद के अनेक सूक्तों में श्रृंगार रस का उल्लेख प्राप्त होता है।


ಹಾಗೆಯೇ ಜ್ಞಾನವೂ.

उसी प्रकार से ज्ञान होता है।


ऋग्वेदीयदेवतास्वरूपाणाम् अध्ययनकाले स्पष्टमेव ज्ञायते यत् ऋग्वेदे एकस्याः एव परमसत्तायाः स्तुतिः विविधनाम्ना अक्रियत।

ऋग्वेदीय देवता स्वरूप के अध्ययनकाल में स्पष्ट ही हो जाता है कि ऋग्वेद में एक ही परमसत्ता की स्तुति विविध नामों से की गई है।


बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम् इस सूत्र से प्रकृत्या और पूर्वपदम् इन दो पदों की अनुवृति है।

बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम् इति सूत्रात् प्रकृत्या इति, पूर्वपदम् इति च पदद्वयम् अनुवर्तते।


तदा तु पर्वते तिष्ठति सः इति अर्थः आयाति।

ಆಗ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಸಿಗುತ್ತದೆ.


विविदिषासंन्यासः विद्वत्संन्यास इति भेदात् संन्यासस्य द्वैविध्यमस्ति।

विविदिषासंन्यास तथा विहवत्संन्यास के भेद से संन्यास दो प्रकार का होता है।


ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಯಾರು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

इस प्रकार जो तुझसे मांगते है।


ಸರಳಾರ್ಥ - ಹೇ ಮಿತ್ರಾವರುಣರೇ ನೀವಿಬ್ಬರೂ ನಿಮ್ಮ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ದ್ಯುಲೋಕವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದೀರಿ.

सरलार्थः- हे राजद्वय, मित्र वरुण च युवां तेजसा पृथिवीं द्युलोकं च धारयथः।


सूत्रार्थः - तुपश्यपश्यताहैः युक्तं तिङन्तं पूजायाः विषये न अनुदात्तम्।।

सूत्र का अर्थ- तु, पश्य,पश्यत, अह इनसे युक्त तिङन्त को पूजा विषय में अनुदात्त नहीं होता है।


छन्दोभिधेन एतेन अङ्गेन छन्दसां सर्वेषाम् उच्चारणविधिः तद्गतिप्रकारः तद्गानरीतिश्च विदिता भवति।

छन्द॒ अभिधान इस अङ्ग से छन्दों के सभी उच्चारण विधि, उसके प्रकार और उसकी संख्या का ज्ञान होता है।


ಅಲುಕ್ ಎಂದರೆ ಲುಕ್ ಇರುವುದಿಲ್ಲವೆಂಬ ಅರ್ಥವು ಬರುತ್ತದೆ.

अलुक् नाम यानि लुक् नहीं होता है।


जैसे - “यद्वै यज्ञस्य साम्ना यजुषा क्रियते शिथिलं तत्, यदृचा तत् दृढमिति" (तै.सं. ६/५/१०/३) परमेश्वर से सर्व प्रथम ऋचाओं का ही आविर्भाव हुआ है ऐसा वेद के पुरुष सूक्त में भी वर्णन किया गया है।

यथा- “यद्वै यज्ञस्य साम्ना यजुषा क्रियते शिथिलं तत्, यदृचा तत् दृढमिति” ।(तै.सं. ६/५/१०/३)परमेश्वरात् सर्वप्रथमः ऋचामेवाविर्भावः अभवत् इति पुरुषसूक्तेऽपि आम्नातम्।


अतः इदं शब्दप्रमाणं वेदस्य स्वकीयं नास्ति।

ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶಬ್ದಪ್ರಮಾಣವು ವೇದಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದಲ್ಲ.


वेद का प्रत्येक मन्त्र किसी देव को उद्देश्य करके ही प्रयुक्त है।

वेदस्य प्रत्येकं मन्त्रः कमपि देवम् उद्दिश्य एव प्रयुक्तः।


ಆ ವ್ಯಾಕರಣ ಕರ್ತೃಗಳಲ್ಲಿ  ವಿದ್ವಾಂಸರಲ್ಲಿ - ಇಂದ್ರ,ಚಂದ್ರ,ಕಾಶಕೃತ್ಸ್ನ, ಆಪಿಶಲಿ, ಶಾಕಟಾಯನ, ಪಾಣಿನಿ, ಅಮರ, ಜನಿನೇಂದ್ರ, ಈ ಎಂಟು ಜನರು ಬಹಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ.

उस व्याकरण कर्ताओं में विद्वानों में - इन्द्र, चन्द्र, काशकृत्स्न, आपिशलि, शाकटायन, पाणिनि, अमर, जैनेन्द्र, ये आठ बहुत ही प्रसिद्ध हैं।


विशेष-मकर-वरूढ-पारेवत-वितस्तेक्ष्वार्जि-द्राक्षा-कलोमा-काष्ठा-पेष्ठा-काशीनामादिर्वा इस सूत्र से ही यहाँ छन्द में मकर आदि शब्दों के आदि में और दूसरे स्वर का उदात्त होना सम्भव है।

ಮಕರ-ವರೂಡ-ಪಾರೆವತ-ವಿತಸ್ತೇಕ್ಷ್ವಾರ್ಜಿ-ದ್ರಾಕ್ಷಾ-ಕಲೋಮಾ-ಕಾಷ್ಠಾ-ಪೇಷ್ಠಾ-ಕಾಶಿನಾಮಾದಿರ್ವಾ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಛಂದಸಿ ಮಕರಾದಿ ಶಬ್ದಗಳ ಮೊದಲ ಅಥವಾ ಎರಡನೆಯ ಸ್ವರಗಳ  ಉದಾತ್ತವಾಗುವುದು ಸಂಭವವಾಗಿರುತ್ತದೆ.


इसलिए ग्रन्थ के आदि में विषय सम्बन्ध तथा प्रयोजन इनका उल्लेख किया जाता है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಗ್ರಂಥಾದಿಯಲ್ಲ್ಲಿ ವಿಷಯ, ಸಂಬಂಧ ಅಮ್ತ್ತು ಪ್ರಯೋಜನಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವು ಮಾಡಲೇಬೇಕು.


ಇದರ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವರ್ಣನೆಯು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಅನ್ಯ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ (೧/೪/೫, ೨=೧-೧೭) ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

इसका विस्तार सहित वर्णन वहीं अन्य अध्यायों में भी (१।४।५,२=१-१७) उपलब्ध होता है।


वे उपासक भी दिव्यस्वर्ग को प्राप्त करते है जहाँ स्वर्ग में सिद्धिप्राप्त प्राचीन देव है।

ते उपासकाः दिव्यं स्वर्गं प्राप्नुवन्ति, यत्र प्राचीनाः सिद्धिं प्राप्तवन्तः देवाः सन्ति।


प्रशन-राजमतः, राजबुद्धः, राजपूजितः, इत्यादि में समास क्यों होता है।

ननु राजमतः, राजबुद्धः, राजपूजितः इत्यादिषु कथं समासः इति।


ಸುಗುಣಬ್ರಹ್ಮವಿಷಯಗಳು ನಿರ್ಗುಣಬ್ರಹ್ಮವಿಷಯಗಳು ಎಂದು. ಸಗುಣಬ್ರಹ್ಮವಿಷಯಕದ ಉಪಾಸನೆಯೇ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯಯ ಬಹಿರಂಗಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಪರಂಪರಾಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

सगुण ब्रह्म विषय तथा निर्गुण ब्रह्मविषया इस प्रकार से सगुण ब्रह्म विषय उपासना में ब्रह्म विद्या के बहिरङ्ग साधनों को गिना जाता है।


अग्निष्टोमयागे उद्गाता मण्डपे औदुम्बरस्य शाखाया उच्छ्रयणं करोति।

अग्निष्टोम याग में उद्गाता मण्डप में औदुम्बर की शाखा का पाठ करता है।


एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम्॥

इसी प्रकार आगे भी देखना चाहिए।


धेनु लोक प्रसिद्ध गाय बछडे के बिना नहीं रहती है बछडे के साथ ही सोती है वैसे ही यह वृत्रमाता है।

धेनुः लोकप्रसिद्धा गौः सहवत्सा न यथा वत्ससहिता शयनं करोति तद्वत्॥


अश्याम् व्याप्नुयाम्।

इस में व्याप्त होता है।


ಜಲಪ್ರಳಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದು ಅದರ ಕಾವಲನ್ನು ಕಾಯಬೇಕು.

जल प्रलय के समय नौका में स्थिर होकर के प्रतीक्षा करो।


अनेन रूपेण प्रस्तरोपरि द्रोणकलशस्य स्थापनस्य (अध्यूहनस्य) विषये अपि विधि, विधानानां कारणस्य निर्देशः अस्ति।

इस रूप से पत्थर पर द्रोणएकलश की स्थापना के विषय में भी विधि, विधानों के कारण का निर्देश है।


ಪಂಡಿತರು ತಮ್ಮ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಜೀವದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ.

पण्डितम्मन्यमानस्तु देहे जीवे च आत्मबुद्धिं कल्पयति।


ಸಂಹಿತಾ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಳ ಭೇದವನ್ನು ಬರೆಯಿರಿ.

संहिता ब्राह्मण का भेद लिखिए।


वहाँ अन यह पञ्चमी एकवचनान्त और अव्यय पद है।

ಅಲ್ಲಿ ಅನಃ ಎನ್ನುವುದು ಪಂಚಮೀ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ , ಮತ್ತು ಚ ಎನ್ನುವುದು ಅವ್ಯಯ ಪದವಾಗಿದೆ.


तथाहि श्रुतिः- तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेन इति।

ಶೃತಿ - ತಮೇತಂ ವೇದಾನುವಚನೇನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ವಿವಿದಿಷಂತಿ ಯಜ್ಞೇನ ಇತಿ |


समास अवयव विभक्ति का लोप नहीं होता है।

ಸಮಾಸ ಅವಯವ ವಿಭಕ್ತಿಯ ಲೋಪವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.


ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಜ್ಞಾನಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಈ ಮೂರು ಪುಟಗಳು ಯಾವಾಗಲು ಇರುತ್ತಾರೆ.

एवं ज्ञानस्थले एतत् पुटत्रयं सुतरां तिष्ठति।


उस दुरित की दुःख के विशेषफलत्व अनुपत्ति से अनेक दुरुतों में सम्भव भिन्नदुःखसाधन फलों में नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःखमात्र फलों में कल्प्यमान में न्द्र आदि रोगादि का बाध की कल्पना नहीं कर सकते है, नित्यकर्मानुष्ठानायासदुःख से होने वाले पूर्वोपात्तदुरित फल शिरस पत्थर तोड्ने वाले दुःख नहीं होते हैं।

ಆ ದುರಿತದ ದುಃಖವಿಶೇಷಫಲತ್ವದ ಅನುಪಪತ್ತಿಯು - ಅನೇಕ ದುರಿತಗಳಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ದುಃಖಸಾಧನಫಲಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಾನುಷ್ಠಾನಗಳ ಅನಾಯಾಸದುಃಖಮಾತ್ರದ ಫಲಗಳಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿಸುವಂತೆ ದ್ವಂದ್ವರೋಗಾದಿಯ ಬಾಧಯ ನಿರ್ನಿಮಿತ್ತವು ಆಗಬಾರದೆಂದು ಕಲ್ಪಿಸಲು ನಿತ್ಯಕರ್ಮಾನುಷ್ಥಾನಗಳ ಅನಾಯಾಸದುಃಖವೇ ಪೂರ್ವೋಪಾತ್ತದುರಿತಫಲವನ್ನು ಮುಡಿಯಿಂದಲ್ಲದೆ ಕಲ್ಲುಗಳ ಚಟುಕೆಯಿಂದ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ.


' ( ऋग्वे. १०/५८ ) एक सूक्त में भिषग ऋषि ने औषधियों की भव्य स्तुति को सम्मुख रखा - “याः फलिनीर्या अफला अपुष्या याश्च पुष्पिणीः।

(ऋग्वे. १०/५८) एकस्मिन् सूक्ते भिषगृषिः औषधीनां भव्यस्तुतिं समुपस्थापयति- 'याः फलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः।


अग्नीन्द्रोपेन्द्रयमप्रजापतिभिः क्रमाद् नियन्त्रितेन वागादीन्द्रियपञ्चकेन क्रमाद् वचनादानगमनविसर्गानन्दान् स्थूलविषयान् अनुभवति।

ಅಗ್ನಿ, ಇಂದ್ರ, ಉಪೇಂದ್ರ, ಯಮ, ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳಿಂದ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದ ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಾತುಕೊಡುವುದರಿಂದ ಆನಂದಗಳನ್ನು ಸ್ಥೂಲವಿಷಯಗಳಿಂದ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ.


प्रथमया निर्दिष्टं प्रथमानिर्दिष्टम् इति तृतीयातत्पुरुषसमासः।

ಪ್ರಥಮಾದಿಂದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರಥಮಾನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್ ಇದರಲ್ಲಿ ತೃತೀಯಾ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸವಿದೆ.


पुराणों में काठक लोग मध्य प्रदेशीय नाम से अथवा माध्यम नाम से विख्यात थे।

ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಠಕ ಜನರು ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ ಅಥವಾ ಮಾಧ್ಯಮ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರು.


ಆ ಸೂತ್ರದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ "ಕಡಾರಾಃ ಕರ್ಮಧಾರಯೇ" ಇದರಿಂದ ಪ್ರಾಕ್ ವರೆಗೂ ಸಮಾಸದ ಅಧಿಕಾರವಿರುತ್ತದೆ.

इस सूत्र के सामर्श्य से “कडाराः कर्मधारये'' यहाँ से प्राकृ पर्यन्त समास अधिकार है।


किंवृत्तम् इति प्रथमैकवचनान्तं पदम्।

किंवृत्तम् यह प्रथमा एकवचनान्त पद है।


यहाँ अधिकरणवाची से तृतीयावचनान्त पद है।

अत्र अधिकरणवाचिना इति तृतीयैकवचनान्तं पदम्।


ಯಾವುದು ಆನಂದವನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ಮಾಡುತ್ತದೆಯೋ ಅದು ಪ್ರಚುರಾನಂದವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

जो आनन्द प्रदान करता है वह प्रचुरानन्द होता है इस प्रकार से लोक में प्रसिद्ध भी है।


सर्पिषो ज्ञानम् इत्यत्र कथं न समासः?

ಸರ್ಪಿಷೋಜ್ಞಾನಮ್ ಇಲ್ಲಿ ಸಮಾಸವು ಹೇಗೆ ಆಗಲಿಲ್ಲ?


ಶ್ರುಧಿ - ಶ್ರು - ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲೋಟ್ ಮಧ್ಯಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಶ್ರುಧಿ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

श्रुधि- श्रु-धातोः लोटि मध्यमपुरुषैकवचने श्रुधि इति रूपम्।


(स्कन्दस्वामी) - शान्तिपौष्टिक कर्मो के द्वारा जो राजा को विपत्ति से रक्षा करता है वह पुरोहित कहलाता है।

(स्कन्दस्वामी) - शान्तिकपौष्टिकैः कर्मभिः यो राजानम् आपद्भ्यः त्रायते स पुरोहितः इत्युच्यते।


वह अग्निहोत्री गाय कहलाती है।

सा अग्निहोत्री गौरित्युच्यते।


ತಿಙ್ ಅತಿಂಙಃ ಇವು ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂದ ಪದಚ್ಛೇದಗಳಾಗಿವೆ.

तिङ् अतिङः इति सूत्रगतपदच्छेतः।


अहं स्थूलः कृशः इत्यादितादात्म्याभिमानात् अस्य ज्ञानत्वम्।

में स्थूल हूँ, कृश हूँ इत्यादि उसके तादात्म्य अभिमान के कारण होता है यह जानना चाहिए।


इळासु इत्यस्य कः अर्थः।

इळासु इसका क्या अर्थ है?


मनसा ज्ञातानां चिन्तिततथ्यानां प्रकटीकरणं वाण्येव करोति।

मन द्वारा जाने हुए चिन्तित तथ्यों को वाणी ही प्रकट करती है।


"तद्धिताः", "समासान्ताः", "प्रत्ययः", "परश्च", "ङ्याप्प्रातिपदिकात्" इति सूत्रपञ्चकस्य अत्र अधिकारः।

"तद्धिताः", "समासान्ताः", "प्रत्ययः", "परश्च", "ङ्याप्प्रातिपदिकात्" पञ्चक सूत्र का अधिकार सूत्र है।