ಸಂಧ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯುಕ್ತವಾದ ಸೂರ್ಯಾಘದ ಜಲದ ಮಹಿಮೆಯ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

संध्या में प्रयुक्त सूर्य अर्घ के जल की महिमा का वर्णन है।


अतः तस्य संक्षेपेण सारोऽत्र प्रदीयते।

इसलिए उसका संक्षेप से सार यहाँ प्रदान रूप से दिया गया है।


शाखा के साथ 'चरण'-शब्द का भी सम्बन्ध है।

ಶಾಖೆಯೊಂದಿಗೆ 'ಚರಣ' ಎಂಬ ಪದವು ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.


गत्यर्थलोटा लृट् न चेत् कारकं सर्वान्यत् इति सूत्रगतपदच्छेदः।

गत्यर्थलोटा लृट् न चेत् कारक सर्वान्यत् ये सूत्र में आये पदच्छेद है।


अथर्वाङ्गिरस”-इति पदस्य व्याख्यया प्रतीतो भवति यद्वेदोऽयं ऋषिद्वयेन द्रष्टानां मन्त्राणां समूहं प्रस्तौति।

ಅಥರ್ವಾಂಗೀರಸ- ಈ ಪದದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಿಂದ ಪ್ರತೀತವಾಗುತ್ತದೆ, ಈ ಎರಡು ಋಷಿಗಳಿಂದ ವೀಕ್ಷಿಸಿದ ಮಂತ್ರಗಳ ಒಂದು ಗುಂಪನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಎಂದು ಪ್ರಸ್ತುತ ಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.


1 अध्यारोप तथा अपवाद के द्वारा निष्प्रपञ्च क्या होता है?

1 अध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपञ्चः प्रपञ्च्यते, कथम्


अपने सामर्थ्यवश से ये पृथिवी और स्वर्ग को धारण इन दोनों ने किया है।

ಈ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ ಧರಿಸಿದ್ದಾರೆ.


ಈ ಶಬ್ದವುಳ್ಳ ಮಂತ್ರಗಳ ಯಥಾರ್ಥ ಉಚ್ಚಾರಣೆಗಾಗಿ ಪ್ರವರ್ತಮಾನವಾದ ವೇದಾಂಗಕ್ಕೆ ಶಿಕ್ಷಾ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ.

यह शब्द मन्त्रों का यथार्थ उच्चारण के लिए प्रवर्तमान वेदाङ्ग को शिक्षा इस नाम से जाना जाता है।


उसे ही वेदत्रयी कहा जाता है।

ಅದನ್ನೇ ವೇದತ್ರಯೀ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ.


निदिध्यासन ही समाधि है।

ನಿಧಿಧ್ಯಾಸನವೇ ಸಮಾಧಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.


यथा लवणजलयोः मिश्रणे सति न तयोः भेदो गृह्यते  ।

जैसे जल तथा नमक के मिश्रण होने पर उन दोनों में भेद ग्रहण किया जाता है।


एतयोः उभयोः समान एव रथः निरन्तरं भ्रमति।

ಇವರಿಬ್ಬರ ರಥಗಳು ಸಮಾನವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ.


कथं द्युस्थानः - यद्यपि अग्निः पृथिवीस्थानः तथापि देवान् प्रति हविवहनाद् द्युस्थानो भवति।

ದ್ಯುಸ್ಥಾನೀಯ ಹೇಗಾಯಿತು - ಏನಾದರು ಅಗ್ನಿ ಪೃಥ್ವೀ ಸ್ಥಾನೀಯವಾಗಿದೆ ಆದರು ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರತಿ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದರಿಂದ  ದ್ಯುಸ್ಥಾನೀಯವಾಗುತ್ತದೆ.


अतः प्रकृत सूत्र से गोत्र शब्द को अनुदात्त होता है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಗೋತ್ರ ಶಬ್ದವು ಅನುದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.


ಸರಳಾರ್ಥ - ಮುಕ್ಕಾಲು ಪುರುಷ ಅಥವಾ ಬ್ರಹ್ಮನು ದ್ಯುಲೋಕದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಅಂಶವೂ ಇದೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇದೆ.

सरलार्थ - तीन चौथाई पुरुष या ब्रह्म द्युलोक में है तथा, चतुर्थ अंश इसी लोक में है।


पुण्यकर्मणां फलानुभवकाले काचिद्धीवृत्तिःअन्तर्मुखा सती आनन्दप्रतिबिम्भभाक् भवति।

ಪುಣ್ಯಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಫಲಗಳ ಅನುಭವದಿಂದ ಯಾವುದೋ ವೃತ್ತಿಯು ಅಂತರ್ಮುಖವಾಗಿರುವ ಕಾರಣ ಆನಂದವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬವನ್ನು ಮಾಡಿಸುವುದಾಗಿರುತ್ತದೆ.


೧೦. ಮಾನವನ ಅಂತಃಕರಣದ ದೋಷಗಳು ಎಷ್ಟು ? ಅವು ಯಾವುವು ?

१०. मानवान्तःकरणस्य दोषाः कति के च।


इसका विस्तार सहित वर्णन वहीं अन्य अध्यायों में भी (१।४।५,२=१-१७) उपलब्ध होता है।

अस्य सविस्तृतं वर्णनं तत्र एव अन्येषु अध्यायेषु (१।४।५,२=१- १७) उपलभ्यते।


निरुक्तस्य आरम्भे 'निघण्टुम्' 'समाम्नाय' इत्येतेन पदेन अभिधीयते।

निरुक्त के आरम्भ में 'निघण्टुम्' *समाम्नाय' इस पद से ज्ञात होता है।


अत्र सः इति पदेन समाहारार्थे द्विगोः समाहारद्वन्द्वस्य च ग्रहणम् ।

ಇಲ್ಲಿ ಸಃ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸಮಾಹಾರಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ದ್ವಿಗು ಮತ್ತು ಸಮಾಹಾರದ್ವಂದ್ವದ ಗ್ರಹಣೆಯು ಆಗುತ್ತದೆ.


तेषु - ऋन्नेभ्यो ङीप् , उगितश्च, वयसि प्रथमे, द्विगोः, वर्णादनुदात्तात्तोपधात् तो नः, टिड्ढाणञ्द्वयसज्दघ्नञ्मात्रच्तयप्ठक्ठञ्कञ्क्वरपः इति एतानि सूत्राणि मुख्यानि अत्र चितानि च।

उनमें- ऋन्नेभ्यो ङीप् , उगितश्च, वयसि प्रथमे, द्विगोः, वर्णादनुदात्तात्तोपधात् तो नः, टिड्ढाणञ्द्वयसज्दघ्नञ्मात्रच्तयप्ठक्ठञ्कञ्क्वरपः ये सूत्र यहाँ मुख्य रूप से चिन्तन करने योगय हैं।


उस मनुष्य के लिये घर नहीं होता है।

तस्मै जनाय गृहं न भवति।


ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರವೆಂದರೇನು ?

किन्नाम सूक्ष्मशरीरम्।


शुक्ल यजुर्वेद की माध्यन्दिन शाखा और काण्व शाखा दो शाखा है।

शुक्लयजुर्वेदस्य माध्यन्दिनशाखा, काण्वशाखा चेति द्वे शाखे।


विशेषः- ननु अत्र अग्निम् ईळे इत्यत्र उदात्तानुदात्तयोः (इकार-ईकारयोः) मध्ये मकारस्य विद्यमानत्वात् कथम् इकारात्परस्य ईकारस्य स्वरितस्वरः इति चेद् उच्यते, स्वरविधौ व्यञ्जनमविद्यमानवद् इति परिभाषया अत्र मकारस्य विद्यमानत्वेऽपि स्वरविधित्वात् तन्नास्ति इति गृह्यते तेन अत्र मकारेण व्यवधानाभावात् न स्वरितत्वबाधः इति।

'विशेष- यहाँ पर ` अग्निम् ईळे' उदात्त अनुदात्त के (इकार-ईकार के) मध्य में मकार की विद्यमानता होने से कैसे इकार से परे ईकार को स्वरित स्वर होता है इस प्रकार कहा है, (स्वरविधौ वेदाध्ययन ३४५ (पुसतक२) `` ( पुस्तक -१ ) व्यञज्जनमविद्यमानवद् ' इस परिभाषा से यहाँ मकार के विद्यमान होने पर भी स्वर विधि के नहीं होने से उसको ग्रहण नहीं करते है, उससे यहाँ मकार से व्यवधान का अभाव होने से स्वरित का कोई तोड नहीं है।


देववाचिशब्दानां द्वन्द्वसमासे इत्यर्थः।

देवता वाची शब्दों का हुन्द्व॒ समास में यह अर्थ है।


असाधारणधर्मप्रतिपादकस्य वाक्यस्य यत् प्रतिपाद्यं वस्तु तदेव लक्ष्यं भवति।

असाधारण धर्मप्रतिपादक वाक्य की जो प्रतिपाद्य वस्तु लक्ष्य होती है वही लक्ष्य होती है।


ऋक्संहितायाः कति भागाः, प्रतिभागं कति अध्यायाश्च सन्ति?

ऋग्वेद संहिता के कितने भाग है और प्रत्येक भाग में कितने अध्याय है?


ಈ ಗ್ರಂಥದ ರಚನಾಕಾರರ ಹೆಸರು ಇವತ್ತಿಗೂ ಕೂಡ ಅಜ್ಞಾತವಾಗಿದೆ.

इस ग्रन्थ के रचयिता का नाम आज भी अज्ञात ही है।


च यह अव्यय पद है।

चेत्यव्ययपदम्।


लोपे विभाषा इति सूत्रं व्याख्यात।

लोपे विभाषा इस सूत्र की व्याख्या कीजिए।


उदाहरणम् - अस्य सूत्रस्योदाहरणं भवति उपसमिधम् इति।

उदाहरणः- इस सूत्र का उदाहरण है उपसमिधम्।


मोक्षः विषयः न प्रत्यक्षगम्यः नापि अनुमानगम्यः।

ಮೋಕ್ಷ ವಿಷಯವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಗಮ್ಯವಲ್ಲ ಅನುಗಮ್ಯವೂ ಅಲ್ಲ.


किन्तु वर्णनीय विषय की समानता भी उन दोनों के मध्य में कुछ भेद दिखाई देता है।

किञ्च वर्णनीयविषयस्य साम्यत्वेन अपि तयोः मध्ये किञ्चित् पार्थक्यं परिलक्ष्यते।


ತತ್ಪುರುಷಸಮಾಸದ ಪೂರ್ವಪದವು ಏನಾದರು ತುಲ್ಯಾರ್ಥವಾಚಕ,ತೃತೀಯಾಂತ,ಸಪ್ತಮ್ಯಂತ,ಉಪಮಾನವಾಚಕ,ಅವ್ಯಯ,ಕೃತ್ ಪ್ರತ್ಯಯಾಂತವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದು ಪ್ರಕೃತಿಸ್ವರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

तत्पुरुषसमासे पूर्वपदं यदि तुल्यार्थवाचकं, तृतीयान्तं, सप्तम्यन्तं, उपमानवाचकम्, अव्ययं, कृत्यप्रत्ययान्तं वा भवति तर्हि पूर्वपदं प्रकृत्या भवति।


ಚ ಇದು ಅವ್ಯಯ ಪದವಾಗಿದೆ.

च इत्यव्ययपदम्।


ದ್ರೋಣಕಲಶವೆಂಬ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶುದ್ಧರಸವನ್ನು ಇಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

द्रोणकलश नामक पात्र में विशुद्ध रस स्थापित किया जाता है।


वैशेषिक दर्शन में कणाद ऋषि ने वेद के प्रमाण को स्वीकार किया।

वैशेषिकदर्शने कणादर्षिः वेदस्य प्रामाण्यं स्वीकृतवान्।


समानाधिकरणम् इसका समानविभक्तिकम् यह अर्थ है।

’ಸಮಾನಾಧಿಕರಣಮ್’ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥ ಸಮಾನವಿಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದು, ಎಂದು.


बृहदारण्यक का उपनिषद् कथन का क्या कारण है?

बृहदारण्यकस्य उपनिषदिति कथनस्य किं कारणम्?


3 . गुरुसमीपं गत्वा अधिकारी किं करोति।

೩. ಗುರುವಿನ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ ಅಧಿಕಾರಿಯು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.


परमार्थत्वेन एषा स्थितिः अस्ति।

ಪರಮಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯು ಇದೆ.


समसनम् नाम बहुत सारे पदों के मेल से एकपदी होता है।

समसनं नाम बहूनां पदानां मेलनेन एकपदीभवनम्।


ಅದರ ಅರ್ಥವೇ ಅಧಿಕರಣ ಅಥವಾ ಆಧಾರವೆಂದಾಗಿರುತ್ತದೆ.

तदर्थः अधिकरणम्।


उस प्रकृत वार्तिक से स्यान्त पद के अन्त्य का, और अन्त्य से पूर्व का उदात्त स्वर करने का विधान है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತವಾರ್ತಿಕದಿಂದ ಸ್ಯಾಂತವಾದಂತಹ ಪದದ ಅಂತಿಮವರ್ಣಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವರ್ಣದ ಮುಂಚೆ ಇರುವ ವರ್ಣಕ್ಕೆ ಉದಾತ್ತಸ್ವರವಾಗುತ್ತದೆ.


उससे शतृप्रत्यय उगित् है।

तेन शतृप्रत्ययः उगित् अस्ति।


इति विषयकं मन्त्रं लिखित्वा व्याख्यात ।

ಈ ವಿಷಯದ ಮೇಲೆ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಬರೆದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡಿ.


गुणों का चित्त में प्रभाव ब्रह्मविद्या के द्वारा अविद्यामान संसार की निवृत्ति नित्यनिरतिशयानन्द की प्राप्तिरूप महान प्रयोजन की सिद्धि होती है।

ಗುಣಗಳ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವವು ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಅವಿದ್ಯಾಮಯದ ಸಂಸಾರದ ನಿವೃತ್ತಿಯ ಮತ್ತು ನಿತ್ಯನಿರತಿಶಯಾನಂದಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಮಹಾ ಪ್ರಯೋಜನವಿದೆ.


न केवलम् एतेषाम् अष्टानाम् एव व्याकरणकर्तृणां व्याकरणानि वर्तन्ते, अपि तु अन्येषाम् अपि आचार्याणां व्याकरणानि श्रूयन्ते।

केवल इन आठ ही व्याकरण कर्ताओं का व्याकरण नहीं है, अपितु अन्य आचार्यो का भी व्याकरण सुना जाता है।


उस समाधान के लिए उत्तरगर्भ का यह मन्त्र बताता है - श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद् वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राणः।

ಆ ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಉತ್ತರಗರ್ಭದ ಮಂತ್ರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ - ಶ್ರೋತ್ರಸ್ಯ ಶ್ರೋತ್ರಂ ಮನಸೋ ಮನೋ ಯದ್ ವಾಚೋ ಹ ವಾಚಂ ಸ ಉ ಪ್ರಾಣಸ್ಯ ಪ್ರಾಣಃ .


ಮತ್ತು ಇದೇ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ - " ಗೋ ಶಬ್ದದಿಂದ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸಾಂತದಿಂದ ಟಚ್ ಪ್ರತ್ಯಯವು ಆಗುತ್ತದೆ ಆದರೆ ತದ್ದಿತ ಲೋಪವಾದಾಗ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

एवमर्थः समायाति - "गोशब्दान्तात् तत्पुरुषात् समासान्तः टच्प्रत्ययो भवति न तु तद्धितलुकि" इति ।


ಆಗ ಉಪಸರ್ಜನ ಸಂಜ್ಞೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಪೂರ್ವ ನಿಪಾತದಲ್ಲಿ ಸಹ ಹರಿ ಜ್ಞಸ್ ಹೀಗಾದಾಗ ಸಮಾಸದ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕವಾದಾಗ ಅದರ ಅವಯವ ಸುಪಃ ಜ್ಞಸಃ ಲುಕಿ ಸಹಹರಿ ಪದವು ನಿಷ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.

इसके वादं उपसर्जन संज्ञक का सह के साथ पूर्व निपात में सह हरि ङस् ऐसा होने पर समास के प्रातिपदिक होने पर उसके अवयव सुपः ङसः लुकि सहहरि पद निष्पन्न होता है।


ಪರಿಬಭೂವ - ಪರಿ ಪೂರ್ವಕ ಭೂ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಿಟ್ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಪರಿಬಭೂವ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

परिबभूव - परि पूर्वक भू धातु से लिट् प्रथमपुरुष एकवचन में परिबभूव यह रूप बना।


೮೬. "ಝಯಃ" ಈ ಸೂತ್ರದ ಉದಾಹರಣೆಯೇನು?

86. “ झयः'' इस सूत्र का क्या उदाहरण है?


ಈ ಪಾಠವನ್ನು ಓದಿದ ಮೇಲೆ ನೀವು - ಕುಗತಿಪ್ರಾದಿಸಮಾಸ ವಿಧಾಯಕ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ವಾರ್ತಿಕಗಳನ್ನು ಕೂಡ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೀರಾ, ಉಪಪದ ಸಮಾಸ ಸಂಬಂಧಿ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಕೂಡ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೀರಾ , ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸಾಂತ ಪ್ರತ್ಯಯಾಂತ ವಿಧಾಯಕ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಕೂಡ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೀರಿ , ಲಿಂಗನಿರ್ಣಾಯಕ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೀರಿ. ವಿಶಿಷ್ಟ ಆದೇಶ ವಿಧಾಯಕ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು     ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೀರಾ, ಸಸೂತ್ರ ಸಮಾಸವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡು ಆ ಸಮಾಸದಿಂದ ಅನ್ಯ ಸಮಸ್ತ ಪದಗಳ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಮರ್ಥರಾಗುತ್ತೀರಿ.

इमं पाठं पठित्वा भवान् -  कुगतिप्रादिसमासानां विधायकं सूत्रं वार्तिकानि च जानीयात्।  उपपदसमाससम्बन्धानि सूत्राणि जानीयात्।  तत्पुरुषसमासान्तप्रत्ययानां विधायकानि सूत्राणि जानीयात्।  लिङ्गनिर्णायकानि सूत्राणि जानीयात्।  विशिष्टादेशविधायकानि सूत्राणि जानीयात्।  ससूत्रं समासं ज्ञात्वा तादृशानाम् अन्येषां समस्तपदानां निर्माणे समर्थो भविष्यति।


ಈ ಮೊದಲಿನ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ವಿವರಣಾಕಾರನಾದ ಮಹಿಮದಾಸನಿಂದ ಸಮರ್ಥಿತವಾಗಿದೆ.

चरणव्यूहस्य टीकाकर्त्रा महिमदासेनाऽपि पूर्वोक्तकथनं समर्थितम्।


ಈ ಮಂತ್ರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ 80 ಆಗಿದೆ.

इन मन्त्रों की संख्या अस्सी है।


इसलिए भगवान श्री कृष्ण ने श्रीमदभगवद् गीता में कहा हेै।

ಹಾಗೆಯೇ ಭಗವಾನ್ ಹಾಡಿದ್ದಾನೆ.


अस्य शब्दस्य व्याख्यायां दुर्गाचार्यण लिखितम्- एवं ब्राह्मणेऽपि विचार्यमाणे ज्ञायते' इति (निरु. टी. ३/११, २/१७)।

ಈ ಶಬ್ದದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಾಚಾರ್ಯರು ಹೀಗೆ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ- “ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದಲ್ಲಿಯು ವಿಚಾರವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ” (ನಿರೂ. ಟಿ. ೩/೧೧,೨/೧೭).


ब्राह्मणशब्दस्य यज्ञः इत्यपि अर्थः अस्ति।

ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಯಜ್ಞದ ಅರ್ಥವೂ ಇದೆ.


पुरुषसूक्ते कः आदित्यरूपं प्राप्तः।

पुरुषसूक्त में किसने आदित्यरूप को प्राप्त किया?


यः सूर्यः सर्वान् प्रकाशयति ।

जो सूर्य सभी को प्रकाशित करता है।


षष्ठ्यन्तस्य ब्राह्मणस्येति सुबन्तस्य तव्यप्रत्ययान्तेन कर्तव्यम् इत्यनेन प्राप्तः षष्ठीसमासः अनेन निषिध्यते।

ಷಷ್ಠ್ಯಂತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಸ್ಯ ಎಂಬ ಸುಬಂತದ ತವ್ಯತ್ ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ ಕರ್ತವ್ಯಮ್ ಇದರಿಂದ ಲಭ್ಯವಾದ ಷಷ್ಠೀ ಸಮಾಸವನ್ನು ಇದರಿಂದ ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.


अस्मिन् सूत्रे त्रीणि पदानि सन्ति।

ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪದಗಳಿವೆ.


सूत्रव्याख्या- इदं विधिसूत्रम्।

सूत्र की व्याख्या- यह विधिसूत्र है।


अस्याः सम्बन्धः शुक्लयजुर्वेदीय-वाजसनेयीशाखया सह अस्ति।

ಇಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಶುಕ್ಲ ಯಜುರ್ವೇದದ - ವಾಜಸನೇಯಿ ಶಾಖೆಯು ಕೂಡ ಇದೆ.


11. अज्ञान के अनिर्वचनीयत्व का प्रतिपादन कीजिए।

११. अज्ञानस्य अनिर्वचनीयत्वं प्रतिपादयतु?


2. तन्मे मनः शिवसङ्कल्पमस्तु इस मन्त्र अंश में किस प्रकार का मन शिवसङ्कल्प वाला हो?

೨. ತನ್ಮೇ ಮನಃ ಶಿವಸಂಕಲ್ಪಮಸ್ತು ಈ ಮಂತ್ರ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಕಾರವಾದ ಮನಸ್ಸು ಶಿವಸಂಕಲ್ಪ ಉಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ?


ಈ ನಿರ್ದೇಶವುಯು ಎಷ್ಟು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವೆಂದರೆ, ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರತೀತವಾಗುತ್ತದೆ.

यह निर्देश इतना मार्मिक और वैज्ञानिक है कि भाषाशास्त्र की दृष्टि से भी यह अत्यधिक महत्त्वपूर्ण प्रतीत होता है।


समानाधिकरणे अस्य स्तः इति समानाधिकरणः इति अर्श  आदित्वादच्प्रत्ययः।

ಸಮಾನ ಅಧಿಕರಣದಲ್ಲಿ ಇವೆರಡು ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣ ಅರ್ಶ ಆದಿಗಳಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅಚ್ ಪ್ರತ್ಯಯವಾಗುತ್ತದೆ.


त्याग से ही मुक्ति की प्राप्ति होती है।

त्यागेनैव मुक्तिः।


ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗಿರುವ (ನಿನ್ನ) ದೋಣಿ ಸಮುದ್ರಜಲದಿಂದ ಛಿನ್ನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

पर्वत में विद्यमान (तुम्हारी) नौका समुद्रजल से छिन्न नही होगी।


अर्थात् प्रक्रियादशायां प्रत्येकमर्थवत्त्वेन प्रथमविगृहीतानां पदानां समुदायशक्त्या विशिष्टैकार्थप्रतिपादिका वृत्तिः।

अर्थात् प्रक्रिया दशा में प्रत्येक अर्थवत्व से प्रथम विगृहीता पदों समुदाय शक्ति से विशिष्टार्थप्रातिपदिक वृत्ति है।


अङ्गशब्दस्य व्युत्पत्तिलभ्यः अर्थः अस्ति - 'उपकारकः' इति।

ಅಂಗ ಶಬ್ದದ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯು ಲಭ್ಯವಾಗುವುದರಿಂದ ಈ ಅರ್ಥವು ಬರುತ್ತದೆ - ಉಪಕಾರಕ ವಾಗಿದೆ.


सूत्र व्याख्या-यह विधिसूत्र है।

सूत्रव्याख्या - इदं विधिसूत्रम्।


इस आरण्यक में महाव्रत के पांचवे दिन में प्रयुक्त होने वाली महानाम्न ऋचा है।

अस्मिन् आरण्यके महाव्रतस्य पञ्चमे दिने प्रयोक्तव्या महानाम्न्यः ऋचः सन्ति।


न हि संसारविषयात् साध्यसाधनादिभेदलक्षणाद् अविरक्तस्य आत्मैकत्वज्ञानविषये अधिकारः।

ಸಂಸಾರವಿಷಗಳಿಲ್ಲದೆ ಸಾಧ್ಯಸಾಧನಾದಿ ಭೇದಲಕ್ಷದಿಂದ ಅವಿರಕ್ತದ ಆತ್ಮದ ಏಕತ್ವಜ್ಞಾನವಿಷಯವೇ ಅಧಿಕಾರವು.


ಇಲ್ಲಿ ಸಪ್ತಮೀ ಎಂಬ ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ ಶೌಂಡೈಃ ಎಂಬ ತೃತೀಯಾ ಬಹುವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ.

अत्र सप्तमी इति प्रथमैकवचनान्तं शौण्डैः इति च तृतीयाबहुवचनान्तं पदम्।


ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಹೇ ಅಗ್ನಿಯೇ ನಾವು ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ಮಾಡುವವರು ಪ್ರತಿ ದಿನ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾ ನಿನ್ನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತೇವೆ.

व्याख्या- हे अग्ने वयम् अनुष्ठातारः दिवेदिवे प्रतिदिनं दोषावस्तः रात्रौ अहनि च धिया बुद्ध्या नमः भरन्तः नमस्कारं सम्पादयन्तः उप समीपे त्वा एमसि त्वाम् आगच्छामः।


प्रातः सूर्य को तथा सायं को अग्नि उद्देश्य करके मन्त्रपाठ आहुति दी जाती है।

प्रातः सूर्यम् उद्दिश्य सायं च अग्निम् उद्दिश्य मन्त्रपाठः आहुतिश्च क्रियते।


समास और अव्ययीभाव दो पद अधिकृत किया गया है।

समासः अव्ययीभावः च इति पदद्वयमधिकृतम्।


१४. गुरुलक्षणानि लिखत।

೧೪. ಗುರುವಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಬರೆಯಿರಿ.


उपोत्तमंरिति (६.१.१९७ ) सूत्र का अर्थ- रेफ इत् वाले शब्द के उपोत्तम को उदात्त होता है।

उपोत्तमंरिति (६.१.१९७) सूत्रार्थः- रित्प्रत्ययान्तस्योपोत्तममुदात्तं स्यात्।


विशेष रूप से वीर के समान, वीरो में भी श्रेष्ठ वीर।

अतिशयेन वीरवत् वीरवत्तमम्।


इससे जाना जाता है की वे प्राचीन काल में मध्यप्रदेश में रहते थे।

अनेन ज्ञायते यत् ते प्राचीनकाले मध्यप्रदेशे वसन्ति स्म।


अस्मात् कारणात् जलस्पर्शन असौ पापं त्यक्त्वा मेध्यो भवति।

ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಜಲ ಸ್ಪರ್ಷದಿಂದ ಈ ಪಾಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಪವಿತ್ರವಾಗುತ್ತಾರೆ.


ಆದ್ದರಿಂದ ಪಂಚಾನಾಂ ರಾಜಾನಾಂ ಸಮಾಹಾರಃ ಈ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಪಂಚರಾಜನ್ ಇಲ್ಲಿ ತತ್ಪುರುಷಸಮಾಸಾಂತದ "ರಾಜಾಹಃಸಖಿಭ್ಯಷ್ಟಚ್" ಇದರಿಂದ ಟಚ್ ಇದರ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

पाँच राजाओं का समाहार इस विग्रह में पञ्चराजन् यहाँ तत्पुरुषसमासान्त का "राजाहःसखिभ्यष्टच्" ' इससे टच की प्रवृत्ति होती है।


ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತ ಸೂತ್ರದಿಂದಿರುವ ಅನುಮಃ ಶತುಃ ಅಂತೋದಾತ್ತದ ನಂತರವಿರುವ ನದೀಸಂಜ್ಞಕ ಜ್ಞೀಪ್ ಪ್ರತ್ಯಯದ ಈಕಾರವನ್ನು ಉದಾತ್ತ ಮಾಡುವ ವಿಧಿಯಿದೆ .

अतः प्रकृतसूत्रेण अनुमः शतुः अन्तोदात्तात् परस्य नदीसंज्ञकस्य ङीप्प्रत्ययस्य ईकारस्य उदात्तत्वं विधीयते।


इष्टियागस्य काम्यानुष्ठाने किं किं वैशिष्ट्यं वर्तते?

ಇಷ್ಟಿಯಾಗಿದ ಕಾಮ್ಯಾನುಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ ಯಾವೆಲ್ಲ ವಿಶೇಷತೆಗಳಿವೆ?


अवनेग्यमुदकमाजदहर्यथेदं पाणिभ्यामवनेजनायाहरन्त्येवं तस्यावनेनिजानस्य मत्स्यः पाणी आपेदे ॥ १॥

ಅವನೇಗ್ಯಮುದಕಮಾಜದಹ್ಲರ್ಯಥೇದಂ ಪಾಣಿಭ್ಯಾಮವನೇಜನಾಯಾಹರಂತ್ಯೇವಂ ತಸ್ಯಾವನೇನಿಜಾನಸ್ಯ ಮತ್ಸ್ಯಃ ಪಾಣೀ ಆಪೇದೆ ।।೧।।


अस्य ग्रन्थस्य प्रधानलक्ष्यं हि संहितापदानां शुद्धता एव।

ಈ ಗ್ರಂಥದ ಪ್ರಧಾನ ಲಕ್ಷ್ಯವು ಸಂಹಿತಾ ಪದಗಳ ಶುದ್ಧತೆಯೇ ಆಗಿದೆ.


ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಇದು ವಿಧಿಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.

सूत्रव्याख्या - इदं विधिसूत्रम्।


ಅದು ತನ್ನ ಉಪಾಸಕರನ್ನು ವರ ರೂಪದಿಂದ ಪುತ್ರವಿತ್ತಾದಿಗಳ ವರ್ಷವನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ.

वह अपने उपासको को वर रूप से पुत्रवित्तादि की वर्षा करती है।


ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಇದು ವಿಧಿ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.

सूत्र की व्याख्या- यह विधिसूत्र है।


ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಯಾಜ ಮತ್ತು ಎರಡು ಅನುಯಾಜಗಳ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ವಿಧಾನ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

चार प्रयाजों और दो अनुयाजों का अनुष्ठान विहित है।


ये कितवाः भवन्ति तेषां स्त्रियः दुःखिताः भवन्ति ।

ಯಾರು ಜೂಜುಗಾರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆಯೋ ಅವನ ಹೆಂಡತಿ ದುಃಖಿತರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ.


ऋग्वेद में मित्र का और वरुण का सम्मिलित रूप से अनेक स्तुति की गई है।

ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರನಿಗೆ ಮತ್ತು ವರುಣನಿಗೆ ಹಲವು ಸ್ತುತಿಗಳಿವೆ.


ಪಾದವು ನಡಿಗೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ.

पाद इन्द्रिय गमन साधती है।


ಧನದ ಸ್ವಾಮಿನಿಯಾಗಿದ್ದಾಳೆ.

धनस्य सा धारिका।


परन्तु अस्मिन् सूक्ते तथाविधं किमपि कल्पनादिकं न विद्यते।

परन्तु इस सूक्त में उस प्रकार की कोई कल्पनादि विद्यमान नही है।


ಆಕ್ಷಿಪ್ತಸ್ಯ ಉಪಮಾನಸ್ಯ ಸಮಾನಾಧಿಕರಣೇನ ಇವುಗಳ ವ್ಯಾಘ್ರಾದಿಭಿಃ ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ.

आक्षिप्तस्य उपमानस्य समानाधिकरणेन इत्यस्य च व्याघ्रादिभिः सहान्वयः भवति।


क्योंकि श्रुतियों में कहा है तमेव विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' (श्वे. उ. 3.क्र) इस प्रकार से उस विद्या के उसको जाने बिना और कोई मार्ग हैं को नहीं इस प्रकार से श्रुति ने कहा है।

"ತಮೇವ ವಿದಿತ್ವಾತಿಮೃತ್ಯುಮೇತಿ ನಾನ್ಯಃ ಪಂಥಾ ವಿದ್ಯತೇಽಯನಾಯ (ಶ್ವೇ.ಉ.೩.೮) ಎಂದು ವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಬೇರೆ ಮಾರ್ಗಗಳು ಮೋಕ್ಷಕ್ಕಾಗಿ ಇರುವವು ಎಂದು ಶೃತಿ.


(ಭ.ಗೀ. ೬.೪೫) ಸಂಶುದ್ಧಕಿಲ್ಬಿಷಃ ವಿನಷ್ಟಪಾಪಃ ಯಸ್ಯ ಸರ್ವಾಣಿ ಪಾಪಾನಿ ವಿನಷ್ಟಾನಿ ತಾದೃಶಃ ಪುರುಷಃ |

(भ.गी.६.४५)  संशुद्धकिल्बिषः विनष्टपापः यस्य सर्वाणि पापानि विनष्टानि तादृशः पुरुषः।


वहाँ पर ज्ञान में परमप्रमाण वेद ही होते हेैं।

ಅಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯ ಪ್ರಮಾಣವು ವೇದವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.


लौकिक विश्वानि और भुवनानि दो रूप है।

ಲೌಕಿಕ ವಿಶ್ವಾನಿ ಮತ್ತು ಭುವನಾನಿ ಇವೆರಡು ರೂಪಗಳಾಗಿವೆ.


उसके लिए विषयों से मन को विरक्ति अपेक्षित होती है।

तदर्थं विषयेभ्यः मनसः विरक्तिः अपेक्षते।


8 आत्मा के पाँच कोश के अतिरिक्त प्रबन्ध की रचना कीजिए।

೮. ಆತ್ಮದ ಪಂಚಕೋಶವಲ್ಲದೆ ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ರಚಿಸಿರಿ.


स्वप्नावस्थायाम् अयं तैजसो भवति।

स्वप्नावस्था  में यह तैजस के रूप में होता है।


अतः यह निषिद्ध है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ನಿಷಿದ್ಧ.


अस्मिन् सूत्रे चत्वारि पदानि वर्तन्ते।

इस सूत्र में चार पद है।


वार्तिक व्याख्याः-'' वर्णो वर्णेन'' सूत्रस्थ महाभाष्य में “समानाधिकरणाधिकारे शाकपार्थिवादीनामुपसंख्यानमुत्तरपदलोपाश्च'' वार्तिक विहित है।

वार्तिकव्याख्या - "वर्णो वर्णन" इति सूत्रस्थे महाभाष्ये "समानाधिकरणाधिकारे  शाकपार्थिवादीनामुपसंख्यानमुत्तरपदलोपश्च" इति।


रत्न को धारण करने वाली यागफल रूपों के रत्नों को विशेष रूप से धारण अथवा पोषण करने वाली।

ರತ್ನವನ್ನು ಧರಿಸಿವವರು, ಯಾಗ ಫಲ ರೂಪಗಳ ರತ್ನಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷ ರೂಪದಿಂದ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವವನು ಅಥವಾ ಪೋಷಿಸುವವನು.


अतः प्रकृतसूत्रे यूपदारु इत्यत्र यूप इति पूर्वपदे प्रकृतिस्वरः भवति।

ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ಯೂಪದಾರು ಇಲ್ಲಿ ಯೂಪ ಎಂಬ ಪೂರ್ವಪದದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ವರವಿರುತ್ತದೆ.


ಆಜ್ಯಸ್ತೋತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಅಜಿ ಶಬ್ದವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅದರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಕ್ರಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತೇವೆ, ಹೇಗೆ - "ಯದಾಜಿಮಾಯನ್ ತದಾ ಆನಜ್ಯಾನಾಮ್ ಆಜತ್ವಮ್' (ತಾ. ೭/೨/೧) ರಥಂತರದ ನಿರುಕ್ತಿಯು ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ - 'ರಥಂ ಮರ್ಯಾ ಕ್ಷೇಪ್ಲಾತಾರೀತ್ ಇತಿ ತದ್ರಂಥರಸ್ಯ ರಥಂತರತ್ವಮ್' (ತಾಂಡ್ಯ. ೭/೬/೪).

आज्यस्तोत्र की व्याख्या अजि शब्द से कहते हुए उसके व्याख्यान का भी क्रम प्राप्त होता है, जैसे - “यदाजिमायन् तदा आनज्यानाम् आजत्वम्' (ता. ७/२/१) रथन्तर की निरुक्ति इस प्रकार होती है - ` रथं मर्या क्षेप्लातारीत् इति तद्रथन्तरस्य रथन्तरत्वम्' (ताण्ड्य. ७/६/४)।


ತದನಂತರ, ಪಶುವಿನ ಪಕ್ವವಾದ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಮಣ್ಣಿನ ಪಾತ್ರೆಯಿಂದ ಹೊರತೆಗೆದು ಅಧ್ವರ್ಯುವು ಆಹವನೀಯಾಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ.

तदनन्तरं पशोः पक्वानि अङ्गानि मृत्पात्रात् बहिष्कृत्य खण्डशः कर्तयित्वा अध्वर्युः आहवनीयाग्नौ प्रददाति।


स्तोक, अन्तिक, दूर अर्थवाची से कृच्छर शब्द से विहित पञ्चमी के उत्तरपद परे लोप नहीं होता है यही सूत्रार्थ है।

ಸ್ತೋಕ, ಅಂತಿಕ, ದೂರ, ಅರ್ಥವಾಚಿಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಕೃಚ್ಛ್ರ ಶಬ್ದದಿಂದ ವಿಹಿತವಾದ ಪಂಚಮೀ ಉತ್ತರಪದದ ನಂತರ ಲೋಪವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ.


कुचरः इत्यस्य कः अर्थः?

कुचरः इसका क्या अर्थ है?


एकाच: इस पद की अनुवृति होने से वर्तमान पद के विशेष्य रूप से शब्दस्य इस षष्ठी एवचनान्त पद का यहाँ ग्रहण है।

एकाचः इति अनुवर्तमानस्य पदस्य विशेष्यरूपेण शब्दस्य इति षष्ठ्येकवचनान्तं पदमत्र ग्राह्यम्।


तिङ्ङतिङः इति सूत्रात् तिङ् इति प्रथमान्तं सुबन्तं पदम् अनुवर्तते।

ತಿಙ್ ತಿಙಃ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ತಿಙ್ ಎಂಬ ಪ್ರಥಮಾಂತ ಪದದ ಅನುವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.


सरलार्थ - रथी योद्धा जिस प्रकार कोडे से घोड़ो को मारता हुआ योद्धाओं को प्रकट करता है, उसी प्रकार पर्जन्य जब आकाश को वर्षा से युक्त करते हैं, तब उनका गर्जन सिंह के समान दूर से उत्पन्न होता है।

सरलार्थः - कशया अश्वं प्रेरणं कुर्वन् रथस्वामी इव ( पर्जन्यदेवः ) वर्षासम्बन्धिदूतान् प्रकटयति । यदा पर्जन्यदेवः आकाशात् वर्षणं करोति तदा दूरात् गर्जनस्य ध्वनिः श्रूयते ।


ಪೈಂಗ್ಯ ಮತ್ತು ಮಹಾಪೈಂಗ್ಯಗಳಿಂದ ಪ್ರತೀತವಾಗುತ್ತದೆ ಮಹಾಭಾರತದ ಸಮಾನವಾಗಿ ಭಾರತ ಎಂದು ಕೂಡ ಒಂದು ಭಿನ್ನವಾದ ಗ್ರಂಥವಿತ್ತು.

पैङ्ग्यः महापैङ्ग्य इति नामभ्यां प्रतीतो भवति यत् महाभारत इव भारत इत्यपि एकः भिन्नग्रन्थः आसीत् इति।


और यह माष- शब्द धान्यवाची (धान का पर्यायवाची )।

ಮತ್ತೆ ಈ ಮಾಷ ಶಬ್ದವು ಧಾನ್ಯವಾಚಿ ಶಬ್ದವಾಗಿದೆ .


ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಷ್ಕಲ ಶಾಖೆಯ ಸಂಹಿತೆಗಳು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲವಾದರೂ, ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಅದರ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

यद्यपि आजकल वाष्कल शाखा की संहिता प्राप्त नहीं होती है, फिर भी इसको विशिष्टता का वर्णन विविध स्थलो में प्राप्त होता है।


"अस्तं पस्त्यम्" इति गृहनाम में पढ़ा हुआ है।

"ಅಸ್ತಂ ಪಸ್ತ್ಯಮ್" ಎಂದು ಗೃಹದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಓದಲಾಗಿದೆ.


और इन विनियोग का वैज्ञानिक दृष्टि से भी वहाँ समानता प्रदर्शित है।

ಮತ್ತು ಆ ವಿನಿಯೋಗದ ವಜ್ಞಾನಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಅದರ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ.


10. तत्कृत इसका क्या अर्थ है?

೧೦. ತತ್ಕೃತ ಇದರ ಅರ್ಥವೇನು?


ನ ಪಂಥಾಃ ಈ ಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ನ ಪಥಿನ್ ಸು ಈ ಅಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ "ನಜ್ಞ್" ಸೂತ್ರದಿಂದ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸವಾದಾಗ, ಪ್ರಾತಿಪದಿಕತ್ವದಿಂದ ಸುಪ್ ಇದರ ಲೋಪವಾದಾಗ ನ ಲೋಪ ಅಪಥಿನ್ ನಿಷ್ಫನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.

न पन्थाः इति लौकिकविग्रहे न पथिन् सु इत्यलौकिकविग्रहे "नञ्" इत्यनेन सूत्रेण तत्पुरुषसमासे, प्रातिपदिकत्वात् सुब्लुकि, नलोप अपथिन् इति निष्पदद्यते।


मूर्धन् - मूर्ध्न-इसका सप्तमी एकवचन में यह वैदिक रूप है।

मूर्धन्- मूर्ध्नि-इत्यस्य सप्तम्येकवचने वैदिकं रूपमिदम्।


वास्तविकतया वर्गेषु ऋचां संख्या सुनिश्चिता नास्ति।

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ವರ್ಗಗಳ ನಡುವೆ ಯಾವುದೇ ಋಙ್ಮಂತ್ರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಖಚಿತವಾಗಿಲ್ಲ.


जब तुम बढकर बुरे कर्म को करने वाले को मेघ मारता है, तब यह विश्व प्रसन्न होता है, क्योंकि वर्षा ही सभी जगत के प्रीतिकारण के रूप में प्रसिद्ध है।

हे पर्जन्य यदा त्वं स्तनयन् दुष्कृतः मेघान् विदारयसि, तदा विश्वमिदं मोदते, यतो हि वृष्टेः सर्वजगत्प्रीतिकारणत्वं प्रसिद्धम्।


"ನಜ್ಞ್" ನಜ್ಞ್ ತತ್ಪುರುಷ ವಿಧಾಯಕ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.

“नञ्'' नञ्तत्पुरुषविधायक सूत्र है।


ಆಗ ನಿದಿಧ್ಯಾಸನಪದವಾಚ್ಯವಾಗುವುದು.

तब निदिध्यासन पद वाच्य होता है।


ಎತ್ತಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

बैल के समान आचरण करना।


ಹೀನ ಲೋಕದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಆಗುತ್ತದೆ.

हीनलोकप्राप्तिः न भवति।


ऐसे याग में जो बारह स्तोत्र गाए जाते हैं, उनमें अन्तिम स्तोत्र को अग्निष्टोम कहते हैं।

ಈ ರೀತಿಯ ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಹಾಡುವ ಹನ್ನೆರಡು ಸ್ತೋತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತಿಮ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.


ಅವನ ಮುಖ ಮತ್ತು ಹಿಂಭಾಗ ಘ್ರತವರ್ಣದಲ್ಲಿದೆ.

उसका आनन और पृष्ठ देश घृतवर्ण से युक्त है।


तथा धर्म तथा ब्रह्म जिज्ञासा का पूर्व पर भाव नहीं कहा गया है।

अत्रापि धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः पूर्वपरीभावो नास्तीति उक्तम्।


ಒಬ್ಬರ ಪ್ರಕಾರ ಪಶುವು ಯಜಮಾನನ ಚಿಹ್ವಸ್ವರೂಪವಾಗಿದೆ.

एके वदन्ति यत् पशुः यजमानस्य चिह्वस्वरूपः इति।


सरलार्थ - अपमानित वृत्रमाता अपने पुत्र की रक्षा के लिए अपने हाथ को फैलाया।

ಸರಳಾರ್ಥ - ಅವಮಾನಿತಳಾದ ವೃತ್ರಮಾತೆ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಕೈ ಚಾಚಿದಳು.


कारणं हि गङ्गायां कदापि घोषः अवस्थातुं न शक्नोति।

ಕಾರಣವು ಗಂಗೆಯಲ್ಲಿ ಘೋಷವು ಯಾವಾಗಲು ನಿಲ್ಲಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.


ಹೇಗೆ - ಕೌಮಾರ ಸಾರಸ್ವತ ಮತ್ತು ಶಾಕಲ ವ್ಯಾಕರಣ.

जैसे - कौमार सारस्वत और शाकल व्याकरण।


ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಅಗ್ನಿಯ ರಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತೃತ ಜಲವನ್ನು ತನ್ನ ಉದರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಇದರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯ ರಚನೆ ಮತ್ತೆ ಆಗುತ್ತದೆ.

सृष्ट्यारम्भे सः अग्निं सृजति किञ्च प्रलयकाले समावृतं पयः स्वोदरि संस्थापयति येन सृष्टिः पुनजयित।


ಯಾವುದೇ ವಸ್ತುವನ್ನು ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಹೇಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಅದೇ ವರ್ಣನೆಯು ಕಲೆಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರೂಪವನ್ನು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿಸುತ್ತದೆ.

कस्यचन पदार्थस्य स्वाभाविकतया यद् वर्णनं भवति तदेव वर्णनं कलायाः उत्कृष्टत्वं द्योतयति।


जितनी सुललित देववाणी का शास्त्रीय विवेचन वहाँ देखते हैं, अन्य जगह उस प्रकार की सुललिता दिखाई नहीं देती है।

यादृशं हि सुललितं देववाण्याः शास्त्रीयं विवेचनं तत्र दृश्यते, नान्यत्र तादृशं क्वापि विलोक्यते।


दूसरे पक्ष में देव भी गायन और वादन द्वारा उसको संतुष्ट करना चाहते थे।

ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ದೇವತೆಗಳು ಕೂಡ ಗಾಯನದಿಂದ ಮತ್ತು ವಾದನಗಳ ಮೂಲಕ ಅವನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು ಬಯಸಿದ್ದರು.


ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಯ ಗ್ರಹಣ ಪರಿಭಾಷಾದಿಂದ ತಿಙಂತ ಇದರ ಲಾಭವಾಗುತ್ತದೆ.

अतः प्रत्यय ग्रहण की परिभाषा से तिङन्तम यह लाभ है।


नैष्कर्म्यसिद्धौ सुरेश्वराचार्येण उक्तम्।

नैष्कर्म्यसिद्धि में सुरेश्‍वराचार्य ने इस प्रकार से कहा है।


ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಸಿಂಹದ ತರ ಇರುವವನು , ತನ್ನ ಪಾದಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಶ್ವವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ವಿಷ್ಣುವು ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.

वीरकर्मणा स्तूयमानः सिंहादिवत् भयानकः, शत्रुवधकर्त्ता, उन्नतवाचि मन्त्रेषु स्थितः, यस्य विष्णोः पादप्रक्षेपैः इदं सर्वं भुवनम् आश्रितं जातं, सः विष्णुः प्रकर्षेण स्तूयते।


प्रकृतजन्मनि यत् कर्म क्रियते ।

इसलिए प्रत्येक जन्म में जो कर्म किए जाते है।


अत्र गृहनिर्माणाय, सीरकर्षणाय, बीजवपनाय, अन्नोत्पादनाय, पुष्ट्यर्थाय, व्यापारहेतवे विदेशगमनाय नानाविधाशीर्वादाय च प्रार्थना कृताऽस्ति।

ಇಲ್ಲಿ ಗೃಹ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕಾಗಿ, ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಅಗೆಯುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ಬೀಜವನ್ನು ಬಿತ್ತುವುದಕ್ಕಾಗಿ, ಅನ್ನವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ,ಪುಷ್ಟಿಗಾಗಿ, ವ್ಯಾಪಾರದ ಕಾರಣ ವಿದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಪ್ರಕಾರವಾದ ಆಶೀರ್ವಾದಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.


"ಸೋಽಯಂ ದೇವದತ್ತಃ" (ಅವನು ಈ ದೇವದತ್ತನಾಗಿದ್ದಾನೆ) ಈ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಃ ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಅಯಂ ಶಬ್ದ ಇವೆರಡರ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿರುದ್ಧಾಂಶಗಳಿರುತ್ತದೆಯೋ ಅವುಗಳ ತತ್ಕಾಲ ತದ್ದೇಶ ವಿಶಿಷ್ಟಗಳ ತತ್ಕಾಲ ತದ್ದೇಶ ವಿಶಿಷ್ಟ ಅಂಶಗಳ ಪರಿತ್ಯಾಗದಿಂದ ಅವಿರುದ್ಧ ದೇವದತ್ತ ಪಿಂಡದ ಜೊತೆಗೆ ದೇವದತ್ತ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ದೇವದತ್ತ ವಾಚಕ ಶಬ್ದದ ಲಕ್ಷ್ಯ-ಲಕ್ಷಣ ಭಾವ ಸಂಬಂಧವಿರುತ್ತದೆ.

“सोऽयं देवदत्तः” इत्यस्मिन् वाक्ये सशब्दायंशब्दयोः तदर्थयोः च ये विरुद्धांशाः सन्ति तेषां तत्कालतद्देशविशिष्टैतत्कालैतद्वेशविशिष्टांशानां परित्यागेन अविरुद्धदेवदत्तपिण्डेन साकं देवदत्तविशिष्टदेवदत्तवाचकशब्दस्य लक्ष्यलक्षणभावसम्बन्धः।


अत्र चोदयित्री इत्यत्र चोदयितृ इति अवस्थायाम् उदात्तस्य ऋकारस्य स्थाने यण् रेफः विधीयते, स च रेफः हल्पूर्वः।

ಚೋದಯಿತ್ರೀ ಇಲ್ಲಿ ಚೋದಯಿತೃ ಈ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಉದಾತ್ತವಾದ ಋಕಾರದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಯಣ್ ರೇಫವಾಗುವ ವಿಧಾನವಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಆ ರೇಫವು ಹಲ್ ಪೂರ್ವವಾಗಿರುತ್ತದೆ.


तथापि अन्यानि अपि कानिचन कार्याणि तस्य सन्ति ।

ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆ ಕೆಲವು ಕೆಲಸಗಳು ಆತನದ್ದಾಗಿದೆ.


अतः अस्य सूत्रस्य अर्थः भवति- तुपश्यपश्यताहैः शब्दैः युक्तं तिङन्तं पदम् अनुदात्तं न भवति पूजायां गम्यमानायाम् इति।

अतः इस सूत्र का अर्थ होता है - तु, पश्य, पश्यत, अह शब्द से युक्त तिङन्त पद को अनुदात्त नहीं होता है, पूजा विषय गम्यमान होने पर।


ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತಾವಾಚಿ ದ್ವಂದ್ವಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಪದ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಪದವು ಪ್ರಕೃತಿಸ್ವರವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

अर्थात् देवतावाची हुन्द्व॒ समास में पूर्वपद को और उत्तरपद दोनों को प्रकृत्ति स्वर होता है।


ಇದರಿಂದ ಈ ಶಾಖೆಯು ಸ್ವಲ್ಪ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಬೋಧವಾಗುತ್ತದೆ.

इससे यह शाखा कम प्रचलित थी ऐसा बोध होता हेै।


8. विवृक्णा इस रूप को सिद्ध करो?

८. विवृक्णा इति रूपं साधयत?


परन्तु द्विगु की तत्पुरुष संज्ञा अभीष्ट होती है अतः विशेषण सूत्र से तत्पुरुषसंज्ञा का विधान किया गया है।

परन्तु द्विगोः तत्पुरुषसंज्ञा अभीष्टा, अतः विशेषेण सूत्रेण तत्पुरुषसंज्ञाया विधानं कृतम्।


दानुः - दो अवखण्डने इस धातु से नुप्रत्यय करने पर दानुः यह रूप बनता है।

दानुः - दो अवखण्डने इति धातोः नुप्रत्यये दानुः इति रूपम्।


इसलिए विवेक चूडामणि में यह कहा गया है कि बुद्धि जीव के पीछे-पीछे चलती है।

अत उच्यते बुद्धिः जीवमनुगच्छतीति। अनुव्रजच्चित्प्रतिबिम्बशक्तिः इति विवेकचूडामणौ।


इस प्रकार की देवी को केवल पास के कारण मैने उस परम अनुरागिणी भार्या को छोड़ दिया।

इत्थम् अनुव्रताम् अनुकूलां जायाम् एकपरस्य एकः परः प्रधानं यस्य तस्य अक्षस्य हेतोः कारणात् अहम् परित्यक्तवानस्मीत्यर्थः।


प्रत्येक प्रकृतियाग की बहुत सी विकृतियाँ हैं।

प्रत्येकं प्रकृतियागस्य बह्व्यः विकृतयः सन्ति।


ಹಾಗೆಯೇ ವೇದರೂಪ ಜ್ಞಾನದ ವಿಶಾಲ ಪರ್ವತದಿಂದ ಅನೇಕ ಸ್ರೋತ ಜನಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರವಾಹವಾಗುತ್ತವೆ.

वैसे ही वेदरूप ज्ञान के विशाल पर्वत से अनेक स्रोत जनकल्याण के लिए प्रवाहित होते हैं।


उपमानोपमेययोः उपमानस्यैव पूर्वनिपाते प्राप्ते उपमितस्य पूर्वनिपातविधानार्थम् इदम् ।

उपमान और उपमेय में उपमान का ही पूर्व निपात प्राप्त होने पर उपमित का पूर्वनिपात के विधान के लिए यह सूत्र है।


ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ ದೇವತೆಗಳು ಕೂಡ ಗಾಯನದಿಂದ ಮತ್ತು ವಾದನಗಳ ಮೂಲಕ ಅವನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲು ಬಯಸಿದ್ದರು.

दूसरे पक्ष में देव भी गायन और वादन द्वारा उसको संतुष्ट करना चाहते थे।


अत एव भगवान् यास्कः उक्तवान् - वरुणो वृणोतीति सतः।

इसलिये भगवान् यास्क ने कहा - वरुणो वृणोतीति सतः।


सूत्रार्थसमन्वयः- क्षि निवासगत्योः इति क्षिधातोः अर्थद्वयमस्ति।

ಸೂತ್ರಾರ್ಥದ ಸಮನ್ವಯ - 'ಕ್ಷಿ ನಿವಾಸಗತ್ಯೋಃ' ಎಂದು 'ಕ್ಷಿ ಧಾತು'ವಿಗೆ ಎರಡು ಅರ್ಥವಿದೆ.


सर्वसंसारधर्मविलक्षणः सर्वक्रियाकारकफलायासशून्यश्च यः आत्मा तमात्मानं प्रविशतीति तात्पर्यम्।

सर्व संसार धर्म विलक्षण सर्व क्रिया कारक फलायासशून्य जो आत्मा होती है वह आत्मस्वरूप में प्रवेश करता है, इसका इस प्रकार का तात्पर्य है।


೨. "ದ್ವಿಗುಶ್ಚ" ಈ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವೇನು?

2. “द्विगुश्च" इस सूत्र का क्या अर्थ है?


स्वाध्यात्म विषयों का संशय निवारण के लिए सुकेशा, भारद्वाज आदि छः मुनि उसके समीप में आने का उल्लेख प्राप्त होता है।

स्वाध्यात्मविषयकानां संशयानां निवारणाय सुकेशा, भारद्वाजादीनां षण्णां मुनीनां तस्य पार्श्वे आगमनस्य उल्लेखः प्राप्यते।


एवम् आकाशस्य तेजसश्च ब्रह्मजत्वात् श्रुतिः न श्रुत्यन्तरविहितं तेजःप्रमुखम् उत्पत्तिक्रमं वारयति, न च श्रुत्यन्तरविहितं।

ಹೀಗಾಗಿಯೇ ಆಕಾಶದ ಮತ್ತು ತೇಜಸ್ಸಿನ ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಶೃತಿಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ತೇಜಸ್ಸು ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಪತ್ತಿಕ್ರಮವನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಇದು ಶೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಲ್ಲ.


ಇಲ್ಲಿ "ಕರ್ಷತ್ವತೋ ಘಞೋಂತ ಉದಾತ್ತಃ" ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಉದಾತ್ತಃ ಈ ಪ್ರಥಮಾಂತ ಪದದ ಅನುವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ .

यहाँ “कर्षात्वतो घञोऽन्त उदात्तः' इस सूत्र से उदात्तः इस प्रथमान्त पद की अनुवृति आती है।


यास्ककृत निरुक्त तो निघण्टु ग्रन्थ की व्याख्या है।

ಯಾಸ್ಕರಿಂದ ರಚಿತವಾದ ನಿರುಕ್ತವು ನಿಘಂಟು ಗ್ರಂಥದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವಾಗಿದೆ.


इसका ही सप्तमी बहुवचनान्त रूप सूत्र में होता है।

अस्यैव सप्तमीबहुवचनान्तं रूपं सूत्रे वर्तते।


ಧರ್ಮ, ಅರ್ಥ, ಕಾಮ, ಮೋಕ್ಷ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಕಾರವಾದ ಪುರುಷಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಮೋಕ್ಷವು ಪರಮ ಪುರುಷಾರ್ಥವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

धर्मार्थकाममोक्षाख्येषु चतुर्विधपुरुषार्थेषु मोक्ष एव परमपुरुषार्थः।


ಹತ್ತನೇ ಪ್ರಪಾಠಕನನ್ನು ಮಹಾನಾರಾಯಣೀಯ ಉಪನಿಷತ್ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

दसवें प्रपाठक को भी महानारायणीय उपनिषद् कहलाता है।


अतः प्रकृत सूत्र से प्र इस गतिसंज्ञक को अनुदात्त होता है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಪ್ರ ಇಲ್ಲಿ ಈ ಗತಿಸಂಜ್ಞಕಕ್ಕೆ ಅನುದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.


अतः तस्य प्रत्येकं पदं बहून् अर्थान् प्रकाशयति।

ಹೀಗಾಗಿ ಅವರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪದವೂ ಹಲವು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.


यदि छह बार करना हो तो प्रत्येक ऋतु में एक एक सम्पादन करना चाहिए।

ಆರು ಬಾರಿ ಆಚರಿಸಬೇಕಾದಲ್ಲಿ, ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಆಚರಿಸಬೇಕು.


ವೃತ್ತಿ ಎಂದರೇನು ?

वृत्तिर्नाम का ?


ಆರಣ್ಯಕದ ಮುಖ್ಯವಿಷಯವು ಪ್ರಾಣವಿದ್ಯಾ ಮತ್ತು ಪ್ರತೀಕದ ಉಪಾಸನೆಯಿದೆ.

आरण्यक का मुख्य विषय प्राणविद्या तथा प्रतीक उपासना है।


अत्र उपमानानि इति प्रथमाबहुवचनान्तं सामान्यवचनैः इति च तृतीयाबहुवचनान्तं पदम् ।

ಇಲ್ಲಿ ಉಪಮಾನಾನಿ ಎಂಬುದು ಪ್ರಥಮಾ ಬಹುವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಚನೈಃ ಇದು ತೃತೀಯಾಂತ ಬಹುವಚನ ಪದವಾಗಿದೆ.


೨೮. "ಇವೇನ ಸಮಾಸೋ ವಿಭತ್ಯಲೋಪಸ್ಚ" ಈ ವಾರ್ತಿಕದ ಉದಾಹರಣೆಯೇನು?

28. “इवेन समासो विभक्त्थलोपश्च'' इस वार्तिक का क्या उदाहरण हे?


इसलिए इन सभी विषयों का विचार करके ही किन्हीं शब्दों के तात्पर्य को समझना चाहिए।

ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿಯೇ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಶಬ್ದದಿಂದ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.


कर्मकाण्ड में नित्यनैमित्तिककाम्य भेद से तीन प्रकार के कर्मवेद में कहे गए है।

कर्मकाण्डे नित्यनैमित्तिककाम्यभेदेन त्रिविधानि कर्माणि आम्नातानि।


एक ही श्रुति अर्थात् एक श्रवण यह ही अर्थ है।

ಒಂದೇ ಶೃತಿ ಅಂದರೆ ಒಂದು ಶ್ರವಣ ಎಂದರೆ ಇದೇ ಅರ್ಥ.


इसलिए शास्त्र के ज्ञाता अधिकारी का उल्लेख सबसे पहले किया गया है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಶಾಸ್ತ್ರ ತಿಳಿದ ಅಧಿಕಾರಿಯ ಉಲ್ಲೇಖ ಮೊದಲು ಇರುತ್ತದೆ.


तैत्तिरीयसंहितानुसारं यज्ञानां कृते यानि विधानानि सन्ति तत्र तादृशी दृढता न परिलक्ष्यते।

ತೈತ್ತಿರೀಯ ಸಂಹಿತೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಯಜ್ಞಗಳಿಗೆ ಇರುವ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ದೃಢತೆ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ.


ಇದರಿಂದ ಏಳು ಹೋತೃಗಳು ವಿಶಿಷ್ಟ ಅಗ್ನಿಷ್ಟೋಮ ಆದಿ ಯಜ್ಞಗಳ ಸಂಪಾದನೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು.

येन सप्तहोतृविशिष्टः अग्निष्टोमादियज्ञः सम्पाद्यते।


सहशब्दस्य सादेशः भवति अव्ययीभावे, कालविशेषवाचके उत्तरपदे परे न भवति।

सह शब्द का स आदेश होता है अव्ययीभाव होने पर, काल विशेष वाचक उत्तरपद पर होने पर नहीं होता हेै।


वहाँ निपात संज्ञा का विधान करने वाले अनेक सूत्र हैं।

ಅಲ್ಲಿ ನಿಪಾತಸಂಜ್ಞಾ ವಿಧಾನ ಮಾಡುವ ಅನೇಕ ಸೂತ್ರಗಳಿವೆ .


तत्र ह्युत्तमः सोमो जायते।

वहाँ पर उसका ही सोम उत्तम माना जाता है।


ಚತುರ್ಥೀ ತದರ್ಥ ಈ ಸೂತ್ರದ ಚತುರ್ಥ್ಯಂತಾರ್ಥದ ಉತ್ತರಪದವಿದ್ದಾಗ ಚತುರ್ಥಿ ಪೂರ್ವಪದವು ಪ್ರಕೃತಿ ಸ್ವರವಾಗುತ್ತದೆ.

चतुर्थी तदर्थ इति सूत्रस्य चतुर्थ्यन्तार्थाय यत्तद्वाचिन्युत्तरपदे चतुर्थ्यन्तं प्रकृत्या भवति इत्यर्थः।


जागरण किसे कहते हैं?

जागरणं किम्?


व्यपदेशिवद्भावम् आश्रित्य देवीः इति पदस्य आमन्त्रितान्तत्वम् अपि सिध्यति।

ವ್ಯಪದೇಶಿವದ್ಭಾವದಿಂದ ’ದೇವೀಃ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಆಮಂತ್ರಿತಸಂಜ್ಞೆ ಕೂಡ ಸಿಗುತ್ತದೆ.


“प्रशंसावचनैश्च"  इस सूत्र का उदाहरण दीजिये।

ಪ್ರಶಂಸಾವಚನೈಶ್ಚ ಎಂಬ ಸೂತ್ರದ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿ.


उदाहरणम् - अस्य सूत्रस्योदाहरणं भवति उपशरदम् इति।

ಉದಾಹರಣೆ - ಈ ಸೂತ್ರದ ಉದಾಹರಣೆಯು ಆಗಿರುತ್ತದೆ, ಉಪಶರದಮ್ ಎಂದು.


श्रूयते इति श्रवः कीर्तिः।

ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ ಇದು ಶ್ರವ ಕೀರ್ತಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು.


ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಸ್ಥೂಲ ವಿವೇಚನೆಯ ನಂತರ ವಿಸ್ತೃತ ವಿವರಣೆಯು ಇದೆ.

एवंविधस्य स्थूलविवेचनस्य पश्चात् विस्तृतविवरणम् अस्ति।


उत्पत्ति से पूर्व यह जगत् सत् शब्द बुद्धमात्र के द्वारा अवगम्य होता है।

उत्पत्तेः पूर्वम् इदं जगत् सच्छब्दबुद्धिमात्रगम्यम् आसीत्।


ಶುದ್ಧವಾದ ಮನಸ್ಸು ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

तथा शुद्धमन मोक्ष का कारण होता है।


वेदादिशास्त्रतः ज्ञायमानः स्वर्गादिः अनित्यः कर्मजन्यत्वात् इत्यत्र श्रुतिस्मृतिवचनानि प्रमाणत्वेन सन्ति।

वेदादि शास्त्रों के ज्ञान से आचरण से स्वर्गादि अनित्य कर्मजन्यत्व की प्राप्ति होती है इसमें श्रुति तथा स्मृति प्रमाण रूप में है।


ಇಲ್ಲಿ ಅಭಿಧಾನವೇ ಕರಣದಲ್ಲಿ ಲ್ಯುಟ್ ಪ್ರತ್ಯಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

अत्र अभिधानम् इति करणे ल्युट्।


प्रतिष्ठिताः - प्रतिपूर्वक स्थाधातु से क्तप्रत्यय करने पर प्रथमाबहुवचन में प्रतिष्ठिताः रूप है।

ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾಃ - ಪ್ರತಿಪೂರ್ವಕ ಸ್ಥಾಧಾತುವಿನಿಂದ ಕ್ತ ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಪ್ರಥಮಾ ಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾಃ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.


ಛಂದೋಬದ್ಧ ಮತ್ತು ಪಾದಬದ್ದವಾಗಿರುವ ಮಂತ್ರಗಳ ದೇವಸ್ತುತಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಅಭೀಷ್ಟ ಪ್ರರ್ಥನೆ ಆದಿಗಳನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.

छन्दोबद्धानां पादबद्धानां च ऋङ्गन्त्राणां देवस्तुतिः देवान् उद्देश्य अभीष्टप्रार्थनादिकं च मुख्योद्देश्यत्वेन गण्यते।


ಪರಮಾತ್ಮನ ಸರಿಯಾದ ತಿಳುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.

परमात्मतत्त्वस्य सुष्टु बोधाय बहवः उपायाः स्वीकृताः वर्तन्ते।


इति चेत् वक्तुं शक्यते यत् सर्वेषां देवानां गुणसाम्यात्।

यह प्रश्‍न उठने पर कह सकते हैं कि सभी देवों के गुणसाम्य से।


अव्यय के निषेध होने पर ब्राह्मणस्य कृत्वा इत्यादि यहाँ उदाहरण है।

अव्ययेन निषेधे ब्राह्मणस्य कृत्वा इत्यादिकमत्रोदाहरणम्।


"ಅಮುಷೇತ್ಯಂತಃ" ಎಂಬ ವರ್ತಿಕದಿಂದ ಸ್ಯಾಂತವಾದಂತಹ ಷಷ್ಠ್ಯಂತಪದಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಅಂತೋದಾತ್ತಸ್ವರವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ?

अमुष्येत्यन्तः इस वार्तिक से कैसे स्यान्तस्य षष्ठ्यन्त पद का अन्त उदात्त नहीं होता है?


वषट् - कारेण कः शब्दः गृह्यते ?

वषट् कार से किस शब्द का ग्रहण होता है?


ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನೆಂದರೆ, ವಂಶಮಂಡಲದಿಂದ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಬಹಳಷ್ಟು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತವೆ.

अस्य कारणञ्च वंशमण्डलात् भाषागतभेदः तथा विषयगतभेदः च बहुत्र दृश्यते।


इस कारण से जल स्पर्श से यह पाप को छोड़कर पवित्र होता है।

अस्मात् कारणात् जलस्पर्शन असौ पापं त्यक्त्वा मेध्यो भवति।


13.अज्ञान का आवरण क्या होता है?

१३. अज्ञानावरणं किम्।


विशरणं नाम विनाशः इत्यर्थः।

ವಿಶರಣಂ ಎಂದರೆ ವಿನಾಶಃ ಎಂಬ ಅರ್ಥವು ಬರುತ್ತದೆ.


ಇದರಿಂದ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ ಒಂದೇ ವಿಷಯವ್ವನ್ನು ವಿಭಿನ್ನ ಶೈಲಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಟನೆ ಮಾಡಬಹುದು.

एतेन अध्येता अवच्छेद् यद् एकस्यापि विषयस्य भिन्नशैल्या प्रकटनं सम्भवति।


ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯಾಗುತ್ತದೆಯೋ ಆ ವಸ್ತುವಿನ ಪ್ರಮಾಣಾಂತರದಿಂದ ಅವಿಷಯೀಕರಣವನ್ನು ಮಾಡುವುದೇ ಅಪೂರ್ವತಾ ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

प्रकरणे यत् वस्तु प्रतिपाद्यते तस्यैव वस्तुनः प्रमाणान्तरेण अविषयीकरणम् अपूर्वता।


೩೬. ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸದ ಲಕ್ಷಣವೇನು ?

36. “तत्पुरुष समास का लक्षण क्या है?


ऋग्वेदस्य द्वयोः आरणयकयोः मध्ये अन्यतमम् इदम् आरण्यकर्मस्ति।

ऋग्वेद के दो आरण्यको के मध्य में यह श्रेष्ठ आरण्यक है।


ಆ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆವೃತ್ತ ಇರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ ಸುಷುಪ್ತಿ ಕಾಲದ ಆನಂದವು ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

वह अज्ञान से आवृत्त है इस कारण से सुषुप्ति कालीन आनन्द मुख्य नहीं होता है।


गर्भाधाननिमित्ताय अन्यैः देवैः सह विष्णोरपि स्तुतिः प्रसिद्धा अस्ति।

ಗರ್ಭಧಾರಣೆಗಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವಿನೊಂದಿಗೆ ಇತರೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.


ಮತ್ತು ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ - ಕರ್ತೃ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ತೃಜಕ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳಿಗೆ ತದಂತ, ಸುಬಂತಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಷಷ್ಠ್ಯಂತ ಸುಬಂತದ ಸಮಾಸವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

एवं सूत्रार्थो भवति - "कर्त्र्थकौ यौ तृजकौ प्रत्ययौ तदन्तेन सुबन्तेन सह षष्ठ्यन्तस्य सुबन्तस्य समासो न भवति" इति।


' चार प्राचीन गद्य उपनिषद्, प्राचीन पद्य उपनिषद्, उत्तरकालिक गद्य उपनिषद्, अथर्वण कठ उपनिषद्, ईश उपनिषद्, श्वेताश्वतर उपनिषद् और महानारायण उपनिषद्।

ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಾಚೀನ ಗದ್ಯ ಉಪನಿಷದ್, ಪ್ರಾಚೀನ ಪದ್ಯ ಉಪನಿಷದ್, ಉತ್ತರಕಾಲಿಕ ಗದ್ಯ ಉಪನಿಷದ್, ಅಥರ್ವಣ ಕಠ ಉಪನಿಷದ್, ಈಶ ಉಪನಿಷದ್,ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರ ಉಪನಿಷದ್ ಮತ್ತು ಮಾಹಾನಾರಾಯಣ ಉಪನಿಷದ್.


छन्दोबद्धानां पादबद्धानां च ऋङ्गन्त्राणां देवस्तुतिः देवान् उद्देश्य अभीष्टप्रार्थनादिकं च मुख्योद्देश्यत्वेन गण्यते।

ಛಂದೋಬದ್ಧ ಮತ್ತು ಪಾದಬದ್ದವಾಗಿರುವ ಮಂತ್ರಗಳ ದೇವಸ್ತುತಿ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಅಭೀಷ್ಟ ಪ್ರರ್ಥನೆ ಆದಿಗಳನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.


ಆಶ್ವಲಾಯನನ ಮತದ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಮಂತ್ರ ದೃಷ್ಟಿ ಋಷಿಯು ಇರುತ್ತಿದ್ದರು, ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ದೃಷ್ಟಿ ಆಚಾರ್ಯರು ಕೂಡ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು.

आश्वालायनमतानुसारेण मन्त्रद्रष्टारः ऋषयो भवन्ति, ब्राह्मणद्रष्टारः आचार्याश्च।


तेषु मन्त्राणां विनियोगविषये च सविस्तीर्णं वर्णनं प्राप्यते।

उनमें मन्त्रों के विनियोग विषय पर विस्तार सहित वर्णन प्राप्त होता है।


इसलिए उसका प्रत्यक्ष प्रमाण के द्वारा ग्रहण नहीं होता है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಅದನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.


एवं क्वचिद् अन्यत्र होता, अध्वर्युः, ब्रह्मण इत्यादिभिरभिधाभिः सोऽभिहितः।

इसी प्रकार कुछ अन्यत्र स्थान पर होता, अध्वर्यु, ब्रह्मण इत्यादि नामों से भी जानी जाती है।


ಇಂದ್ರನೂ ಕೂಡ ಕೇಳಿದ ವರವನ್ನು ನೀಡದನು.

इन्द्रोऽपि तदा प्रार्थितं दरं प्रदत्तवान्।


यतो हि तत्र स्तनकेशादिकं नास्ति।

ಏಕೆಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ತನಕೋಶ ಆದಿಗಳಿಲ್ಲ.


मन का शम किया जाता है।

ಮನಸ್ಸಿನ ಶಮವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.


೫. ಅರ್ಥವಾದ ಎಂದರೆ ಏನು?

5 अर्थवाद किसे कहते हैं?


उदाहरणेन स्पष्टं भवति।

ಉದಾಹರಣೆಯಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.


वैदिकपदानां व्युत्पादनं हि निरुक्तस्य विषयः अस्ति।

ವೈದಿಕ ಪದಗಳ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯೇ ನಿರುಕ್ತದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ.


ये अज्ञानियों की दृष्टि में जगत् तथा ज्ञानियों की दृष्टि में वो पुरुष ही हैं।

एतेन अज्ञानिनां दृष्ट्या यज्जगत्, ज्ञानिदृशा तत्पुरुष एव।


न यह अव्यय है, अनुदात्तम् इस प्रथमा एकवचनान्त दो पदों की यहाँ अनुवृति है।

न इति अव्ययम्, अनुदात्तम् इति प्रथमैकवचनान्तं पदद्वयम् अनुवर्तते।


ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ 'ಜ್ಞಿತ್ಯಾದಿರ್ನಿತ್ಯಮ್' ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ  ಆದಿ ಎಂಬ ಅನುವೃತ್ತಿಯು ಬರುತ್ತಿದೆ.

इस सूत्र में 'ज्नित्यादिर्नित्यम्' इस सूत्र से आदि: इसकी अनुवृति आ रही है।


ಮತ್ತು ಆ ಪ್ರಸಂಗ ಭೇದದಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

तच्च प्रसङ्गभेदेन भिन्नं भवितुमर्हति।


8 कौन-से कर्म संचित कर्म होते हैं?

८. संचितं किं भवति।


तेषु ङीप्प्रत्ययः अपि एकः।

ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಜ್ಞೀಪ್ ಪ್ರತ್ಯಯ ಕೂಡ ಒಂದಾಗಿದೆ.


कृणोमि इत्यस्य लौकिकं रूपं किम् ?

कृणोमि इसका लौकिक रूप क्या है?


मन का कथन था कि मेरे बिना बताये बात को वाणी प्रकट नहीं कर सकती है।

ಮನಸ್ಸಿನ ಕಥನೆಯು ಇತ್ತು ನನ್ನ ವಿನಹ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.


ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಇಂದರ್ಥ ಶಾಸ್ತ್ರಕೃದುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.

उपरतेः अपरोऽप्यर्थः शास्त्रकृद्किः प्रतिपाद्यते।


ङीप् यह प्रथमा एकवचनान्त पद है।

ಜ್ಞೀಪ್ ಇದು ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ.


दोषयुक्तेभ्यः चक्षुरादिकरणेभ्यः अहमन्धः, अहं मूकः इत्यादि प्रत्यक्षं भवति।

दोष युक्त चक्षु आदि से मैं अन्धा हूँ, मैं मूक हूँ, इस प्रकार का प्रत्यक्ष होता है।


ಕಠಸಂಹಿತೆಯಲ್ಲಿ ಐದು ಖಂಡಗಳಿವೆ.

कठसंहितायां पञ्च खण्डाः सन्ति।


ನಿರ್-ಉಪಸರ್ಗಪೂರ್ವಕ ನಿಜ್-ಧಾತುವಿನ ಕ್ವಿಪ್-ಪ್ರತ್ಯಯಾಂತದ ಪ್ರಥಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದ ರೂಪವಾಗಿದೆ.

निपूर्वकनिज्-धातोः क्विप्प्रत्यये प्रथमैकवचने।


ಸರಿಯಾದ ಜ್ಞಾನವಿದ್ದಾಗ ಆ ಅವಿದ್ಯೆಯು ನಶಿಸಿಹೋಗುತ್ತದೆ.

सम्यक् ज्ञान होने पर ही वह अविद्या नष्ट हो जाती है।


अत एव अग्निना सह तस्य सम्बन्धो देवान्तरापेक्षया अधिकं दृढः।

ಆದ್ದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಅದರ ಸಂಬಂಧ ಅನ್ಯ ದೇವತೆಗಳ ಅಪೇಕ್ಷೆಗಿಂತ ಅಧಿಕವಾಗಿ ದೃಢವಾಗಿದೆ.


ಯಶ ಶಬ್ದದಿಂದ ಅಚ್ ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ದ್ವಿತೀಯಾ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ .

यशश्शब्दस्य अच्प्रत्यये द्वितीयैकवचने।


इसके बाद सूत्र प्रवृत्त हुआ है- (3.10) “स नपुंसकम् '' सूत्रार्थ-समाहार में द्विगु और दढृवन्द नपुंसक होता है।

ततः स्त्रं प्रवृत्तम्- [३.१०] स नपुंसकम्॥ (२.४.१७) सूत्रार्थः - समाहारे द्विगुर्दन्द्वश्च नपुंसकं भवति।


जो की कर्म देवों से श्रेष्ठ है।

ಯಾವ ಕರ್ಮ ದೇವಗಳಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿದೆ.


ಅವರ ಮತದಲ್ಲಿ ಇತಾಲೀಯ ಮತ್ತು ಗ್ರೀಸ್ ದೇಶ ಅಗ್ನಿಯ ಸಮಾನವಾಗಿ ವಿವಿಧ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಹೋಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

तन्मते इतालीया ग्रीसदेशीयाश्च अग्नौ इव विविधान् देवानुद्दिश्य होममकुर्वन्।


विषयासक्ति से चित्त मलिन होता है।

ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿಗೆ ಕಾರಣ ಚಿತ್ತಸ್ಥಮಲವು.


तेन च सूत्रस्यास्य अयमर्थो भवति हल्परकोदात्तस्थाने विहितः यः यण् ततः परेषां सर्वनामस्थानसंज्ञकविभक्त्यवयवस्वराणां नदीसंज्ञकानां ङीप्-ङीष्-ङीन्-प्रत्ययानां ईकारस्य च उदात्तत्वं भवति इति।

ಇದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಸೂತ್ರಾರ್ಥವು ಹೀಗೆ ಬರುತ್ತದೆ - ಹಲ್ಪೂರ್ವಕ ಉದಾತ್ತಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಿಹಿತವಾದ ಯಣ್ ನ ನಂತರದಲ್ಲಿ  ಸರ್ವನಾಮಸ್ಥಾನಸಂಜ್ಞಕವಿಭಕ್ತಿಅವಯವಸ್ವರಗಳ  ನದೀಸಂಜ್ಞಕಗಳ ಜ್ಞೀಪ್-ಜ್ಞೀಷ್-ಜ್ಞೀನ್ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳ ಈ ಕಾರಕ್ಕೆ ಉದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.


ಅಂಚೇಶ್ಛಂದಸ್ಯಸರ್ವನಾಮಸ್ಥಾನಮ್ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅಸರ್ವನಾಮಸ್ಥಾನ ಎಂಬ ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನ ಪದದ ಅನುವೃತ್ತಿ ಬರುತ್ತಿದೆ.

अञ्चेश्छन्दस्य सर्वनामस्थानम् इस सूत्र से असर्वनामस्थानम् इस प्रथमा एकवचनान्त संज्ञा बोधक पद की अनुवृति है।


सूत्र अर्थ का समन्वय- यहाँ हन्त इससे युक्त है, प्रविश यहाँ तिङन्त पद है।

सूत्रार्थसमन्वयः- अत्र हन्त इत्यनेन युक्तम् अस्ति प्रविश इति तिङन्तं पदम्।


ತಿಪ್ ಪ್ರತ್ಯಯವು ಪಿತ್ ಪ್ರತಯವಾದಾಗ ಪ್ರಕೃತ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಸಮುದಾಯದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಅಂತ್ಯ ಸ್ವರಕ್ಕೆ ಉದಾತ್ತವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.

तिप्प्रत्यस्य पित्त्वात् प्रकृतसूत्रेण समुदायस्य अन्तस्य स्वरस्य उदात्तत्वं सिध्यति।


और वे होता, पोता, मैत्रावरुण, ग्राववरुण, ब्राह्मणाच्छंदस, आच्छावाक और अग्नीद है।

ते च होता , पोता , मैत्रावरुणः , ग्राववरुणः , ब्राह्मणाच्छंदसी , आच्छावाक् एवम् अग्नीदः।


वे कौन देव है, वो यहां बताया गया है।

ಅವರು ಯಾವ ದೇವ, ಅದನ್ನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.


इन्द्र हाथ में हमेशा सुनहरे अथवा रक्तिम वस्त्र को धारण करते हैं।

ಇಂದ್ರನ ಕೈನಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲು ಸುವರ್ಣ ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ.


अनेन आदिः इति पदम् अधिक्रियते।

इसके द्वारा आदि: इस पद का अधिकार किया जाता है।


यथा तत्र वृत्रासुरस्य विकटरूपस्य वर्णनं प्राप्यते तथा देवासुरसङ्ग्रामस्य अपि वर्णनं लभ्यते।

जैसे वहां पर वृत्रासुर का विकराल रूप का वर्णन प्राप्त होता है, वैसा ही देवासुर सङ्ग्राम का भी वर्णन प्राप्त होता है।


भले ही जीव स्थूल देहादि से अथवा पञ्चकोशों से अत्यन्त ही भिन्न होता है।

यद्यपि जीवः स्थूलदेहादिभ्यः अथवा पञ्चकोशेभ्यः अत्यन्तं भिन्नः भवति।


ಕಲ್ಯಾಣಮ್ ಇದು ಅದರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅರ್ಥವಾಗಿದೆ.

कल्याणम् इति तस्य सामान्यार्थः।


ಕಶ್ಯಪ ನೋಡುವವನು ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ.

“कश्यप देखने वाला होता है।


ऋग्वेद में ऋक् मन्त्रों की गणना भी एक कठिन समस्या है।

ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಋಕ್ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕುವುದು ಕೂಡ ಒಂದು ಕಠಿಣ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿದೆ.


निरुक्तयुगम् - निघण्टुकाल के बाद निरुक्त का समय प्रारम्भ होता है।

निरुक्तयुगम् - निघण्टुकालानन्तरं निरुक्तानां समयः प्रारम्भो भवति।


ಇದರಲ್ಲಿ ಸತ್ವ ರಜಸ್ ಮತ್ತು ತಮಸ್ ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳು ಇವೆ.


उत्तरपदेषु इस पद को यहाँ जोड़ा गया है।

ಉತ್ತರಪದೇಷು ಎಂಬ ಪದವು ಅಧ್ಯಾಹಾರ್ಯವಾಗಿದೆ.


'मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि च शास्त्राणि प्रथन्ते वीरपुरुषाणि' भवन्त्यायुष्मत्पुरुषाणि च इति बृद्धिरादैच् इति सूत्रभाष्ये पतञ्जलिना उक्तम्।

'मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गलान्तानि च शास्त्राणि प्रथन्ते वीरपुरुषाणि भवन्त्यायुष्मत्पुरुषाणि च' इस प्रकार वृद्धिरादैच् इस सूत्रभाष्य में पतञ्जलि ने कहा है।


अनेन सूत्रेण अनुदात्तस्वरस्य निषेधः विधीयते।

इस सूत्र से अनुदात्त स्वर का निषेध होता है।


ಚಿತಃ ಇಲ್ಲಿ ಅಂತೋದಾತ್ತವು ಯಾವ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ?

चितः अन्त उदात्त किस सूत्र से होता है?


ಅವರ ವಶದಲ್ಲಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

उनके वश में नही होते है।


विशिष्टरूपेण बद्धं जलपात्रम् अधोमुखीकृत्य जलं पिन्वताम् ।

विशिष्टरूप से बंधे हुए जलपात्र को नीचे की और मुख करके जल को खोलो।


"ನ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಾಯಾಂ ಸ್ವರಿತಸ್ಯ ತೂದಾತ್ತಃ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಷಷ್ಠ್ಯಂತವಾದಂತಹ ’ಸ್ವರಿತಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತು ಸಪ್ತಮ್ಯಂತವಾದತಂಹ ’ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಾಯಾಂ’ ಎಂಬ ಪದದ ಅನುವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

पूर्व “न सुब्रह्मण्यायां स्वरितस्य तूदात्तः' इस सूत्र से स्वरितस्य इस षष्ठ्यन्त तथा सुब्रह्मण्यायाम् इस सप्तम्यन्त पद की यहाँ अनुवृति है।


ಇಂದ್ರನು ಯುದ್ಧಜಯ, ಅಸುರವಧ, ದುಷ್ಟರ ನಾಶಕ, ಜಲ ನಿಷ್ಕಾಸನ ಇತ್ಯಾದಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

इन्द्र युद्ध जय, असुर वध, दुष्टों का नाशक, जल निष्कासन इत्यादि कर्म करता था।


द्विविधा इयं शिक्षा समुपलब्धा भवति।

यहाँ दो प्रकार की शिक्षा उपलब्ध होती है।


6. गृधातु किस अर्थ में होती है?

६. गृधातुः कस्मिन्नर्थे भवति?


ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಇದು ಸಂಜ್ಞಾ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.

सूत्र व्याख्या-यह संज्ञा सूत्र है।


यदि इच्छा है तो जाने हेतु मार्गव्यय के लिए पर्याप्त धन है अथवा नहीं।

यदि इच्छा अस्ति तर्हि गमनस्य मार्गव्ययाय पर्याप्तं धनम् अस्ति न वा।


स तस्य ज्वालारूपेण चमसेन देवान् हविः प्राशयति।

ಅವಳು ಆ ಜ್ವಾಲೆರೂಪದ ಚಮಚದಿಂದ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹಂಚುತ್ತಾಳೆ.


ಮತ್ತು ಅನ್ಯ ಎಂಟು ವ್ಯಾಕರಣಕಾರರು - ಪ್ರಥಮಂ ಪ್ರೋಚ್ಯತೆ ಬ್ರಾಹ್ಯಂ ದ್ವಿತೀಯಮ್ ಐಂದ್ರಮುಚ್ಯತೆ.

और अन्य आठ व्याकरण कर्ता - “प्रथमं प्रोच्यते ब्राह्यं द्वितीयमैन्द्रमुच्यते।


ದ್ವಿಗು ಇಲ್ಲಿ ಏಕವದ್ಭಾವ ಇದರ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿ.

द्विगौ एकवद्भावस्योदाहरणमेकं देयम् ?


ಮೋಕ್ಷದ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಜ್ಞಾನ ಅಲೌಕಿಕ ಉಪಾಯಗಳಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

मोक्ष तथा उसके उपायों का ज्ञान अलौकिक उपयों के द्वारा ही होता है।


मित्रस्य सहचरः अयम्, अतः समासप्रकरणे मित्रावरुणौ इत्येवम् प्रयोगः दृश्यते।

ಇವನು ಸೂರ್ಯನ (ಮಿತ್ರನ) ಸಹಚರನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮಾಸಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರಾವರುಣೌ ಎಂಬ ಪ್ರಯೋಗ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.


ಅಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ.

जहाँ जिस मण्डल में स्थितघोड़ो को स्तोता मुक्त करता है।


षडहयागः षड्षु दिवसेषु क्रियमाणः यागः।

षडह याग छह दिनों में निष्पन्न होने वाला याग है।


इसलिए वह बोधक कहलाता है।

अतः तद् बोधकम् इति उच्यते।


यक्ष्माख्यस्य व्याधेः विनाशाय १६१, १६३ तथाऽन्यानि अनेकविधानि च सूक्तानि लभ्यन्ते।

ಕ್ಷಯರೋಗವನ್ನು ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮಾಡಲು 161,163 ಮತ್ತು ಇತರ ಅನೇಕ ವಿಧದ ಸೂಕ್ತಗಳು ಸಿಗುತ್ತವೆ.


सरलार्थः- यः हिरण्यगर्भः स्वमहिम्ना श्वासप्रश्वासग्रहणकारिणां अक्षिपक्ष्मचलनकारिणां गतिशीलप्राणिजगतः एकाकी एव राजा अभूत्।

सरलार्थ - जो हिरण्यगर्भ अपनी महिमा से श्वास प्रश्‍वास ग्रहण करने वाले दर्शनेंद्रिय और गतिशील प्राणिजगत का एका की राजा हुआ।


ತಿಸೃಭ್ಯಃ ಇದು ಪಂಚಮಿ ಬಹುವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ, ಜಸಃ ಇದು ಷಷ್ಠೀ ಏಕವಚನ ಪದವಾಗಿದೆ.

तिसृभ्यः इति पञ्चमीबहुवचनान्तं पदम्, जसः इति षष्ठ्येकवचनान्तं पदम्।


ಉದಾಹರಣೆ - ತುಲ್ಯಶ್ವೇತಃ.

यथा तुल्य॑श्वेतः इति।


यहाँ दिक्संख्ये प्रथमा द्विवचनात्त और संज्ञायाम् सप्तम्येकवचनान्त पद है।

अत्र दिक्संख्ये इति प्रथमाद्विवचनान्तं संज्ञायामिति च सप्तम्येकवचनान्तं पदम्।


जैसे कोई वाराणसी जाने का अधिकारी है अथवा नहीं सर्वप्रथम इसको मीमांसा करते है।

ಅದು ಹೇಗೆಂದರೆ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ವಾರಾಣಸಿಗೆ ಹೋಗಲು ಅಧಿಕಾರೀ ಯೋಗ್ಯನೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬ ಚಿಂತನೆಯು ಹೇಳುತ್ತದೆ.


“विजातीय- देहादिप्रत्ययरहिताद्वितीयवस्तुसजातीयप्रत्ययप्रवाहः निदिध्यासनम्" इति।जाग्रदवस्थायां विविधविषयाणां ज्ञानमस्माकं भवति।

“विजाती देहादिप्रत्ययरहित अद्वितीयसजातीयप्रत्ययप्रवाह निदिध्यासन होता है” जाग्रत अवस्था में विविध विषयों का ज्ञान हमें होता है।


नास्ति विग्रहो यस्य सः अविग्रहः।

ನಾಸ್ತಿ ವಿಗ್ರಹೋ ಯಸ್ಯ ಸಃ ಅವಿಗ್ರಹಃ.


ಉಪಮಾ ಇತ್ಯಾದಿ ಅಲಂಕಾರಕಾರಗಳು ವೈದಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೇ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು.

उपमा आदि अलङऱकारों की उत्पति वैदिक काल में ही हुई।


(बृ-२.१.१९) सुषुप्तौ संसारो नास्ति।

( ಬೃ.೨.೧.೧೯) ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಸಾರವಿಲ್ಲ.


अस्मिन् पाठे दश सूत्राणि वयं पठामः।

इस पाठ से हम दस सूत्र पढ़ेगें।


ಎರಡನೇ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಆರಣ್ಯಕದ ಕರ್ತೃ ಯಾರು- ಯಾರಾಗಿದ್ದಾನೆ?

द्वितीयचतुर्थारण्यकयोः रचयितारौ कौ?


सूत्रार्थः- अभिशब्दं वर्जयित्वा उपसर्गाः आद्युदात्ताः स्युः।

सूत्र का अर्थ- अभि शब्द को छोड़कर उपसर्ग आद्युदात्त होते है।


आरण्यक प्रपाठकों में विभक्त है।

आरण्यकानि प्रपाठकेषु विभज्यन्ते।


सामवेद के स्वरों के रहस्य को जानने के लिए यह ग्रन्थ अत्यन्त उपयोगी है।

सामवेदीयस्वराणां रहस्यं विज्ञातुम् अयं ग्रन्थः अतीव उपयोगी वर्तते।


ದಶಾಂಗುಲ ಇದು ಉಪಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.

दशाङ्गुलमित्युपलक्षणम्।


उसके साधन के लिए ये शब्द है शब्दा: सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम्' (छा. उ. 6. 2.1) 'तदैक्षत' “तत्तेजोऽसृजत' (छा. उ. 6.2.3) इस प्रकार से कार्य होने पर ब्रह्म का प्रदर्शन करके अव्यतिरेक को प्रदर्शित करते हैं 'ऐतदात्म्यमिद् सर्वम्' (छा. उ. 6.8.7) यहाँ से लेकर के प्रापठक की समाप्ति तक वह जो आकाश हो वह ब्रह्म का कार्य नहीं होना चाहिए।

ತತ್ಸಾಧನಯೈವ ಚೊತ್ತರೇ ಶಬ್ದಾಃ ಸದೇವ ಸೋಮ್ಯೇದಮಗ್ರ ಆಸೀದೇಕಮೇವಾದ್ವಿತೀಯಮ್" ( ಛಾ. ಉ. ೬.೨.೧) "ತದೈಕ್ಷತ" "ತತ್ತೇಜೋಽಸೃಜತ" (ಛಾ. ಉ. ೬.೨.೩) ಈ ರೀತಿಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ತೋರಿಸಿ ಅವ್ಯತಿರೇಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. " ಏತದಾತ್ಮಮಿದಂ ಸರ್ವಮ್" (ಛಾ. ಉ. ೬.೮.೭) ರಿಂದ ಆ ಪ್ರಪಾಠಕದ ವರೆಗೂ.


न कोऽपि यष्टा अग्नेः ज्यायान् यतस्तेनैव प्रथमतो यागः सम्पादितः।

ಯಾವುದೇ ಯಜಮಾನನು ಅಗ್ನಿ ರೂಪೀ ಹೋತೃವಿಲ್ಲದೇ ಆ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.


ವಹಿಷ್ಫವಮಾನ-ಸ್ತೋತ್ರದಲ್ಲಿ ಐದು ಋತ್ವಿಜರು ಮುಂದೆ ಹೋಗುವ ಅಧ್ವರ್ಯುವು ತನ್ನ ಕೈಯ್ನಲ್ಲಿ ದರ್ಭದ ಮುಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

वहिष्पवमान-स्तोत्र में पांच ऋत्विज में आगे जाने वाला अध्वर्यु ने अपने हाथ में दर्भ को मुट्ठी में लेकर जाता है।


टिप्पणी - उत शब्द का विकल्प अर्थ है।

ಟಿಪ್ಪಣಿ - ಉತ ಶಬ್ದದ ವಿಕಲ್ಪ ಅರ್ಥವಾಗಿದೆ.


२१॥व्याख्या- देवाः दीप्यमानाः प्राणाः रुचं शोभनं देदीप्यमानं ब्राह्यं ब्रह्मणः अपत्यम् आदित्यं जनयन्तः उत्पादयन्तः अग्रे प्रथमं तत् वचः अब्रुवन् ऊचुः।

೨೧ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ದೇವತೆಗಳು ಶೋಭಾಯಮಾನವಾಗಿರುವ ಅಥವಾ ದೇದೀಪ್ಯಮಾನವಾಗಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪುತ್ರ ಆದಿತ್ಯನನ್ನು ಮೊದಲು ಉತ್ಪನ್ನ ಮಾಡುತ್ತಾ ಅದಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ವಚನವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.


"एकश्रुति दूरात्संबुद्धौ' इति सूत्रात् अत्र "एकश्रुति' इति प्रथमैकवचनान्तं पदम् अनुवर्तते।

“एक श्रुति दूरात्संबुद्धौ ' इस सूत्र से यहाँ “एक श्रुति' इस प्रथमा एकवचनान्त पद की अनुवृति आ रही है।


यहाँ ऋन्नेभ्यो ङीप् सूत्र से ङीप् (1/1) पद है और अजाद्यतष्टाप् सूत्र से अत् (5/1) पद की अनुवृत्ति होती है।

अत्र "ऋन्नेभ्यो ङीप्" इति सूत्रात् ङीप् (१/१) इति पदम्, अजाद्यतष्टाप् इति सूत्रात् अतः (५/१) इति पदं च अनुवर्तते।


तेषां पूर्वजन्मनि सम्पादितेन नित्यादिकर्मणा चित्तं शुद्धम् अस्ति।

उनेक पूर्वजन्म में सम्पादित नित्यादि कर्मों के द्वारा उनका चित्त शुद्ध होता है।


तेन अस्यैव ऋषेः अभ्यर्हितत्वं अवगम्यते।

उससे इसी ऋषि के महत्व को जाना जाता है।


ಇದರ ನಂತರ ಚಾಪ್ ಇದರ ಚಕಾರದ ಚುಟೂ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಇತ್ಸಂಜ್ಞಾ ಆದಾಗ , ಪಕಾರದ ಹಲಂತ್ಯಮ್ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಇತ್ಸಂಜ್ಞಾ ಆದಾಗ ತಸ್ಯಲೋಪಃ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಎರಡು ಇತ್ಸಂಜ್ಞೆಗಳ ಲೋಪವಾದಾಗ ಕಾರೀಷಗಂಧ್ಯ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

इसके बाद चाप् के चकार का चुदू सूत्र से इत्संज्ञा होने पर, पकार की हलन्त्यम् सूत्र से इत्संज्ञा होने पर तस्यलोपः सूत्र से दोनों इत्संज्ञकों का लोप होने पर कारीषगन्ध्य आ स्थिति होती है।


धातु के अन्त में क्या स्वर होता है?

धातोः अन्ते कः स्वरः भवति?


ವೃಷಭಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಇಂದ್ರನಲ್ಲಿ ತ್ರಿಕದ್ರುಕ ಸಂಜ್ಞಕ ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕವಾದ ಸೋಮವನ್ನು ಕುಡಿದನು.

वृषभः इव आचरन् इन्द्रः त्रिकद्रुकसंज्ञकयागे अभिषुतं सोमं अपिबत।


ಇಲ್ಲಿ ಈ ಘೃತಾದಿಗಣವೇ ಆಕೃತಿಗಣವಾಗಿದೆ .

यहाँ यह घृतादिगण ही आकृतिगण है।


अन्नमय शरीर ही आत्मा है इस प्रकार से मूढ लोग सोचते है।

ಅನ್ನಮಯ ಶರೀರವು ಆತ್ಮಾ ಎಂದು ಮೂಢರು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾರೆ.


अतः सर्वमेतत् मनसः विजृम्भणमात्रमेव। स्वप्रेर्थशुन्ये  सृजति स्वशक्त्या भोक्कादि विश्वं मन एव सर्वम्।

ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ವಿಜೃಂಭತೆಮಾತ್ರ. ಸ್ವಪ್ರೇರಿತಶೂನ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯು ಭೋಕ್ತಾದಿಗಳ ವಿಶ್ವವು ಮನಸ್ಸೇ ಆಗಿದೆ.


दूसरे प्रपाठक में स्वाध्याय का तथा पञ्चमहायज्ञों का वर्णन है।

ಎರಡನೇ ಪ್ರಪಾಠಕದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯದ ಮತ್ತು ಪಂಚ ಮಹಾಯಜ್ಞಗಳ ವರ್ಣನೆಯು ಇದೆ.


ಆದರೆ ವಿಜಾತೀಯದೇಹ ಘಟಾದಿಗಳಿಂದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯದಿಂದ ಭಾಸಮಾನ ಬ್ರಹ್ಮದ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯು ಸಂಭವವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

परन्तु विजातीयदेहघटादिभिः तादात्म्येन भासमानस्य ब्रह्मणः ज्ञानेन न मुक्तिः सम्भवति।


ಪ್ರಕೃತಿಯ ವಿವರಣೆಯಲ್ಲಿ ಉಷಾದೇವಿಯವರ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವಾಗ ಅದರ ಸಹೃದಯತೆ ಕಲ್ಪನಾಶಕ್ತಿಯು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಾಗಿದೆ.

प्रकृति वर्णन में उषादेवी के सौन्दर्य कथन करने में और उसके निरीक्षण करने में सहृदय के पट पर और अधिक कल्पनाशक्ति को विशेष रूप से प्रकाशित करता है।


उत्तरपदे इसका यहाँ अध्याहार किया गया है।

उत्तरपदे इति अध्याहार्यम्।


उदाहरणम् - सूत्रस्यास्य तृजन्तेन निषेधे तावत् अपां स्रष्टा इत्यादिकम् उदाहरणम्।

ಉದಾಹರಣೆ - ಈ ಸೂತ್ರದ ತೃಜಕದಿಂದ ನಿಷೇಧವಾದಾಗ "ತಾವತ್ ಅಪಾಂ ಸ್ರಷ್ಟಾ" ಇತ್ಯಾದಿ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಆದವು.


यास्केनापि उक्तम्- "तिस्र एव देवता इति नैरुक्ता अग्निः पृथिवीस्थानो वायुर्वेन्द्रो वाऽन्तरिक्षस्थानः सूर्यो द्युस्थानः" इति।

"ತಿಸ್ರ ಏವ ದೇವತಾ ಇತಿ ನೈರುಕ್ತ್ಯಾ ಅಗ್ನಿಃ ಪೃಥಿವೀಸ್ಥಾನೋ ವಾರ್ಯುರ್ವೇಂದ್ರೋ ವಾऽನ್ತರಿಕ್ಷಸ್ಥಾನಃ ಸೂರ್ಯೋ ದ್ಯುಸ್ಥಾನಃ" ಎಂದು ಯಾಸ್ತನೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.


ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.


यहाँ किसका वेत्ता नहीं होता हे?

न तस्यास्ति वेत्ता, कस्य ?


ब्राह्मण ग्रन्थ विषय पर भट्टभास्कर का क्या मत है?

ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಗ್ರಂಥದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಭಟ್ಟ ಭಾಸ್ಕರರ ಮತವೇನು?


स्वरिताभावे च 'एकादेश उदात्तेनोदात्तः' इति सूत्रेण उदात्तः भवति।

ಸ್ವರಿತಸ್ವರ ಆಗದೆ ಇದ್ದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ "ಏಕಾದೇಶ ಉದಾತ್ತೇನೋದಾತ್ತಃ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಉದಾತ್ತಸ್ವರವು ಆಗುತ್ತದೆ.


ಇಲ್ಲಿ ನಿಯಮ್ಯ ಮತ್ತು ನಿಯಾಮಕಗಳಲ್ಲಿ ಭೇದವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

न खलु नियम्यनियामकयोरभेदः।


ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತದ ಶಬ್ದಾರ್ಥವನ್ನು - "ಪ್ರಾಯಃ ತುಷ್ಟಂ ಚಿತ್ತಂ ಯತ್ರ ತತ್ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಮ್" ಎಂದು.

प्रायश्चित्तशब्दार्थः “प्रायः तुष्टं चित्तं यत्र तत् प्रायश्चित्तम्” इति।


स उच्यते - शास्त्रस्य ज्ञातारं विना शास्त्रे प्रवृत्तिः नैव सम्भवति।

ಅದು - ಶಾಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಜ್ಞಾತಾರಂ ವಿನಾ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ನೈವ ಸಂಭವತಿ | ಶಾಸ್ತ್ರ ತಿಳಿದವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರವ್ರುತ್ತಿಯು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು.


वह अज्ञान से आवृत्त है इस कारण से सुषुप्ति कालीन आनन्द मुख्य नहीं होता है।

अज्ञानेनावृतमिति कारणात् सुषुप्तिकालीनः आनन्दः न मुख्यः।


"ಕರ್ತರಿ ಚ" ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ-  ಕರ್ತಾದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಷಷ್ಠೀ ತದಂತದ ಣ್ವುಲ್ ಪ್ರತ್ಯಯಾಂತದ ಜೊತೆಗೆ ಸಮಾಸವು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

कर्तरि च॥ सूत्रार्थः - कर्तरि या षष्ठी तदन्तस्य ण्वुल्प्रत्ययान्तेन सह समासो न भवति।


चान्द्रायणविषये मनुमुनिराह - एकैकं हासयेत् पिण्डं कृष्णे शुक्के च वर्धयेत्।

चान्द्रायण के विषय में मनुमुनि ने कहा है- एकैकं हासयेत् पिण्डं कृष्णे शुक्ले च वर्धयेत्।


नित्यः, प्राकृतः ,नैमित्तिकः, आत्यन्तिकः चेति।  नित्यप्रलयः नाम सुषुप्तिः।

ನಿತ್ಯಃ, ಪ್ರಾಕೃತಃ, ನೈಮಿತ್ತಿಕಃ, ಆತ್ಯಂತಿಕಃ ಎಂದು. ನಿತ್ಯ ಪ್ರಳಯ ಎಂದರೆ ಸುಷುಪ್ತಿಯು.


हे पर्जन्य यदा त्वं स्तनयन् दुष्कृतः मेघान् विदारयसि, तदा विश्वमिदं मोदते, यतो हि वृष्टेः सर्वजगत्प्रीतिकारणत्वं प्रसिद्धम्।

जब तुम बढकर बुरे कर्म को करने वाले को मेघ मारता है, तब यह विश्व प्रसन्न होता है, क्योंकि वर्षा ही सभी जगत के प्रीतिकारण के रूप में प्रसिद्ध है।


(೨) ಪಾರಾಶರ ವ್ಯಾಸರ ಉಲ್ಲೇಖವು ಇಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ (೧.೯.೨).

(२) पाराशर्यव्यासस्यापि अत्र उल्लेखः प्राप्यते (१।९।२)।


ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ "ಪ್ರಾಯೇಣ ಅನ್ಯಪದಾರ್ಥ ಪ್ರಧಾನ ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.

अत एवोच्यते प्रायेण अन्यपदार्थप्रधानः बहुव्रीहिः इति।


ಎರಡು ನಿರ್ದೇಶಗಳಿಂದಲು ಪಂಚಮೀನಿರ್ದೇಶದಿಂದ ಬಲೀಯ ಇದರಿಂದ ಅಜಾದಿಗಳ ಉತ್ತರಪದದಲ್ಲಿ ಇದರ ಷಷ್ಠ್ಯಂತದಿಂದ ವಿಪರಿಣಾಮವಾಗುತ್ತದೆ.

उभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशस्य बलीयस्त्वात् अजादौ उत्तरपदे इत्यस्य षष्ठ्यन्तत्वेन विपरिणामो भवति ।


ತಸ್ಮಿನ್ ಎಂಬ ಇತರೇತರದ್ವಂದ್ವ ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸ ಞಿತಿ ಇದರಿಂದ ತದ್ಧಿತೇಷು ಇದರ ಅನ್ವಯದಿಂದ ಅದರ ಏಕವಚನಾಂತವು ಆಗುತ್ತದೆ.

तस्मिन् इति इतरेतरद्वन्द्वगर्भबहुब्रीहिसमासः। ञ्णिति इत्यनेन तद्धितेषु इत्यस्य अन्वयात् तस्य एकवचनान्तत्वं भवति ।


अत मन्त्रो का विद्वानों द्वारा जो अर्थ किया गया है उससे भिन्न भी अर्थ हो सकता है।

अतः मन्त्राणाम् आपाततो योऽर्थः प्रतिभाति ततो भिन्न एव अर्थो भवितुमर्हति।


“दिक्पूर्वपदादसंज्ञायां ञः'' इस सूत्र का अर्थ क्या है?

ದಿಕ್ಪೂರ್ವಪದಾದಸಂಜ್ಞಾಯಾಮ್ ಞಃ ಎಂಬ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವೇನು?


ಋಗ್ವೇದೀಯ ಈ ಸೂಕ್ತದ ಹತ್ತನೆಯ ಮಂಡಲದ ಒಳಗೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ऋग्वेदीय यह सूक्त दशम मण्डल के अन्तर्गत आता है।


ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಇದು ವಿಧಿ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.

सूत्रव्याख्या- सूत्रमिदं विधिसूत्रम्।


उस युग में प्रजा ही राजा का चुनाव करती थी।

तस्मिन् युगे प्रजाः एव राज्ञः संवरणम् कृतवन्तः।


आरण्यक का सामान्य परिचय आरण्यक और उपनिषद् ब्राह्मणों के परिशिष्ट ग्रन्थ के समान होते हैं।

आरण्यकस्य सामान्यपरिचयः आरण्यकोपनिषदौ ब्राह्मणानां परिशिष्टग्र्थसमानौ भवतः।


जनन देह का धर्म होता है।

जननं देहस्य धर्मः।


ಭೂತಪಂಚಕದಿಂದ ರಸವು ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

भूतपञ्चक से रस प्राप्त हुआ।


यद्यपि सृष्टिस्थितिलयाः ब्रह्मण एव।

भले ही सृष्टि, स्थिति तथा लय, ब्रह्म से ही होते हैं।


೫೫. ಪದಾರ್ಥದ ಅನತಿವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ  ಅವ್ಯಯೀಭಾವ ಸಮಾಸದ ಉದಾಹರಣೆ ಬರೆಯಿರಿ.

55. पदार्थ के अनतिवृत्ति में अव्ययीभाव समास का उदाहरण लिखो?


42. इष्टवस्तु का दर्शनजन्य सुख क्य होता है?

४२. इष्टवस्तुदर्शनजन्यं सुखं किम्?


सुब्रह्मण्य शब्द का यत् प्रत्ययान्त होने से और उस यत् प्रत्यय के तित् होने से तित् स्वरितम्' इस सूत्र से यहाँ अन्त्य अकार को स्वरित स्वर होता है।

सुब्रह्मण्यशब्दस्य यत्प्रत्ययान्तत्वात् तस्य च यत्प्रत्ययस्य तित्त्वात् तित् स्वरितम् इति सूत्रेण अत्र अन्त्यस्य अकारस्य स्वरितस्वरः भवति।


सा अस्मदीयेभ्यः विशेषेण सेवां कुर्वती आसीत् ।

वह पत्नी मेरे परिवार की विशेष रूप से सेवा करती थी।


जीव अपरोक्ष होता है ईश्वर परोक्ष होता है।

ಜೀವ ಅಪರೋಕ್ಷ, ಈಶ್ವರ ಪರೋಕ್ಷವಾಗುತ್ತದೆ.


6. “श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः'' यहाँ कौन सा समास है और कौन सा विग्रह है?

६. "श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः" इत्यत्र कः समासः, कश्च विग्रहः।


तेनैव शब्दानां लिङ्गविषये प्रामाणिकं ज्ञानं भवति।

ಆ ಶಬ್ದಗಳ ಲಿಂಗ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಜಾನವು ಇರುತ್ತದೆ.


समास में जिन सामाजिक पद हैं उनका “समर्थः पदविधिः सूत्र द्वारा बलपूर्वक समर्थ होते हैं।

ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಯಾವ ಸಮಾಸವಾಗುವ ಪದಗಳಿರುತ್ತದೆಯೋ ಅವುಗಳ "ಸಮರ್ಥಃ ಪದವಿಧಿಃ" ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಸಮರ್ಥಪದಗಳಾಗಿರುತ್ತದೆ.


अतः एव भगवता श्रीकृष्णेन श्रीमद्भगवद्गीतायां कथ्यते- “दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दूरत्यया।

ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಭಗವಂತ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನು ಶ್ರೀ ಮದ್ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ - "ದೈವೀ ಹ್ಯೇಷಾ ಗುಣಮಯೀ ಮಮ ಮಾಯಾ ದೂರತ್ಯಯಾ."


महाभारतस्य कथनमस्ति यद् औषधीभ्यो यथा अमृतम् उद्धृतं तथैव वेदेभ्यः सारं समुद्धृत्य आरण्यकं प्रणीतम्।

ಮಹಾಭಾರತದ ಕಥನವಿದೆ ಔಷಧಿಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಅಮೃತವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆಯೋ ಹಾಗೆಯೇ ವೇದಗಳ ಸಾರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಆರಣ್ಯಕಗಳ ರಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.


जिस प्रकार पहिए के अरे नेमी में स्थित रहते है उसी प्रकार इंद्र ने सबको धारण किया।

यथा रथचक्रस्य परितो वर्तमाना नेमिः अरान् नाभौ कीलितान् काष्ठविशेषान् व्याप्नोति तद्वत्॥


ಅಂದರೆ ಯಾವ ಪುರುಷ ವಿಧಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

अर्थात् जो पुरुष विधि का अनुसरण करके शास्त्रोक्त कर्मो का आचरण करता है।


अहं सोममाहनसं... इत्यादिमन्त्रं व्याख्यात।

अहं सोममाहनसंङ्कु ... इत्यादिमन्त्र की व्याख्या करो।


इसके बाद समास का प्रातिपदिकत्व होने से सु का लोप होने पर अर्ध 'शब्द का पूर्वनिपात होने पर “ आद्गुणः'' सूत्र से अकार के स्थान पर और ऋकार के स्थान पर गुण होने पर रपत्व होने पर अर्धर्च होता है।

ततः समासस्य प्रातिपदिकत्वात् सुब्लुकि, अर्धशब्दस्य पूर्वनिपाते "आद् गुणः" इत्यनेन सूत्रेण अकारस्य ऋकारस्य च स्थाने गुणे रपरत्वे अर्धर्च इति भवति।


ಇಲ್ಲಿ ಶಂಕೆಯು (ಪ್ರಶ್ನೆ) ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.

यह शंका (प्रश्‍न) पैदा होती है।


चौदह भुवन कौन-कौन से हैं?

ಹದಿನಾಲ್ಕು ಭುವನಗಳು ಯಾವುವು ?


परमवाचा इति रूपं साधयत।

ಪರಮವಾಚಾ ಎಂಬ ರೂಪವನ್ನು ಸಿದ್ಧಿಸಿರಿ.


(ब्र.सू.शा.भा.1.1.1) इस वचन से यह ज्ञात होता है की साधनसम्पत्ति के लाभ के बाद ही ब्रह्मजिज्ञासा करनी चाहिए।

(ब्र.सू. शा.भा.१.१.१) अस्माद् वचनाद् ज्ञायते यद् साधनसम्पत्तिलाभात् परं ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्या इति|


ಇಲ್ಲಿ ದಿಕ್ಪೂರ್ವಪದಾದಸಂಜ್ಞಾದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಃ ಎಂಬ ಪದಚ್ಛೇದವು ಆಗುತ್ತದೆ.

यहाँ दिक्पूर्वपदाद् असंज्ञायां ञः पदच्छेद है।


आचार्याणां त्रयो गणाः के?

आचार्यो के तीन गण कौन-कौन से है?


ರಾಜ ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ನಡುವೆ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ.

राजा और पुरुष के मध्य में तो सम्बन्ध नहीं हैं।


ಅದನ್ನು ಓದುವವನು ಅನುಬ್ರಾಹ್ಮಣ.

तदधीते अनुब्राह्मणी इति।


इदं सूत्रं तिप्रत्ययं विदधाति।

ಈ ಸೂತ್ರ ತಿ ಪ್ರತ್ಯಯದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ.


२. कः हिरण्यगर्भः इत्युच्यते।

2. हिरण्यगर्भ किसको कहते है?


स्वप्-धातुः आदिः यस्य सः स्वपादिः,स्वपादिश्च हिंस् च स्वपादिहिंसः छन्दसि बहुवचनम्, तेषां स्वपादिहिंसाम् इति।

स्वप्-धातुः आदि में जिसके वह स्वपादि, स्वपादि और हिस् स्वपादिहिसः छन्द में बहुवचन है, उन स्वपादि हिंसा को।


ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಅಥರ್ವವೇದದ ಎಷ್ಟು ಶಾಖೆಗಳು ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ?

सम्प्रति अथर्ववदेस्य कति शाखाः लभ्यन्ते?


ದೇಹಾದಿಗಳ ಆಶ್ರಮಧರ್ಮ ಮತ್ತು ತದನುಗುಣ ಕರ್ಮಗಳು ಇರುತ್ತದೆ.

देहादि के आश्रमधर्म तथा तदनुगण कर्म भी होते हैं।


“'पुंवत्कर्मधारयजातीयदेशीयेषु ”' इस सूत्र का क्या अर्थ है?

ಪುಂವತ್ಕರ್ಮಧಾರಯಜಾತೀಯದೇಶೀಯೇಷು ಎಂಬ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವೇನು?


ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ - ಉದಾತ್ತ ತಿಙಂತದ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಗತಿಸಂಜ್ಞಕವು ನಿರ್ಹೀನವಾಗುತ್ತದೆ.

सूत्रार्थः - उदात्तवति तिङन्ते परे गतिर्निहन्यते।


ಅಧಿಗರ್ತ್ಯಸ್ಯ - ಗರ್ತೇ ಇತಿ ಅಧಿಗರ್ತಮ್ ಇತಿ ಅವ್ಯಯೀಭಾವಸಮಾಸ, ಅಧಿಗರ್ತೇ ಭವಃ ಇತಿ ಅಧಿಗರ್ತ್ಯಃ, ತಸ್ಯ ಅಧಿಗರ್ತ್ಯಸ್ಯ.

अधिगर्त्यस्य- गर्ते इति अधिगर्तम् इति अव्ययीभावसमासः, अधिगर्ते भवः इति अधिगर्त्यः, तस्य अधिगर्त्यस्य ।


खद्वादिपदार्थानां न किमपि प्रोक्तं लिङ्ग दृश्यते।

ಖದ್ವಾ ಆದಿ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಯಾವ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.


ಕಥಾಸಾರ - ಒಂದು ದಿನ ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೈಗಳನ್ನು ತೊಳೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಮಹರ್ಷಿ ಮನುವಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಸೇವಕನು ಜಲವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು.

कथासारः - अथ कदाचित् प्रातः हस्तप्रक्षालनाय महर्षेः मनोः कृते तस्य भृत्याः जलम् आनीतवन्तः।


'द्वितीयाटौस्वेनः' (पा. २. ४. ३४) इतीदम एनादेशः।

` द्वितीयाटौस्वेनः' (पा. २. ४. ३४) इससे यहाँ एना आदेश हुआ।


इस मित्रावरुण सूक्त के आत्रेय श्रुतिविद ऋषि, मित्रावरुण देव, त्रिष्टुप् छन्द है।

अस्य मित्रावरुणसूक्तस्य आत्रेयः श्रुतिविद् ऋषिः, मित्रावरुणौ देवौ, त्रिष्टुप् छन्दः।


एकस्मिन् प्रस्तरखण्डे सोमलतां संस्थाप्य तदुपरि 'वसतीवरी' इति नामकस्य जलस्य सिञ्चनं करणीयम्।

ಒಂದು ಪ್ರಸ್ತರಖಂಡದಲ್ಲಿ ಸೋಮರಸವನ್ನು ಇಟ್ಟು, ಅದರ ಮೇಲೆ, 'ವಸತೀವರೀ' ಎಂಬ ನೀರಿನ್ನು ಸಿಂಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ.


यही सूत्र का अर्थ आता है।

इति सूत्रस्यार्थः समायाति।


सर्वेषां दर्शनानामिव अद्वैतवेदान्तिनां सृष्टिक्रमः इति वेदितव्यः।

ಎಲ್ಲಾ ದರ್ಶನಗಳಂತೆ ಅದ್ವೈತವೇದಾಂತಿಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಕ್ರಮವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.


ಅಲ್ಲಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಜೋಡಿಸಿದಾಗ ವಿಭಕ್ತಿವಿಧಾನವಾಗಿ "ಚಿಕೀರ್ಷಕಃ" ಎಂಬ ರೂಪವು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.

वहाँ सभी के संयोग करने पर और विभक्ति आदि कार्य करने पर चिकीर्षक यह रूप सिद्ध होता है।


अस्मिन् सूत्रे कर्षात्वतो घञोऽन्त उदात्तः इत्यस्मात् सूत्रात् उदात्तः इति प्रथमान्तं पदमनुवर्तते।

इस सूत्र में “कर्षात्वतो घञोऽन्त उदात्तः इस सूत्र से उदात्तः इस प्रथमान्त पद की अनुवृति आती है।


अतः चक्षुषा सत्ताग्रहणात् ब्रह्म ज्ञातमिति स्पष्टम्।

इसलिए आँखों के सत्ताग्रहण से ब्रह्म को जाना जाता है यह स्पष्ट हो गया है।


'ಉದಾತ್ತಃ' ಎಂದು ಪ್ರಥಮಾಂತವಾದುದರಿಂದ ಇದು 'ವಿಧಾಯಕಪದ'ವೆಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

उदात्तः यह यहाँ पर प्रथमान्त होने से इसको विधायक पद जाना जाता है।


सः सर्वस्य प्रपञ्चस्य स्रष्टा।

वह ही सभी प्रपञ्च का निर्माता है।


सूत्रव्याख्या- सूत्रमिदं विधिसूत्रम्।

ಸೂತ್ರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಇದು ವಿಧಿ ಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.


ಇಲ್ಲಿ ಆಂಬಷ್ಠ್ಯ ಶಬ್ದ ಜ್ಞಂಯಂತವಾಗಿದೆ.

अत्र आम्बष्ठ्य इति शब्दः ञ्यङन्तः अस्ति।


"मनसैवानुद्रष्टव्यम्" इति श्रुति है।

"मनसैवानुद्रष्टव्यम्" इति श्रुतिः।


उसका यहाँ षष्ठी एकवचनान्त का व्यत्यय है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಷಷ್ಠೀ ಏಕವಚನಾಂತದಿಂದ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.


"ಸುಬಾಮಂತ್ರಿತೆ ಪರಾಂಗ್ವತ್ಸ್ವರೆ" ಇದರಿಂದ ಸುಪ್ ಪದದ ಅನುವೃತ್ತಿ ಆಗುತ್ತದೆ.

" सुबामन्त्रिते पराङ्गवत्स्वरे " इत्यस्मात् सुप् इति पदमनुवर्तते ।


सरलार्थ - मैं ही इस पृथिवी परमात्मा के शिर के ऊर्ध्वभाग को अथवा द्युलोक की रचना करती हूँ।

सरलार्थः- अहमेव अस्याः पृथिव्याः परमात्मनः शिरसि ऊर्ध्वभागे वा द्युलोकं सृजामि।


ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ - ಸುಗಂಧಿತೆಜನಸ್ಯ ಮತ್ತು ತೇ ಈ ಶಬ್ದಗಳ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯ ಸ್ವರ ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ಉದಾತ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ .

सूत्रार्थः- सुगन्धितेजनस्य ते इति शब्दस्य च आदिः द्वितीयः च विकल्पेन उदात्तः स्यात्।


ಇಲ್ಲಿ ಬಹು + ಅರತ್ನಿಃ ಈ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಯಣ್ ಆದೇಶವಾದಾಗ ಬಹುರತ್ನಿಃ ಎಂಬ ರೂಪವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.

यहाँ बहु+अरत्निः इस अवस्था में यण आदेश करने पर बह्वरत्निः यह शब्द बनता है।


भुवनपतिः यहाँ भुवन शब्द आद्युदात्त है।

भुवनपतिः इत्यत्र भुवनशब्दः आद्युदात्तः।


ನಿಪಾತಾಃ ಈ ಪ್ರಥಮಾ ಬಹುವಚನಾಂತ ಪದದ ಅನುವೃತ್ತಿ ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಬರುತ್ತಿದೆ .

निपाताः इस प्रथमा बहुवचनान्त पद की तो उस पूर्व सूत्र से ही यहाँ अनुवृति आ रही है।


नौ सोपानों के द्वारा समन्वित कोई भक्तिमार्ग भक्तों के लिए भागवतमहापुराण में निरूपित किया गया है।

नवभिः सोपानैः समन्वितः कश्चन भक्तिमार्गः भक्तानां कृते भागवतमहापुराणे निरूपितो वर्तते।


तृतीयान्तार्थाकृत इत्यर्थः।

ತೃತೀಯಾಂತಾರ್ಥಾಕೃತ ಎಂಬ ಅರ್ಥವು ಬರುತ್ತದೆ.


यहाँ अव्यय यह प्रथमा एक वचनान्त पद हैं।

ಇಲ್ಲಿ ಅವ್ಯಯ ಇದು ಪ್ರಥಮಾ ಏಕ ವಚನಾಂತ ಪದವಾಗಿದೆ.


೧೪. ಬಹುಲ ಗ್ರಹಣದ ಫಲವೇನು?

14. बहुल ग्रहण का क्या फल है?


೬. ಯಂಜ್ಞಶ್ಚಾಪ್ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಚಾಪ್ ಪ್ರತ್ಯಯ ಆಗುತ್ತದೆ.

6. यङश्चाप् सूत्र से चाप् प्रत्यय होता है।


ऋग्वेदीयम् इदं सूक्तं दशममण्डले अन्तर्भवति।

ಋಗ್ವೇದೀಯ ಈ ಸೂಕ್ತದ ಹತ್ತನೆಯ ಮಂಡಲದ ಒಳಗೆ ಬರುತ್ತದೆ.


ನಿತ್ಯವಾಗಿದ್ದರೆ ಅದು ಯಾವಾಗಲು ಏಕರೂಪವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.

नित्यश्चेत् सर्वदा एकरूपेण भवत्येव ।


त्रिकालसम्बन्धिवस्तुषु मनः प्रवर्तते।

ತ್ರಿಕಾಲ ಸಂಬಂಧಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪ್ರವೃತ್ತ ಮಾಡುತ್ತದೆ.


ಅದರ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಮಲವು ಆಗುತ್ತದೆ.

तथा उसके चित्त में मल आ जाता है।


॥ इति नवदशः पाठः ॥

ಹತ್ತೊಂಭತ್ತನೆಯ ಪಾಠ ಮುಗಿದಿದೆ.


ಅವರು ಯಾವ ದೇವ, ಅದನ್ನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

के ते देवा इत्यत्र आह।


उसी प्रकार चिदाभास भी अखण्ड ब्रह्मत अज्ञान का नाश करके अन्त में स्वयं भी निवृत्त हो जाता है।

ಅದೇ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಚಿದಾಭಾಸವು ಕೂಡ ಅಖಂಡ ಬ್ರಹ್ಮದಿಂದ ಬಂದ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಾಶಗೊಳಿಸಿ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ತಾನೇ ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.


ಆದ್ದರಿಂದ ಅಜ್ಞಾನದ ನಾಶವಾದಾಗ ಅಜ್ಞಾನಕಾರ್ಯದ ವೃತ್ತಿಯು ಕೂಡ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.

इसलिए अज्ञान का नाश होने पर अज्ञान कार्य वृत्ति का भी नाश हो जाता है।


यत्र समुपलब्धाः अवान्तरविषयाः तु तेषाम् एव विधीनां पोषकाः निर्वाहकाश्च भवन्ति।

ಇಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಾಗುವ ಅವಾಂತರಗಳ ವಿಷಯಗಳು ಆ ವಿಧಿಗಳ ಪೋಷಕ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಾಹಕವೇ ಆಗಿದೆ.


तस्मात् स समस्तप्राणिनां प्राणभूतः।

ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವರು ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಣಭೂತವಾಗಿದ್ದಾರೆ.


ಪಂಚಮೀಸಮಾಸವಾಗುವಾಗ "ಪಂಚಮ್ಯಾಃ ಸ್ತೋಕಾದಿಭ್ಯಃ" ಎಂಬ ಪಂಚಮಿಯಿಂದ ಅಲುಕ್ ವಿಧಾಯಕ ಸೂತ್ರವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದ್ದಾರೆ.

पञ्चमीसमासावसरे "पञ्चम्याः स्तोकादिभ्यः" इति पञ्चम्या अलुग्विधायकं सूत्रं व्याख्यातम्।


अक्ष भगवन् मेरे साथ मित्रता करो।

अतः हे अक्षभगवन् मया सह सख्यतां विधेहि ।


विहगाः ऊर्ध्वं यत्र यान्ति, दिक्चक्रवाले पोताः यत्र यान्ति, सर्वं स पश्यति।

विह्गऊर्ध्व को जहाँ जाते है, दिक्चक्र वाले पोत जहां जाते है, सब वह देखता है।


अस्मिन् सूत्रे द्वे पदे स्तः।

ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪದಗಳಿವೆ .


11.4) अहं ब्रह्मास्मि - बृहदारण्यकोपनिषदि आम्नायते “अहं ब्रह्मास्मि” (१/४/१०) इति।

೧೧.೪) ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ಮಿ ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕ ಉಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. "ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ಮಿ" (೧/೪/೧೦).


तद्धितेष्वचामादेः॥ (७.२.११७) सूत्रार्थः - ञिति णिति च तद्धिते परे अचाम् आदेः अचो वृद्धिः भवति ।

"ತದ್ಧಿತೇಷ್ವಚಾಮಾದೇಃ".(೭.೨.೧೧೬) ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ -ಞಿತಿ ಣಿತಿ ಚ ತದ್ಧಿತದ ನಂತರದ ಅಚಾಮ್ ಆದೇಃ ಅಚ್ ಇದರ ವೃದ್ಧಿ ಆಗುತ್ತದೆ.


इस कारण से ही छः वेदाङऱगों में शिक्षा नाम अङग की प्रधानता बताई है।

ಆ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಆರು ವೇದಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಾ ನಾಮವಾದ ಗ್ರಂಥವು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.


उसके द्वारा बहुक॑पालः, बहुकपालः ये दो रूप प्राप्त होते है।

तेन बहुक॑पालः, बहुकपालः इति रूपद्वयं भवति।


ये चार भेदों में भिन्न वेद ऋग्वेद यजुर्वेद सामवेद और अथर्ववेद हैं।

ಈ ನಾಲ್ಕು ಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನವಾದ ವೇದಗಳಿವೆ. ಋಗ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ ಮತ್ತು ಅಥರ್ವವೇದ.


एषा उपासना उद्गीतसङ्गीतस्य अङ्गभूता।

ಇದು ಭಕ್ತಿಗೀತೆಯು ಉದ್ಗೀತಸದ್ಗೀತದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ.


ಆದರೆ ಲೌಕಿಕಸಂಸ್ಕೃತದ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿಲ್ಲ.

किञ्च लौकिकसंस्कृतस्य छन्दःसु इयं वार्ता नास्ति।


“उपसर्गादध्वनः" इस सूत्र का क्या अर्थ है।

"ಉಪಸರ್ಗಾದಧ್ವನಃ" ಈ ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥವೇನು?


ಉದಾಹರಣೆ - ಇದರ ಉದಾಹರಣೆಯು - "ಬಿಭ್ರೇತೀ ಜರಾಮ್".

उदाहरणम्- अस्य उदाहरणं भवति - बिभ्रेती जराम्।


इस पाठ में फिट्-स्वर  विधायक कुछ विशेष सूत्र की आलोचना है।

अस्मिन् पाठे फिट्-स्वरविधायकानि कानिचित् विशेषसूत्राणि आलोच्यन्ते।


ಎರಡು ಪ್ರಕಾರವಾದ ಸಮಾಧಿಯ ಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ವೇದಾಂತಸಾರದ ಟೀಕಾ ಸುಬೋಧಿನಿಯಲ್ಲಿ ನೃಸಿಂಹಸರಸ್ವತೀಸ್ವಾಮಿಗಳಿಂದ ಹೇಳಲಾಗದೇ - "ವ್ಯುತ್ಥಾನ-ನಿರೋಧಸಂಸಾರಯೋಃ ಅಭಿಭವಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೇ ಸತಿ ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಏಕಾಗ್ರತಾಪರಿಣಾಮಃ ಸಮಾಧಿಃ" ಚಿತ್ತವು ಎರಡು ಧರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ ಪ್ರತ್ಯಯ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕಾರ ಪ್ರತ್ಯಯರೂಪ ಚಿತ್ತದ ಉತ್ಥಾನವೇ ವ್ಯುತ್ಥಾನ ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಅದು ಪ್ರತ್ಯಯಾತ್ಮಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

दोनों प्रकार को समाधि के लक्षण में वेदान्तसार टीका सुबोधिनी में नृसिंहसरस्वतीस्वामी के द्वारा कहा गया है - “व्युत्थान-निरोधसंस्कारयोः अभिभवप्रादुर्भावे सति चित्तस्य एकाग्रतापरिणामः समाधिः” चित्त के दो धर्म होते हैं प्रत्यय तथा संस्कार प्रत्ययरूप चित्त का उत्थान ही व्युत्थान कहलाता है, वह प्रत्ययात्मक होता है।


वेदान्त का विषय होता है- जीवब्रहयौक्य शुद्धचैतन्य प्रमेय यह विषय क्या होता है।

ವೇದಾಂತದ ವಿಷಯವು - ಜೀವಬ್ರಹ್ಮೈಕ್ಯವು ಶುದ್ಧಚೈತನ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.


यहाँ पर सः इस शब्दार्थ का तत्काल तत्देशविशिष्ट भेद व्यावृत्त होता है।

ಇಲ್ಲಿ ಸಃ ಎಂಬ ಶಬ್ದಾರ್ಥದ ತತ್ಕಾಲ ತದ್ದೇಶ ವಿಶಿಷ್ಟ ಭೇದದಿಂದ ವ್ಯಾವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.


““समर्थपदविधि :'', “प्राक्कडारात्समासः'', “ सहसुपा'', “तत्पुरुष”, “विभाषा” ये पूर्व से अधिकृत है।

ಸಮರ್ಥಃ ಪದವಿಧಿಃ, "ಪ್ರಾಕ್ಕಡಾರಾತ್ಸಮಾಸಃ" "ಸಹಸುಪಾ","ತತ್ಪುರುಷಃ" "ವಿಭಾಷಾ" ಇವು ಪೂರ್ವ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿದೆ.


इस प्रकार वेद के प्रथम भाग देवस्तुतिमूलक मन्त्रभाग है।

ಈ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ವೇದದ ಪ್ರಥಮ ಭಾಗ ದೇವಸ್ತುತಿಮೂಲಕ ಮಂತ್ರಭಾಗವಿದೆ.


"ज्नित्यादिर्नित्यम्' इत्यस्मात् सूत्राद् आदिरिति अनुवर्तते।

"ಞ್ನಿತ್ಯಾದೇರ್ನಿತ್ಯಮ್ " ಎನ್ನುವ ಸೂತ್ರದಿಂದ 'ಆದಿಃ' ಎಂದು ಅನುವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ.


मधुना लौकिक रूप है।


ಹೀಗೆ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಾದಾಗ ಹೇಳುವುದೇನೆಂದರೆ, ’ನಿಗದ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಗದ-ಧಾತುವು ಅಪಾದಬಂಧಾರ್ಥಕವಾಗಿದೆ. ನಿ-ಎಂಬ ಉಪಸರ್ಗಪೂರ್ವಕ ಗದ-ಧಾತುವಿಗೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುವುದು ಎಂಬ ಕರ್ಮಾರ್ಥದಲ್ಲಿ "ನೌ ಗದನದಪಠಸ್ವನಃ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅಪ್-ಪ್ರತ್ಯಯವಾಗುತ್ತದೆ.

इति जिज्ञासायाम् उच्यते निगदशब्दे वर्तमानः गद - धातुः अपादबन्धार्थकः, निपूर्वकात् गद् - धातोः नितरां गद्यते इत्यर्थे कर्मणि ' नौ गदनदपठस्वनः ' इति सूत्रेण अप् - प्रत्ययः।


चित्तवृत्त्युपहितं चैतन्यमेव अज्ञानं नाशयति।

ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಉಪಹಿತವಾದ ಚೈತನ್ಯವೇ ಅಜ್ಞಾನದ ನಾಶವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ.


पुरुत्रा - पुरु इत्यस्मात् सप्तम्यर्थे त्राप्रत्यये पुरुत्रा इति रूपम्।

ಪುರುತ್ರಾ - ಪುರು ಇದರ ಸಪ್ತಮೀ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ತ್ರಾ ಪ್ರತ್ಯಯದಲ್ಲಿ ಪುರುತ್ರಾ ಎಂಬ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.


अतः अनयोः उदात्तानुदात्तयोः स्थाने यः ईकाररूपः एकादेशः जातः स प्रकृतसूत्रेण विकल्पेन स्वरितः भवति।

ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಉದಾತ್ತ ಮತ್ತು ಅನುದಾತ್ತ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಈಕಾರರೂಪ-ಆದೇಶವು ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ಸ್ವರಿತವರವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.


जैसे शुक्ल: घट: (सफेद घड़ा) यहाँ पर शुक्ल शब्द का शुक्लगुणरूप वाच्यार्थ है।

ಹೇಗೆ ಶುಕ್ಲ ಘಟ ಅಂದರೆ (ಬಿಳಿಯ ಘಟ) ಇಲ್ಲಿ ಶುಕ್ಲ ಶಬ್ದದ ಶುಕ್ಲಗುಣ ರೂಪವೇ ವಾಚ್ಯಾರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ.


4. लब्धाधिकारः मुमुक्षुः कथं ब्रह्मान्वेषणं कुर्यात्।

೪. ಅಧಿಕರಾ ಸಿಕ್ಕಮೇಲೆ ಮುಮುಕ್ಷುವು ಹೇಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಅನ್ವೇಷಣೆ ಮಾಡಬೇಕು ?


प्रकरण प्रतिपाद्य वस्तु का उसके बीच बीच में बार बार प्रतिपादन अभ्यास कहलाता है।

ಪ್ರಕರಣಪ್ರತಿಪಾದಕದ ವಸ್ತುವಿನ ಅದರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವುದು ಅಭ್ಯಾಸವು.


सत्य है इसकी महिमा के वर्णन में कहा गया है - “वेदस्य निर्मलं चक्षुः ज्योतिःशास्त्रमकल्मषम्।

ಸತ್ಯವಾಗಿ ಇದರ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ - "ವೇದಸ್ಯ ನಿರ್ಮಲಂ ಚಕ್ಷುಃ ಶಾಸ್ತ್ರಮಕಲ್ಮಷಮ್.


ಆದ್ದರಿಂದ ನಿವರ್ತಿತವಾದ ಬಾಹ್ಯೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಶ್ರವಣಾದಿ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಿಷಯಗಳಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ದೋಷದರ್ಶನದಿಂದ ಉಪರಮಣವು ನಿವೃತ್ತಿಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ.

अतः निवर्तितानाम् बाह्येन्द्रियाणाम् मनसः च श्रवणादिव्यतिरिक्तविषयेभ्यः पुनः पुनः दोषदर्शनेन उपरमणम् निवृत्तिः एव उपरतिः।


ದ್ವಿತೀಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣವಿದೆ.

द्वितीयभाग में ब्राह्मण है।


उदात्त परे है जिससे वह उदात्तपरः, स्वरित परे है जिससे वह स्वरितपरः।

ಉದಾತ್ತಃ ಪರಂ ಯಸ್ಮಾತ್ ಸಃ ಉದಾತ್ತಪರಃ. ಸ್ವರಿತಃ ಪರಂ ಯಸ್ಮಾತ್ ಸಃ ಸ್ವರಿತಪರಃ ಎಂದು ವಿಗ್ರಹ.


ಈ  ಪ್ರಜಾಪತಿಯಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಅಂದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವ ಜಾತಿ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪುರುಷನ ಮುಖವಾಗಿತ್ತು ಅಥವಾ ಮುಖದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು.

इस प्रजापति से ब्राह्मण अर्थात ब्राह्मणत्व जाति विशिष्ट पुरुष मुख था मुख से उत्पन्न हुआ।


भुवनम् - भूधातोः क्युप्रत्यये भुवनम् इति रूपम्।

भुवनम् - भृधातु से क्युप्रत्यय करने पर भुवनम् रूप बनता है।


कर्तृकरणे इत्यस्य तृतीयान्तं सुबन्तमित्यनेनान्वयः।

ಕರ್ತೃಕರಣೆ ಇದರ ತೃತೀಯಾಂತದ  ಸುಬಂತ ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ.


अन्यथा प्रवृत्त्यनुपपत्तेः ।

ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಅನುಪಪತ್ತಿಯಂತೆ.


तृतीय, सप्तम, अष्टमप्रपाठकानां नामानि लिखत।

तीसरे, सातवें, आठवें प्रपाठकों का नाम लिखिए।


त्रयोदशः तु स्वयं यास्क एव अस्ति।

ಹದಿಮೂರೆನೇಯವರು ಸ್ವಯಂ ಯಾಸ್ಕರೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.


12. स्थूल विषयोपभोग कब होता है?

೧೨. ಸ್ಥೂಲವಿಷಯೋಪಭೋಗವು ಯಾವಾಗ ಆಗುತ್ತದೆ.


यश्चिदापो महिना पर्यप॑श्यहक्षं दर्धांना जनय॑न्तीर्यज्ञम्।

यश्चिदापो महिना पर्यपश्यद्दक्षं दधाना जनयन्तीर्यज्ञम्।


सूत्रव्याख्या - इदं विधिसूत्रम् ।

सूत्र व्याख्या-यह विधिसूत्र है।


यहाँ चतुर्थ्यन्त को समर्थ से सुबन्त के साथ समास होता है।

अत्र चतुर्थ्यन्तं समर्थन सुबन्तेन समस्यते।


और शाक्त आदि शक्ति महामाया को संसार का सर्जन-परिपालन और विनाशकारी मानते है और सप्तशती में कहा गया है - सृष्टिस्थितिविनाशानां शक्तिभूते सनातनि।

ಮತ್ತು ಶಾಕ್ತ ಆದಿ ಶಕ್ತಿ ಮಹಾಮಾಯದ ಸಂಸಾರದ ಸರ್ಜನೆ- ಪರಿಪಾಲನೆ ಮತ್ತು ವಿನಾಶಕಾರಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಸಪ್ತಶತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.


उपमानवाचकपदस्यैव पूर्वनिपातः यथा स्यात् तदर्थमिदं सूत्रम् ।

उपमानवाचक का ही पूर्व निपात है जैसे: स्यात् तदर्थमिदं सूत्रम्।


(क) श्रवणम् (ख) मननम् (ग) निदिध्यासनम् (घ) उपासना  मोक्षः परमनिःश्रेयसम् कथ्यते।

(क) श्रवण (ख) मनन (ग) निदिध्यासन (घ) उपासना मोक्ष परमनिःश्रेयस् कहलाता है।


सातवें अध्याय में नामब्रह्म, वाग्ब्रह्म आदि के रूप की आलोचना है।

सप्तमाध्याये नामब्रह्म-वाख्रह्मादेः रूपमालोचितम्।


तिलकमहोदयानुसारेण उपनिषत्कालः कदा आरभ्यते।

तिलक महोदय के अनुसार से उपनिषद् काल कब आरम्भ होता है?


इस छन्द की यहाँ पर संख्या १,३४६ है।

ಈ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಸಂಖ್ಯೆ 1346 ಇದೆ.


ಆಸ್ತಿಕದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾದದ್ದು ವೇದಾಂತ.

आस्तिकदर्शनेषु अन्यतमो भवति वेदान्तः।


ಶಬ್ದಾರ್ಥದ ವ್ಯತಿರೇಕವು ಪ್ರಪಂಚವು ಅಲ್ಲ.

शब्दार्थ व्यतिरिक्त प्रपञ्च नहीं होता है।


य सर्वात्मा प्रजापतिः अन्तः हृदि स्थितः सन् गर्भे चरति गर्भमध्ये प्रविशति।

ಸರ್ವಾತ್ಮಾ ಪ್ರಜಾಪತಿ  ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದರು ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಿಚರಣವಾಗುತ್ತದೆ.


ಸರಳಾರ್ಥ-ಈ ಮಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಋತ್ವಿಕ್ ಅವರು ಪತ್ನೀಯಜಮಾನರಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, “ಪತ್ನಿಯರೇ, ಎಲ್ಲಿ ಯವಾಗಲೂ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಪ್ರಕಾಶ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೋ ಅಂತಹ ಜಾಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಎಂದು.

सरलार्थ - इस मन्त्र में ऋत्विग पत्नीयजमान के प्रति कहता है की हे पत्नीयजमानो तुम उस स्थान के प्रतिजाओ जहाँ तेज किरने हमेशा गतिशील रहती है।


यदि इच्छा अस्ति तर्हि गमनस्य मार्गव्ययाय पर्याप्तं धनम् अस्ति न वा।

यदि इच्छा है तो जाने हेतु मार्गव्यय के लिए पर्याप्त धन है अथवा नहीं।


प्राणिमात्र के लिये इष्टप्राप्ति के लिये और अनिष्ट परिहार के लिये अलौकिक उपाय वेद ही बताते है।

ಪ್ರಾಣಿಮಾತ್ರಗಳಿಗಾಗಿ ಇಷ್ಟಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಅನಿಷ್ಟ ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಅಲೌಕಿಕ ಉಪಾಯ ವೇದದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.


ಈ ಉಪಲಕ್ಷಣದಿಂದಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ವಿಕಾರ ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು ಅವುಗಳಿಂದ ವರ್ತಮಾನ ಸಂಗ ಉದಾಸೀನಕೂಟಸ್ಥಬ್ರಹ್ಮಚೇತನರೂಪವು ನನ್ನ ಮಹಿಮೆಯಿಂದ ಇವೆಲ್ಲವು ಆಯಿತು.

एतदुपलक्षितात् सर्वस्माद् विकारजातात् परस्ताद् वर्तमाना सङ्कोदासीनकूटस्थब्रह्मचैतन्यरूपाहं महिना महिम्ना एतावती सम्बभूव।


वेदो ज्ञानसागरोऽपि।

ವೇದಗಳು ಜ್ಞಾನಸಾಗರವು ಕೂಡ ಆಗಿದೆ.


न केवलम् एतेषाम् अष्टानाम् एव व्याकरणकर्तृणां व्याकरणानि वर्तन्ते, अपि तु अन्येषाम् अपि आचार्याणां व्याकरणानि श्रूयन्ते।

ಕೇವಲ ಈ ಎಂಟು ಜನರ ವ್ಯಾಕರಣವೇ ಅಲ್ಲ , ಆದರೆ ಅನ್ಯ ಆಚಾರ್ಯರ ವ್ಯಾಕರಣವು ಇದೆ ಎಂದು ಅನಿಸುತ್ತದೆ.


पञ्चम अध्याय का चतुर्थपाद का परिसमाप्ति तक यह सूत्र का अधिकार है।

ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯದ ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದ ಪರಿಸಮಾಪ್ತಿಯವರೆಗೆ ಈ ಸೂತ್ರದ ಅಧಿಕಾರವಿರುತ್ತದೆ.


ನಿಯಮ ಹೀಗಿರಬೇಕು - ಸಂಯೋಗಸವಿವಾದ್ರವ್ಯವು ದ್ರವ್ಯಾಂತರದ ಆರಂಭಕವು.

भवेदेष नियमः -- यदि संयोगसचिवं द्रव्यं द्रव्यान्तरस्य आरम्भकम् ।


यज्ञादिक्रियासु यदा मन्त्राः उच्चार्यन्ते तदा मन्त्ररूपेण देवानामाविर्भावो भवति।

ಯಜ್ಞಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ವೇದಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿದಾಗ, ಮಂತ್ರಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಆವಿರ್ಭಾವವಾಗುವುದು.


ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ವೀತಶ್ರದ್ಧರಾಗುತ್ತಾರೆ.

वे वीत श्रद्धा वाले होते हैं।


ಯಾವಾಗ ದೋಣಿಯು ಜಲದ ಕಡೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆಯೋ, ಆಗ ನೀನು ಹಾಗೆಯೇ ಕೆಳೆಗಿನ ಕಡೆಗೆ ಬಾ.

जब नौका जल के प्रति जाए, तब तुम भी वैसे ही नीचे की और गमन करना।


ನೀರು ಮತ್ತು ಹಾಲು ಎರಡು ಬೇರೆಯೇ.

नीरं क्षीरम् उभयं भिन्नम्।


ಉದಾತ್ತಯಣಃ ಮತ್ತು ಹಲ್ಪೂರ್ವಾತ್ ಇವು ಪಂಚಮ್ಯಂತ ಪದಗಳಾಗಿವೆ.

उदात्तयणः इति पञ्चम्यन्तं पदम्, हल्पूर्वात् इत्यपि पञ्चम्यन्तं पदम्।


जर्भुरीति - भुर् - धातोः यङ्लुकि लटि प्रथमपुरुषैकवचने ।

जर्भुरीति - भुर्-धातु से यङ्लुक लट् प्रथमपुरुष एकवचन में।


विश्वः तैजसः प्राज्ञ ईश्वर इति चत्वारः पादाः।।

विश्व, तैजस, प्राज्ञ तथा ईश्वर इस प्रकार से चार पैर होते हैं।


ಲೌಕಿಕದಲ್ಲಿ ಮಹಿಮ್ನಾ ಈ ರೂಪವು ಆಗಿದೆ.

लौकिके तु महिम्ना इति रूपम्।


नेति निषेधबोधकम् अव्ययपदम्।

न यह निषेध बोधक अव्ययपद  है।


तात्पर्यनिर्णायक लिंगों में यह अन्यतम होती है।

तात्पर्यनिर्णायकेषु  लिङ्गेषु इदम् अन्यतमम्।


೮. ಅಜ್ಞಾನದ ಲಕ್ಷಣ ಯಾವುದು ?

8 अज्ञान का लक्षण क्या हैं?


रूपाधिक्यकर्तारः।

ರೂಪವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವರೇ.


(वि.चू.) सभी प्रकार के दुःखों की चिन्ता तथा विलाप को त्यागकर उसका अप्रतिकार कर पूर्व उसका प्रतिकार नहीं करके सहन तथा उसे स्वीकार करना ही तितिक्षा कहलाती है।

(ವಿ. ಚೂ) ಎಲ್ಲ ದುಃಖಗಳ ಎಲ್ಲವಿಧದುಃಖಗಳ ಚಿಂತಾವಿಲಾಪವಿಲ್ಲದೆ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ವಿಲಾಪವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅಪ್ರತೀಕಾರಪೂರ್ವಕವು ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನು ಮಾಡದೆ ಸಹಿಸುವುದೇ ತಿತಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಎಂದರ್ಥ.


ಕ್ರಿಯಾಕಾರಕಫಲಭೇದಬುದ್ಧಿಯು ಅವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿನಿತ್ಯಪ್ರವೃತ್ತಿಯು "ಮಮ ಕರ್ಮ, ಅಹಂ ಕರ್ತಾ, ಇವುಗಳ ಫಲದ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.

क्रिया कारक फल भेद बुद्धि अविद्या के द्वारा आत्मा में नित्य प्रवृत्त होती है मेरा कर्म, मैं कर्ता, उस फल के लिए यह करूँगा।


विशेष रूप से वीर के समान, वीरो में भी श्रेष्ठ वीर।

ವಿಶೇಷ ರೂಪದಿಂದ ವೀರರ ಸಮಾನವಾಗಿ, ವೀರರಲ್ಲಿಯು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೀರ.


ಯಜ್ಞೇನ ಯಜ್ಞಮಯಜಂತ ದೇವಾಃ.... ಈ ಪ್ರತೀಕರೂಪದಲ್ಲಿ ಉದ್ದೃತ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬರೆದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಮಾಡಿ.

यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः... इति प्रतीकोद्धृतम् मन्त्रं सम्पूर्णम् उद्धृत्य व्याख्यात।


इस्री प्रकार से वैदिक मन्त्रों के व्याख्यान का भाग होने से इसका ब्राह्मण नामकरण हुआ।

ಈ ಪ್ರಕಾರದಿಂದ ವೈದಿಕ ಮಂತ್ರಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದಾಗ ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದ ನಾಮಕರಣವಾಯಿತು.


शताब्दियों के बाद लौकिक छन्दों का विकास पहले के वैदिक छन्दों से ही हुआ इस प्रकार याद रखना चाहिए।

शताब्द्यन्तरम् लौकिकच्छन्दसां विकासः पूर्वोक्तेभ्यः वैदिकच्छन्देभ्यः जातः इत्यपि स्मरणीयम्।


ಆದ್ದರಿಂದ ಹಂತ ಈ ಶಬ್ದದಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಉಪಸರ್ಗಪೂರ್ವ ಲೋಟ್ ವಿಭಕ್ತ್ಯಂತ ಅನುದಾತ್ತಕ್ಕೆ ವಿಕಲ್ಪದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಉತ್ತಮ ಪುರುಷಕ್ಕೆ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

अर्थात् हन्त इस शब्द से युक्त उपसर्ग पूर्वक को लोट् विभक्त्यन्त अनुदात्त को विकल्प से होता है, किन्तु उत्तम पुरुष को नहीं होता है।


अन्तःकरणस्य घटकद्रव्याणि सत्त्वरजस्तमांसि त्रयो गुणाः सन्ति।

ಅಂತಃಕರಣದ ಘಟಕದ್ರವ್ಯಗಳು ಸತ್ವರಜಸ್ತಮಗಳ ಮೂರು ಗುಣಗಳು ಇವೆ.


वृतान्तज्ञान विधि न तो प्रवर्तक और न निवर्त्तक है।

वृतान्तज्ञानं विधौ न प्रवर्त्तकं नापि निवर्त्तकम्।


ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಗಳ ವಿನಿಯೋಗ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವರ್ಣನೆಯು ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

तेषु मन्त्राणां विनियोगविषये च सविस्तीर्णं वर्णनं प्राप्यते।


ಸ್ವಸ್ಥ ಮನದಲ್ಲಿಯೇ ವೇದತ್ರಯೀ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಈ ಮನದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದ ಮಾತ್ರವೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ 'ಅನ್ನಮಯಂ ಹಿ ಸೋಮ್ಯ ಮನಃ' ಎಂಬ ಛಾಂದೋಗ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಸ್ಥ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ವೇದಗಳ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

मनसः स्वास्थ्ये एव वेदत्रयीस्फूर्तेः मनसि शब्दमात्रस्य प्रतिष्ठितत्वम् 'अन्नमयं हि सोम्य मनः' इति छान्दोग्ये मनस एव स्वास्थ्ये वेदोच्चारणशक्तिः प्रतिपादिता ।


ಈ ಐದು ಮಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಾರರೂಪದಿಂದಲೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಅದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಾರರೂಪದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

इन पांच मंत्रों में जो साररूप से कहा गया है उसको ही यहाँ पर साररूप से कहते है।


4. इन्द्रस्य स्वामित्वम् इन्द्रो यतोवसितस्य... इत्यादिमन्त्रानुसारेण व्याख्यात।

4. इन्द्रस्य स्वामित्वम् इन्द्रो यतोवसितस्य... इत्यादि मन्त्र के अनुसार से व्याख्या करो।


ಹಾಗಾಗಿ ಖಲಪೂಶಬ್ದವು ಅಂತೋದಾತ್ತಸ್ವರಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

अत: खलपू शब्द अन्त उदात्त सिद्ध होता है।


नित्य तो हमेश एकरूप में ही रहता है।

नित्यश्चेत् सर्वदा एकरूपेण भवत्येव ।


प्रमाता जीव चेतन होता है।

प्रमाता जीवश्चेतनो भवति।


अतः प्रकृत सूत्र से उस दक्षिण शब्द के अन्त अकार का और आदि में अकार के उदात्त होने का विधान है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಸೂತ್ರದಿಂದ ಆ ದಕ್ಷಿಣಶಬ್ದದ ಅಂತ್ಯ ಅಕಾರದ ಆದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅಕಾರದ ಉದಾತ್ತವು ಬರುತ್ತದೆ .


उस समय माता ऊपर थी।

तदानीं सू: माता उत्तरा उपरिस्थिता आसीत्।


सुबन्त का विशेषण होने से तृतीया का तदन्त विधि में तृतीयान्तम् पद प्राप्त होता है।

सुबन्तस्य विशेषणत्वात् तृतीया इत्यस्य तदन्तविधौ तृतीयान्तमिति लभ्यते।


संन्यास के दो प्रकार विविदिष संन्यास तथा विद्वत संन्यास के भेद से संन्यास दो प्रकार का होता है।

ಸನ್ಯಾಸವು ದ್ವಿವಿಧ - ವಿವಿದಿಷಾಸಂನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ವಿದ್ವತ್ಸಂನ್ಯಾಸ ಎಂಬ ಬೇದದಿಂದ ಸಂನ್ಯಾಸದ ದ್ವೈವಿದ್ಯವಿದೆ.


अस्मिन् पाठे साधनायाः उपक्रमः कृतः।

ಈ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಸಾಧನೆಯ ಉಪಕ್ರಮವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.


आशा शब्द किस सूत्र से अन्तोदात्त है?

आशाशब्दः केन सूत्रेण अन्तोदात्तः वर्तते ?


ಈ ಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪುತ್ರೋತ್ಪತ್ತಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಆ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಶಿಶುವಿನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಸುಂದರವಾದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯು ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

इन सूक्तों में पुत्र उत्पन्न के लिए और उस उत्पन्न हुए शिशु की रक्षा के लिए सुंदर प्रार्थना भी प्राप्त होती है।


5. आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् ... यहाँ तमपदार्थ अविद्या है।

೫. ಆದಿತ್ಯವರ್ಣಂ ತಮಸಃ ಪರಸ್ತಾತ್... ಇಲ್ಲಿ ತಮಪದಾರ್ಥ ಅವಿದ್ಯೆ ಇದೆ.


ಮತ್ತು ಯಾವ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಮನು ಮೊದಲು ಇಳಿದರು ಆ ಹಿಮಾಲಯದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಮಾನಸರೋವರದ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

और जिस स्थान पर मनु सबसे पहले उतरे उस हिमालय के स्थान को आज भी मानसरोवर के नाम से जाना जाता है।


7. दानुः इसका क्या अर्थ है?

7. दानुः इत्यस्य कः अर्थः।


भुज्यग्निहोत्रादिक्रियावत् स्यात् इति चेत् न।

यदि भुज्यग्निहोत्रादिक्रिया के समान हो तो भी नहीं।


"ಸನ್ಮಹತ್ಪರಮೋತ್ಕೃಷ್ಟಾಃ ಪೂಜ್ಯಮಾನೈಃ" ಈ ಸೂತ್ರದ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿ.

" सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टाः पूज्यमानैः " इति सूत्रस्योदाहरणं देयम् ।


“'प्रत्ययः'' (1/1) यह अधिकार और ““परश्च'' यह अधिकार यहाँ आता है।

"ಪ್ರತ್ಯಯಃ" (೧/೧) ಈ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು "ಪರಶ್ಚ" ಈ ಅಧಿಕಾರವು ಬರುತ್ತದೆ.


ಮತ್ತು ಇದೇ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ - " ಗೋ ಶಬ್ದದಿಂದ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸಾಂತದಿಂದ ಟಚ್ ಪ್ರತ್ಯಯವು ಆಗುತ್ತದೆ ಆದರೆ ತದ್ದಿತ ಲೋಪವಾದಾಗ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ.

यही अर्थ है” गो शब्द से तत्पुरुष से समासात्त टच् प्रत्यय होता है लेकिन तद्धित लोप होने पर नहीं।


“दिक्संख्ये संज्ञायाम्” इस सूत्र का क्या अर्थ है?

"दिक्संख्ये संज्ञायाम्" इति सूत्रस्य दिग्वाचकेन समासे किमुदाहरणम् ?


ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ರುದ್ರನ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಸಾಂಗೋಪಾಂಗವಾಗಿ ವಿವೇಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.

इस अध्याय में रुद्र की कल्पना के लिये वेद वेदागों सहित विवेचना की है।


ವೃತ್ತಿಯ ನಾಶವಾದಾಗ ವೃತ್ತಿ ಇಂದ ಜನ್ಯವಾದ ಚಿದಾಭಾಸವು ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ननु वृत्तिः नश्यति चेत् अपि वृत्तिजन्यः चिदाभासः तिष्ठति एव।


अपिहितम् - अपिपूर्वक धा धातु से क्तप्रत्यय करने पर अपिहितिम् बना।

ಅಪಿಹಿತಮ್ - ಅಪಿ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಧಾ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಕ್ತಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಅಪಿಹಿತಿಮ್ ಆಗುತ್ತದೆ.


ता वां वास्तून्युश्मसि... इत्यादिमन्त्रं व्याख्यात।

ता वां वास्तून्युश्मसि ... इत्यादिमन्त्र की व्याख्या करो।


कियन्तं कालं कर्तव्यः।

ಎಷ್ತು ಸಮಯ ಮಾಡಬೇಕು ?


सूत्रव्याख्या - इदं विधिसूत्रम् ।

सूत्र व्याख्या-यह विधिसूत्र है।


प्रकृतिस्वरः इत्युक्ते समासभवनात् प्राक् यः स्वाभाविकः स्वरः आसीत्, समासकरणात् परमपि स एव स्वरः तिष्ठति।

प्रकृतिस्वर यह कहने से समास होने से पहले जो स्वाभाविक स्वर था, समास करने के बाद भी वह ही स्वर रहता है।


सेनापति उस समय कहता है यहाँ पर क्रियाफल का सम्बन्ध राजा का तथा सेनापति का देखा गया है।

ಆಗ ಸೇನಾಪತಿಯು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾಫಲದ ಸಂಬಂಧ ರಾಜನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸೇನಾಪತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದಾಗಿದೆ.


ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ಆ ಅಗ್ನಿ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಬುದ್ಧಿ ಸಂಪನ್ನರಾಗಿ ಸತ್ಯಶೀಲ ಕೀರ್ತಿವಂತರಾಗಿ ಇರುತ್ತಾರೆ.

उक्तं-स अग्निः उत्कृष्टबुद्धिसम्पन्नः सत्यशीलः कीर्तिमान्।


एवमत्र पदान्वयः निपाताः आद्युदात्ताः इति।

इसी प्रकार यहाँ पदों का अन्वय निपाताः आद्युदात्ताः इति।


विश्वा- नपुंसकलिङ्गे द्वितीयाबहुवचने विश्वानि इत्यस्य वैदिकं रूपमिदम्।

विश्वा - नपुंसकलिङ्ग द्वितीयाबहुवचन में विश्वानि इसका यह वैदिक रूप हे।


11.3.2) ब्रह्मशब्दार्थः- एवं प्रज्ञानशब्दस्य अर्थम् उक्त्वा विद्यारण्यस्वामिणा पञ्चदश्यां ब्रह्मशब्दस्यार्थः कथ्यते- “चतुर्मुखेन्द्रदेवेषु मनुष्याश्वगवादिषु।

11.3.2 ) ब्रह्मशाब्दार्थ इस प्रकार से प्रज्ञान शब्द का अर्थ कहकर के विद्यारण्य स्वामी ने पञ्चदशी मे ब्रह्म शब्द का अर्थ इस प्रकार से कहा है- “चतुर्मुखेन्द्रदेवेषु मनुष्याश्वगवादिषु।


असर्वनामस्थान विभक्तिः इस पद का विशेषण है, अत लिङ्ग के व्यत्यय होने से असर्वनामस्थाना यह रूप प्राप्त होता है।

ಅಸರ್ವನಾಮಸ್ಥಾನ ವಿಭಕ್ತಿಃ ಎಂಬ ಪದದ ವಿಶೇಷಣೆಯೂ ಇದೆ , ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವ್ಯತ್ಯಾಸದಿಂದ ಅಸರ್ವನಾಮಸ್ಥಾನವೆಂಬ ರೂಪವು ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ.


ಹೇಗೆ - ಪೀತಮ್ ಅಂಬರಂ ಯಸ್ಯ ಸ (ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿದೆ) ವಸ್ತ್ರ ಯಾವುದಾಗಿದೆಯೋ ಅದು ಪೀತಾಂಬರವಾಗಿದೆ.

यथा पीतम् अम्बरं यस्य स पीताम्बरः इति।


ततश्च अत्र पदान्वयः भवति- तिसृभ्यः परस्य जसः अन्तः उदात्तः स्यात् इति।

यहाँ पदों का अन्वय है - तिसृभ्यः परस्य जसः अन्तः उदात्तः स्यात् इति।


स्वयं दन्तरहितः सन् अपि सहस्रजनान् पराजेतुम् इच्छति ।

स्वयं शक्तिशाली से रहित होने पर भी हजारों को पराजित करता है।


जो बद्ध नहीं होती है तो उसके मोक्ष का विचार क्यों किया जाता है।

ಯಾವುದರ ಬಂಧವು ಇಲ್ಲವೋ ಅದರ ಮೋಕ್ಷವು ಹೇಗೆ ವಿಚಾರಿಸುವುದು.


यहाँ “सुब्रह्मण्यायाम् एक श्रुतिः न, स्वरितस्य तु उदात्तः' यह सूत्र में आये पद का अन्वय है।

ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಾಯಾಂ ಏಕಶ್ರುತಿಃ ನ, ಸ್ವರಿತಸ್ಯ ತು ಉದಾತ್ತಃ ಎಂದು ಸೂತ್ರಪದಗಳ ಸಮನ್ವಯ.


अतीत, अनागत तथा वर्तमान रूप निखिल जगत् पुरुष का अपने विशेष सामर्थ्य का परिणाम है।

अतीतानागतवर्तमानरूपां निखिलं जगत् पुरुषस्य स्वकीयसामर्थ्यविशेषः।


इस प्रकार से इनमें यह भेद होता है।

ಇಷ್ಟು ಭೇದಗಳಿವೆ.


ಪುರುಷನ ತ=ತೊಡೆಗಳಿಂದ ಯಾರು ಉತ್ಪನ್ನರಾದರು?

पुरुष की जांघो से कौन उत्पन्न हुए?


सूत्रार्थः- घृतादीनां शब्दानाम् अन्त्यस्वरः उदात्तः स्यात्।

ಸೂತ್ರದ ಅರ್ಥ - ಘೃತಾದಿ ಶಬ್ದಗಳ ಅಂತಿಮ ಸ್ವರ ಉದಾತ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ .


ಪೋಷಮ್ ಈ ರೂಪವು ಹೇಗೆ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ?

पोषम् इति रूपं कथं सिद्धम्?


೪೧. ಪ್ರಾದಿತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸ ವಿಧಾಯಕ ವಾರ್ತಿಕಗಳು ಯಾವುವು ?

४१. प्रादितत्पुरुषसमासविधायकानि वार्तिकानि कानि?


इस फलत्रय को लाघव कहा जाता है।

ಈ ಫಲತ್ರಯವನ್ನು ಲಾಘವ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.


सम्पूर्ण ऋग्वेद में चौसठ अध्याय हैं।

सम्पूर्ण ऋग्वेदे चतुष्षष्टिः अध्यायाः सन्ति।


ಆಗ ಸೇನಾಪತಿಯು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ- ಇಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯಾಫಲದ ಸಂಬಂಧ ರಾಜನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸೇನಾಪತಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದಾಗಿದೆ.

सेनापति उस समय कहता है यहाँ पर क्रियाफल का सम्बन्ध राजा का तथा सेनापति का देखा गया है।


वैदिकमन्त्रेषु विविधरसाः स्फुटाः वर्तन्ते।

वैदिक मन्त्रों में अनेक रस प्रकट होते है।


एतानि कर्माणि पापाख्यं संस्कारम् अन्तःकरणे जनयन्ति। स च संस्कारः समुचिते काले विविधानि दुःखानि नरकादि अनिष्टं च जनयति।

ये कर्म पापरूपी संस्कारो को अन्तः करण में उत्पन्न करते हैं और वे संस्कार समुचित काल में विविध दुःखों को तथा नरकादि अनिष्टों को जन्म देते हैं।


पर्वतों के द्वारा पुष्ट करने वाली प्रवहणशील नदियों को बहाता है अर्थात नदियों के किनारे को बहाने वाला यह सूर्य रूपी इन्द्र का तीसरा कार्य है।

ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಪುಷ್ಟವನ್ನು ಮಾಡುವ ಪ್ರವಹಣಶೀಲ ನದಿಗಳ ಬಳಿ ಹರಿಸುವ ಈ ಸೂರ್ಯ ರೂಪಿಯಾಗಿರುವ ಇಂದ್ರನ ಮೂರನೆಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ.


एतं पाठं पठित्वा भवान् - सूक्तस्थानां मन्त्राणां संहितापाठं ज्ञास्यति। सूक्ते विद्यमानानां मन्त्राणां पदपाठं ज्ञास्यति। सूक्तस्थानां मन्त्राणाम् अन्वयं कर्तु समर्थो भवेत्। सूक्तस्थानां मन्त्राणां व्याख्यानं कर्तु समर्थो भवेत्। सूक्ते विद्यमानानां मन्त्राणां सरलार्थं ज्ञास्यति। मन्त्रे स्थितं व्याकरणं ज्ञातुं समर्थो भवेत्।

इस पाठ को पढकर आप सक्षम होंगे - सूक्त में स्थित मन्त्रों का संहिता पाठ कर पाने में। सूक्त में विद्यमान मन्त्रों के पदपाठ को समझ पाने में। सूक्त में स्थित मन्त्रों का अन्वय करने में समर्थ हो पाने में। सूक्त में स्थित मन्त्रों की व्याख्या करने में समर्थ होंगे। सूक्त में विद्यमान मन्त्रों का सरलार्थ जानने में। मन्त्र में स्थित व्याकरण को जानने में।


इति विविच्य बलपूर्वक विषयेभ्य आकर्षति स वृत्तिविशेषः शमः।

ऐसा विचार करके बलपूर्वक विषयों से जो हटाता है वह शम कहलाता है।


यहाँ चितः इस पद की अनुवृति से चित्प्रत्यय के समान प्रकृति प्रत्यय समुदाय का यह अर्थ प्राप्त होता है।

ಇಲ್ಲಿ ಚಿತಃ ಎಂಬ ಪದದ ಅನುವರ್ತನೆಯಿಂದ ಚಿತ್ ಪ್ರತ್ಯಯದ ಸಮಾನ ಪ್ರಕೃತಿ ಪ್ರತ್ಯಯ ಸಮುದಾಯದ ಈ ಅರ್ಥವು ಲಭಿಸುತ್ತದೆ.


"कर्तरि करणे च" विद्यमानं तृतीयान्तं सुबन्तं कृदन्तेन सह बहुलं तत्पुरुषसमाससंज्ञं भवति>

“कर्तरि करणे च'' विद्यमान तृतीयान्त सुबन्त को कृदन्त के साथ बहुल तत्पुरुषसमास संज्ञा होती है।


पृथिव्यप्तेजोरूपधातुत्रयविशिष्टं यथा भवति तथा दाधार धृतवान्।

पृथिवी जल अग्नि तीन रूपों जैसा विशिष्टहोता है और उसको धारण करने वाला धृतवान् कहलाता है।


कुत्सितो राजा इति लौकिकविग्रहे किम् सु राजन् सु इत्यलौकिकविग्रहे "किं क्षेपे" इत्यनेन सूत्रेण तत्पुरुषसमासो भवति।

ಕುತ್ಸಿತೋ ರಾಜಾ ಈ ಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಕಿಮ್ ಸು ರಾಜನ್ ಸು ಈ ಅಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ "ಕಿಂ ಕ್ಷೇಪೆ" ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ತತ್ಪುರುಷೋ ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.


ಮತ್ತು ಅವು - ಋಗ್ವೇದ, ಸಾಮವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ, ಯಜುರ್ವೇದ ಮತ್ತು ಅಥರ್ವವೇದವಾಗಿವೆ.

और वे है - ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद, और अथर्ववेद हैं।


ಈ ಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಂಜ್ಞಾಯಾಮ್ ಎಂದು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಎಲ್ಲಿ ಸಂಜ್ಞೆಯಿಲ್ಲವೋ, ಅಲ್ಲಿ ಈ ಸೂತ್ರದ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ , ಉದಾಹರಣೆಗೆ - ಅಗ್ನಿರ್ಮಾಣವಕಃ .

अस्मिन् सूत्रे संज्ञायामित्युक्तत्वात् यत्र संज्ञा नास्ति तत्र नेदं सूत्रं प्रवर्तते यथा अग्निर्माणवकः इति ।


यथा (१) कश्यपस्यार्थो भवति सूर्यः।

ಉದಾಹರಣೆಗೆ- ೧. ಕಶ್ಯಪದ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ ಸೂರ್ಯ.


ईड्यः इसका क्या अर्थ है?

ಈಡ್ಯಃ ಇದರ ಅರ್ಥವೇನು?


ಅದರ ನಂತರ ಕರ್ಮಗಳ ವಿಷಯವಿಲ್ಲ.

नातः परं कर्मणो विषयोऽस्ति।


तस्मात् समग्रसंसारस्य स एव एकः स्वामी।

अतः समग्र संसार का वो ही एक स्वामी है।


और अन्य पदार्थ का प्राधान्यभाव है।

ಮತ್ತು ಅನ್ಯ ಪದಾರ್ಥದ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಭಾವವೇ ಇದೆ.


तृतीय, सप्तम, अष्टमप्रपाठकानां नामानि लिखत।

तीसरे, सातवें, आठवें प्रपाठकों का नाम लिखिए।


ನದೀಚ ಅಜಾದಿಶ್ಚ ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಧಾರಯ ಸಮಾಸವಾಗಿದೆ.

नदी च अजादिश्च यहाँ कर्मधारय समास है।


दाशुषे - दाशृ - धातु से क्वसुप्रत्यय करने पर चतुर्थी एकवचन में दाशुषे यह रूप बनता है।

ದಾಶುಷೆ - ದಾಶೃ - ಧಾತುವಿನಿಂದ ಕ್ವಸು ಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಚತುರ್ಥೀ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ದಾಶುಷೇ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.


ಸುಖದುಃಖಭೋಗವನ್ನೂ ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ.

सुख तथा दुःखों का भोग भी करवाते है।


प्राज्ञस्य स्थानं भवति सुषुप्तिः अथवा गाढनिद्रा।

ಪ್ರಾಜ್ಞದ ಸ್ಥಾನವು ಸುಷುಪ್ತಿ ಅಥವಾ ಗಾಢವಾದ ನಿದ್ರೆ.


जो ज्ञान के विषय होते हैं वह ज्ञान आत्मा कहलाता है।

ಯಾವ ಜ್ಞಾನದ ವಿಷಯವು ಇರುತ್ತದೆ ಆ ಜ್ಞಾನವೇ ಆತ್ಮವೆಂದು ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.


ಉಭಯಾದತಃ - ಉಭಯೋಃ ದಂತಾಃ ಯೇಷಾಂ ತೇ (ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸ) ಜಜ್ಞಿರೆ - ಜನ್- ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಿಟ್ ಲಕಾರ ಪ್ರಥಮಪುರುಷಬಹುವಚನದಲ್ಲಿ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

उभयादतः - उभयोः दन्ताः येषां ते(बहुव्रीहिसमासः)  जज्ञिरे - जन्-धातु से लिट् लकार प्रथमपुरुषबहुवचन में यह रूप बनता है।


चितः इस पूर्व सूत्र से चितः इस षष्ठ्यर्थ में प्रथमा एकवचनान्त पद की यहाँ अनुवृति आती है।

ಚಿತಃ ಎಂಬ ಪೂರ್ವ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಚಿತಃ ಎಂಬುದು ಷಷ್ಠೀ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮಾ ಏಕವಚನಾಂತ ಪದವು ಇಲ್ಲಿ ಅನುವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ.


ವಷಟ್-ಕಾರ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯಾವ ಶಬ್ದದ ಗ್ರಹಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ ?

वषट् कार से किस शब्द का ग्रहण होता है?


हरि ङि अधि इत्यलौकिकविग्रहः अस्ति।

हरि ङि अधि यह अलौकिक निग्रह है।


अत एवोच्यते प्रायेण अन्यपदार्थप्रधानः बहुव्रीहिः इति। ४६. "प्रादिभ्यो धातुजस्य वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः", "नञोऽस्त्यर्थानां वाच्यो वा चोत्तरपदलोपः", "सप्तम्युपमानपूर्वपदस्योत्तरपदलोपश्च" इत्येतानि वार्तिकानि बहुव्रीहिविधायकानि सन्ति।

ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ "ಪ್ರಾಯೇಣ ಅನ್ಯ ಪದಾರ್ಥ ಪ್ರಧಾನಃ ಬಹುವ್ರೀಹಿಃ" ಎಂದಾಗುತ್ತದೆ. ೪೬. "ಪ್ರಾದಿಭ್ಯೋಧಾತುಜಸ್ಯ ವಾಚ್ಯೋ ವಾ ಚೋತ್ತರಪದಲೋಪಃ" "ನಜ್ಞೋಽಸ್ತ್ಯರ್ಥಾನಾಂ ವಾಚ್ಯೋ ವಾ ಚೋತ್ತರಪದಲೋಪಃ.


ಈ ಪಾಠವನ್ನು ಓದಿದ ನಂತರ ನೀವು : ತಿಙಂತ ಸ್ವರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೀರ, ತಿಙಂತ ಸ್ವರ ವಿಧಾಯಕ ಸೂತ್ರಗಳ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಬರೆಯಲು  ಸಮರ್ಥರಾಗುತ್ತೀರಾ, ತಿಙಂತಸ್ವರನಿಷೇಧವಿಧಾಯಕ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೀರಾ. ತಿಙಂತದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸ್ವರದ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೇಂಬ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿದಿಕೊಳ್ಳಲೂ ಸಮರ್ಥರಾಗುತ್ತೀರಿ , ಯಾವ ಅವ್ಯಯದ ಸಂಯೋಗದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸ್ವರವಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವಿಷಯವನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೀರ.

इस पाठ को पढ़कर आप  : तिङन्त स्वर विषय में विस्तार से जान पाएंगे;  तिङन्त स्वर विधायक सूत्रों की व्याख्या लिख पाएंगे;  तिङन्त स्वर निषेध विधायक सूत्रों को जान पाएंगे;  तिङन्त में कब स्वर का परिवर्तन होता है इस विषय में जान पाएंगे;  किस अव्यय के योग में क्या स्वर होता है इस विषय में जान पाएंगे।


೩೫. ಅವ್ಯಯೀಭಾವ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಅಮಾದೇಶ ವಿಧಾಯಕ ಎರಡು ಸೂತ್ರಗಳು ಯಾವುವು ?

३५. अव्ययीभावसमासे अमादेशविधायकं सूत्रद्वयं किम्?


“ सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (2.1.1) इति प्रकृत्य, ` तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः' (2.1.1) इस प्रकार से आत्म के द्वारा आकाश की उत्पत्ति वर्णित है।

"ಸತ್ಯಂ ಜ್ಞಾನಮನಂತಂ ಬ್ರಹ್ಮ" (೨.೧.೧) ಎಂಬ ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ "ತಸ್ಮಾದ್ವಾ ಏತಸ್ಮಾದಾತ್ಮನಃ ಸಂಭೂತಃ" (೨.೧.೧) ಎಂಬುದರ ಮೂಲಕ ಆತ್ಮದಿಂದ ಆಕಾಶದ ಉಪತ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.


मनुः अपि तद्वत् नीचैः अवततार।

मनु भी उसी प्रकार नीचे की ओर उतरे।


उदाहरण -सद्वैद्यः इत्यादि इस सूत्र का उदाहरण है।

उदाहरणम् - सद्वैद्यः इत्यादिकमस्य सूत्रस्योदाहरणम् ।


ವಾಕ್, ಉಷಾ, ಅದಿತಿ, ರಾತ್ರಿ, ಪೃಥಿವೀ, ಸರಸ್ವತೀ, ಶ್ರೀ, ಧಿಷಣಾ - ಇತ್ಯಾದಿಯರು ದೇವಿಯರು.

कुछ देवियाँ इस प्रकार है - वाक्, उषा, अदिति, रात्रि, पृथ्वी, सरस्वती, श्री, धिषणा जैसी अनेक है।


ಈ ಸೂಕ್ತವು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಪ್ರತಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುವ ಆರ್ಯಸಮಾಜ ಮತ್ತು ಆರ್ಯಗಣದ ದಾರ್ಶನಿಕ ಚಿಂತನೆಯ ಧಾರೆಯಿಂದ ಪ್ರವಾಹದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿದೆ.

यह सूक्त प्राचीन काल से प्रतिष्ठा प्राप्त आर्यसमाज और आर्यगण की दार्शनिक चिन्तन धारा के प्रवाह के विषय में प्रामाणिकता है।


ಸಮಾಸಾಂತ ಅಪ್ರತ್ಯಯ.

समासान्तः अप्रत्ययः।


ಶ್ಯೇನ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಬಲವುಳ್ಳ ಪಕ್ಷಿಯು ಅತ್ಯಂತ ದೂರ ಹೋಗಲು ಭಯಭೀತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

बाज नाम का बलवान पक्षी अत्यन्त दूर जाने के लिए भयभीत नहीं होता है।


शौनकस्य द्वै शिष्यौ स्तः, बभ्रः सैन्धवायनश्चेति।

शौनक के दो शिष्य है, बभ्र और सैन्धवायन।


ಪ್ರಳಯ ಎಂದ ರೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ವಿನಾಶ.

त्रैलोक्यविनाश प्रलय कहलाता है।


अथर्ववेदे-'तक्माः' इति तु ज्वरस्य एव नाम अस्ति।

अथर्ववेद में -'तक्माः' यह बुखार का ही नाम है।


तेषु शतपथब्राह्मणान्तर्गतं मनुमत्स्यकथा नाम आख्यानम् अन्यतमम्।

ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಶತಪಥಬ್ರಾಹ್ಮಣದ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಮನುಮತ್ಸ್ಯ ಕಥಾ ಹೆಸರಿನ ಆಖ್ಯಾನವು ಅನ್ಯತಮವಾಗಿದೆ.


ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ - ಯಾವ ಮನದಲ್ಲಿ ಋಗ್ವೇದದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿದೆ.

व्याख्या - जिस मन में ऋग्वेद प्रतिष्ठित है।


ಆದ್ದರಿಂದ ವೇದಾಂತದಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

इसलिए वेदान्त में उसकी प्रवृत्ति ही नहीं होती है।


गृभाय - ग्रभ्-धातु से लट् अथवा लोट मध्यम पुरुष एकवचन में।

ಗೃಭಾಯ - ಗ್ರಭ್ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಲಟ್ ಅಥವಾ ಲೋಟ್ ಮಧ್ಯಮಪುರುಷ ಏಕವಚನದಲ್ಲಿ ಆಗಿದೆ.


ಅಂಧ ಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ (೩/೩) ದೇಶದಿಂದ ಹೊರಹೋದ ರಾಜನು ಪುನಃ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಮ್ಮಾನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತರಾದರೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.

अन्धसूक्ते (३/३) ज्ञातो भवति यद्देशात् निष्कासितो राजा पुनः राज्ये सम्मानपूर्वकेण प्रतिष्ठितः अभवत्।


ವಿದ್ಯುತ್ - ವಿಶೇಷೇನ ದ್ಯೋತ್ಯತೆ ಈ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ವಿ ಪೂರ್ವಕ ದ್ಯುದ್-ಧಾತುವಿನಿಂದ ಕ್ವಿಪ್ ಮಾಡಿದಾಗ ವಿದ್ಯುತ್ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.

विद्युत् - विशेषेण द्योत्यते इत्यर्थे विपूर्वकात् द्युद्-धातोः क्विपि विद्युत् इति रूपम्।


स ओष्ठाधरेण चारुः, नासिकया उन्नतः, वर्णेन उज्ज्वलः च।

वो अधार ओष्ठ से चारु, नासिका से उन्नत, और वर्ण से उज्ज्वल है।


ಅದೇ ಸಂಪ್ರಜ್ಞಾತ ಸಮಾಧಿಯಾಗಿದೆ.

वह सम्प्रज्ञात समाधि होती है।


सरलार्थ - शक्तिशाली पासे जिस जुआरी के धन को लालच की दृष्टि से देखते है, उसकी व्याभिचारिणी पत्नी का दुसरे लोग स्पर्श करते है।

सरलार्थः - यस्य कितवस्य धने बलवान् अक्षः इष्यते अन्यैः कितवैः, तस्य भार्याम् अन्ये कितवाः वस्त्रकेशाद्याकर्षणेन स्पृशन्ति ।


“अलुगुत्तर पदे” इस सूत्र से उत्तरपद होने पर पद की अनुवर्ती हुई है।

"अलुगुत्तरपदे" इत्यस्मात् सूत्राद् उत्तरपदे इति पदमनुवर्तते।


उदाहरणम्- इन्द्र वाज॑षु नोऽव इति सूत्रस्य एकमुदाहरणम्।

ಉದಾಹರಣೆ - ಇಂದ್ರ ವಾಜೇಷು ನೋವ ಈ ಸೂತ್ರದ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.


रत्नम् धनस्य नाम अस्ति।

रत्न धन का नाम है।


ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಆದ ಅನುಭವವು ಎಂತಹದ್ದು ಎಂಬ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ ಅಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಆನಂಗದಗಳ ಅನುಭವ ಎಂದು.

सुषुप्तिकालीनानुभवः कीदृश इति जिज्ञासायामुच्यते अज्ञानानन्दयोरनुभव इति।


किस ब्राह्मण में अग्निष्टोम का विवरण विस्तृत रूप से है?

कस्मिन् ब्राह्मणे अग्निष्टोमस्य विवरणं विस्तृततया वर्तते ?


ಆ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಯು ಜೀವದ ಸ್ವರೂಪ ವಿಷಯಕ ಅಜ್ಞಾನದ ನಾಶವು ಆಗುತ್ತದೆ.

वह चित्तवृति जीव के स्वरूप विषयक अज्ञान का नाश करती है।


अतीते काले अपि आसीत्।

ಭೂತಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಇತ್ತು.


नित्य वस्तु का तथा अनित्य वस्तु कां अलग करना ही नित्यानित्यवस्तु विवेक कहलाता है।

ನಿತ್ಯವಸ್ತುವಿನ ಅನಿತ್ಯವಸ್ತುವಿನಿಂದ ಬೇರೆ ಮಾಡುವುದೇ ನಿತ್ಯಾನಿತ್ಯವಸ್ತುವಿವೇಕವು.


ಊಙೋದುಭಾವಃ ಅನೂಙ್ ಇದು ಅವ್ಯಯೀಭಾವವಾಗಿದೆ.

ऊङोदुभावः अनूड यह अव्ययीभावः पद है।


ಈ ವಾಕ್ಯವು ಮೌನದ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಅದೇ ರೀತಿಯ ತಪ್ಪು ಪ್ರಕೃತ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.

यह वचन ही मौनव्रत विरुद्ध होता है, वैसा दोष प्रकृत स्थल पर आता है।


ಶ್ರದ್ಧಾಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ.

श्रद्धा के समान।


इस प्रकार से आत्मा तथा अनात्मा का विवेक करना चाहिए।

इति आत्मानात्मविवेकः कर्तव्यः।


मत्स्यवचनम् - अपीपरं वै त्वा पालतवानस्मि त्वाम्।

मत्स्यवचन-इस जल प्रलय से मैंने तुम्हारी रक्षा की है।


वक्तुं शक्यन्ते।

ಹೀಗೆ ಹೇಳಬಹುದು.


ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಸದಾನಂದಯೋಗೀಂದ್ರರಿಂದ ವೇದಾಂತಸಾರದಲ್ಲಿ - "ಅಸ್ಯ ಅಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಂ ನ ಆಶಂಕನೀಯಂ ತ್ರಿವೃತ್ಕರಣಶೃತೇಃ ಪಂಚೀಕರಣಸ್ಯಾಪಿ ಉಪಲಕ್ಷಣತ್ವಾತ್" ಎಂದು.

अतः एव सदानन्दयोगीन्द्रेण वेदान्तसारे उच्यते - “अस्य अप्रामाण्यं न आशङ्कनीयं त्रिवृत्करणश्रुतेः पञ्चीकरणस्यापि उपलक्षणत्वात्” इति।


भौज्योष्णम् इत्यत्र पूर्वपदस्य प्रकृतिस्वरत्वं केन विधीयते?

ಭೌಜ್ಯೋಷ್ಣಮ್ ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಪದದ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ವರವು ಯಾವ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಆರಿಸಲಾಗಿದೆ?


अनुदात्त इसके हैं, इस अर्थ में अनुदात्त शब्द से ' अर्श-आदिभ्योऽच्' इस सूत्र से मत्वर्थीय-अच् प्रत्यय होने पर अनुदात्त यह पद निष्पन्न होता है।

अनुदात्ताः अस्य सन्ति इत्यर्थे अनुदात्तशब्दात् 'अर्श- आदिभ्योऽच्' इति सूत्रेण मत्वर्थीय-अच्प्रत्यये अनुदात्तम् इति पदं निष्पद्यते।


त्वां विहाय अन्यः कोपि एतत् समस्तम् उत्पन्नं वस्तु न परिव्याप्नोति।

तुझे छोड़कर अन्य कोई इन समस्त उत्पन्न वस्तुओं में परिव्याप्त नहीं है।


उनमें मन्त्रों के विनियोग विषय पर विस्तार सहित वर्णन प्राप्त होता है।

तेषु मन्त्राणां विनियोगविषये च सविस्तीर्णं वर्णनं प्राप्यते।


ಆದ್ದರಿಂದ ಉದಾತ್ತ-ಅನುದಾತ್ತ-ಸ್ವರಿತಸ್ವರಗಳ ಅಭಿನ್ನಶ್ರುತಿಯು ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದರ್ಥ.

अतः उदात्त अनुदात्त स्वरित स्वरों की एक अभिन्न श्रुति है यह उसका अर्थ है।


स एव त्रिषु पादप्रक्षेपेषु सृष्टिम् अतिक्रामति।

ಅವನು ಮೂರು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.


ಹಾಗೆಯೇ ತ್ವಂ ಪದದ ಅಪರೋಕ್ಷತ್ವ ಅಲ್ಪಜ್ಞತ್ವ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಸ್ವಾರ್ಥವನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿ ತತ್ಪದಾರ್ಥದ ಈಶ್ವರ ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ಲಕ್ಷಿಸಬೇಕು.

एवमेव त्वम्पदम् अपरोक्षत्वाल्पज्ञत्वादिविशिष्टं स्वार्थं परित्यज्य तत्पदार्थम् ईश्वरचैतन्यं लक्षयतु।


ब्राह्मणेषु यज्ञस्य तत्सम्बद्धानां विविधानाम् उपदेशानां च वर्णनम् अस्ति।

ब्राह्मण में यज्ञ के सम्बद्ध में और उसके विविध उपदेशों का वर्णन है।


इस सूत्र में “समर्थ: पदविधिः” इस समर्थ अधिग्रहित किया जाता है।

अस्मिन् सूत्रे "समर्थः पदविधिः" इत्यस्मात् समर्थः इत्यधिक्रियते।


आत्यन्तिकप्रलयः नाम कः।

ಆತ್ಯಂತಿಕ ಪ್ರಳಯ ಎಂದರೇನು ?


जगज्जन्मस्थितिलयकारणं यत् चैतन्यं उत्तमदेवादिषु, मध्यममनुष्यादिषु, अधमेषु अश्वादिषु पृथिव्यादिषु च भूतेषु अस्ति तत् ब्रह्म एव।

जगत का जन्म स्थिति तथ लय का कारण जो चैतन्य उत्तमदेवादि, मध्यम मनुष्यादि में तथा अधम अश्वादि में, पृथ्वी आदि में होता है वह ब्रह्म होता है।


तस्य उक्तिर्हि - मित्रः अहरभिमानिनी देवता वरुणः रात्र्यभिमानिनी।

उनकी उक्ति है -' मित्रः अहरभिमानिनी देवता वरुणः रात्र्यभिमानिनी।


तेन च खट्व टाप् इति स्थितिः भवति।

ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಖಟ್ವ ಟಾಪ್ ಆಗುತ್ತದೆ.


तिङतिङ: इस सूत्र से तिङ इस प्रथमान्त पद की अनुवृति है।

तिङ्ङतिङः इति सूत्रात् तिङ् इति प्रथमान्तं पदम् अनुवर्तते।


ಕರ್ಷತ್ವತೋ ಘಞೋಂತ ಉದಾತ್ತಃ ಈ ಸೂತ್ರವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿರಿ .

कर्षात्वतो घञोऽन्त उदात्तः इस सूत्र कौ व्याख्या कोजिए।


उस मनु के हाथ धोते समय मछली उसके हाथ को प्राप्त हुई।

तस्य मनोः अवनेनिजानस्य प्रक्षालयतः मत्स्यः पाणी आपेदे प्राप्तः।


ನಿತ್ಯವಾದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಕರ್ಮದಿಂದ ಅಥವಾ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.

न हि नित्यं वस्तु कर्मणा ज्ञानेन वा क्रियते।


ತಿಙಂತದ ನಂತರದಲ್ಲಿರುವ ಗತಿಸಂಜ್ಞಕಕ್ಕೆ ಅನುದಾತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

तिङन्ते च परे गतिसंज्ञकः अनुदात्तः भवति।


11. परिदिदेश यह किस लकार में बनता है?

११. परिदिदेश इति कस्मिन् लकारे रूपम्?


समासे एकार्थीभावसामर्थ्यम् इति सिद्धान्तः।

ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ಏಕಾರ್ಥೀಭಾವಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತವಿದೆ.


ये निर्वचन नहीं हैं काल्पनिक है।

ಇವು ನಿರ್ವಚನಗಳಲ್ಲ ಕಾಲ್ಪನಿಕವಾಗಿವೆ.


7 परमः पुरुषार्थः कः?

7 परम पुरुषार्थ क्या है?


जिससे उसकी वहीं पर उपलब्धि होती है, वहाँ पर गीता ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेर्जुन तिष्ठति।

ಹೇಗೆಂದರೆ ಅದರ ಉಪಲಭಿಯು ಅಲ್ಲೇ. ಅಲ್ಲಿ ಗೀತಾವಚನವು ಪ್ರಮಾಣ - ಈಶ್ವರ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಹೃದದೇಶೇರ್ಜುನ ತಿಷ್ಠತಿ |


यह अवभृथ-इष्टि ही अग्निष्टोम का अन्तिम अनुष्ठान है।

इयम् अवभृथ-इष्टिः एव अग्निष्टोमस्य अन्तिमम् अनुष्ठानम्।


तद्धितार्थ द्विगु का उदाहरण है पौर्वशालः।

ತದ್ಧಿತಾರ್ಥ ದ್ವಿಗುವಿನ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ ಪೌರ್ವಶಾಲಃ.


अस्याः कथायाः प्रतीयमानस्य उपदेशस्य उपरि ब्राह्मणस्य मतमस्ति यद् अद्यापि स्त्रियः स्तुतेरपेक्षया गायनं प्रति अधिकाकृष्टा भवन्ति इति।

ಈ ಕಥೆಯ ಪ್ರತೀಯಮಾನ ಉಪದೇಶದ ಮೇಲೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣದ ಮತವಿದೆ ಇವತ್ತಿಗೂ ಸ್ತ್ರೀ ಸ್ತುತಿಯ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಗಾಯನದ ಪ್ರತಿ ಅಧಿಕವಾಗಿ ಆಕರ್ಷಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ.


प्रजापति से कामना करते हुए “मैं प्रजाओं की सृष्टि करता हूँ इस प्रकार, प्रजापति के मन का चिन्तन से ही उसके शिर से आदित्य की सृष्टि हुई।

प्रजापतिना कामना कृता 'प्रजानां सृष्टिरहं करोमि' इति, प्रजापतेरेवं मनसा चिन्तनेन एव तस्य मूर्ध्नः आदित्यस्य सृष्टिरभवत्।


व्याख्या - यस्य कितवस्य वेदने धने वाजी बलवान् अक्षः देवः अगृधत् अभिकाङ्क्षां करोति तस्य अस्य कितवस्य जायां भार्याम् अन्ये प्रतिकितवाः परिमृशन्ति वस्त्रकेशाद्याकर्षणेन संस्पृशन्ति ।

व्याख्या - पासे का आकर्षण बड़ा कठिन है, यदि किसी का धन के प्रति अक्ष की लोभ दृष्टि हो जाए, तो पास वाले की पत्नी व्यभिचारिणी हो जाती है, उस पर चालक जुआरियो की दृष्टि पड़ी रहती है, अन्ये जुआरी उसके वस्त्रकेश आदि के आकर्षण से उसका स्पर्श करते है।


वायु के शोधनसे सभी के आरोग्य वर्धन का अवसर प्राप्त होता है।

वायोः शोधनेन सर्वेषाम् आरोग्यवर्धनस्य अवसरः प्राप्यते।


ಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣದಿಂದ ವೇದದ ಆಧೇಯವನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಶ್ರುತಿಗೆ ಅನುಸಾರವಾದ ಮಂತ್ರ , ಬ್ರಾಹ್ಮಣದ ಎರಡು ವೇದಗಳ ಭಾಗಗಳಾಗಿವೆ.

मन्त्रब्राह्मणयोर्वेदनामधेयम् इति श्रुत्यनुसारेण मन्त्रब्राह्मणौ वेदस्य द्वौ भागौ।


ಸೂತ್ರದ ವಿವರಣೆ - ಆರು ವಿಧದ ಪಾಣಿನೀಯಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ವಿಧಿಸೂತ್ರವಾಗಿದೆ.

सूत्र की व्याख्या - संज्ञा-परिभाषा-विधि-नियम-अतिदेश-अधिकार छः प्रकार के पाणिनीय सूत्रों में यह विधि सूत्र है।


यया सर्वजनाश्रयणीयो भवति सा श्रीः ।

जो सभी जनों के आश्रयणीय होती है वो लक्ष्मी।


स्वकीयां कारणावस्थामतिक्रम्य परिदृश्यमाना जगदवस्थां प्राप्नोति तस्मात्प्राणिनां कर्मफलभोगाय जगदवस्थास्वीकारान्नेदं तस्य वस्तुत्वमित्यर्थः

अपनी कारणावस्था को पार करके परिदुश्यमान जगदवस्था को प्राप्त करता है जिससे प्राणियों के कर्मफलभोग के लिए जगदवस्था को स्वीकारने से यह उसका वस्तुत्व अर्थ नहीं हुआ।


लोग स्फटिक में प्रतीयमान रक्तिमा को पुष्प की रक्तिमा इस प्रकार से नहीं जानकर के अविवेक से लोहित स्फटिक इस प्रकार से ही कहते है।

जनाः स्फटिके प्रतीयमानः रक्तिमा पुष्पस्य भवतीत्यज्ञात्वा अविवेकेन लोहतः स्फटिकः इति कथयन्ति।


तेन एतस्मात् सूत्रात् परं पञ्चमाध्यायपरिसमाप्तिं यावद् विद्यमानैः सूत्रैः विहितानां कार्याणां समासान्तसंज्ञा भवति।

ಅದರಿಂದ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ನಂತರ ಇರುವ ಐದನೇ ಅಧ್ಯಾಯವು ಮುಗಿಯುವವರೆಗೆ  ವಿದ್ಯಮಾನವಾಗುವ ಸೂತ್ರಗಳಿಂದ ವಿಹಿತವಾದ ಕಾರ್ಯಗಳ ಸಮಾಸಾಂತ ಸಂಜ್ಞೆಯು ಆಗುತ್ತದೆ.


ततः तद्धितेष्वचामादेः इति सूत्रेण आदिवृद्धौ यस्येति च इति सूत्रेण अम्बष्ठशब्दस्य अन्त्यस्य अकारस्य लोपे च सति आम्बष्ट य इति रूपं भवति।

ತದ್ಧಿತೇಷ್ವಚಾಮಾದೇಃ ಈ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಆದಿ ವೃದ್ಧಿ ಆದಾಗ ಯಸ್ಯೇತಿ ಚ ಸೂತ್ರದಿಂದ ಅಂಬಷ್ಠ ಶಬ್ದದ ಅಂತ್ಯ ಅಕಾರದ ಲೋಪವಾದಾಗ ಆಂಬಷ್ಠ ಯ ಈ ರೂಪವು ಆಗುತ್ತದೆ.


कर्मधारये यहाँ अधिकरण सप्तमी है और जातीयदेशीय में यहाँ पर सप्तमी है।

कर्मधारये इत्यत्र अधिकरणसप्तमी, जातीयदेशीयेषु इत्यत्र परसप्तमी ।


ಉದಾನೋ ಹಿ ಕಂಠಸ್ಥಾನೀಯ ಊರ್ಧ್ವಗಮನವಾನ್ ಉತ್ಕ್ರಣವಾಯುಃ |

उदानो हि कण्ठस्थानीय जर्ध्वगमनवान् उत्क्रणवायुः।


वैसे ही आध्यात्मिक-ऋचाओं का स्वरूप और देवीसूक्त के स्वरूप को निरुक्त में निरुक्तकार ने कहा है - अब आध्यात्मिकस्वरूप उत्तमपुरुष के योग में अहम इस का प्रयोग किया गया है।

ಹಾಗೆಯೇ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ- ಋಚಾಗಳ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ದೇವೀಸೂಕ್ತದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನಿರುಕ್ತದಲ್ಲಿ ನಿರುಕ್ತಾಕಾರನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ - ಈಗ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸ್ವರೂಪ ಉತ್ತಮಪುರುಷನ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅಹಮ್ ಇದರ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.


ಇಲ್ಲಿ ಅಶೃತ ಪದಾರ್ಥವು ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

अत्र अश्रुतः पदार्थः नास्ति।


वृषः आदिः यस्य स वृषादिः, तेषामिति।

वृषः आदि में है जिसके वह वृषादि, उन वृषादि का समूह।


ಅದರ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಮಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಕರ್ಮನಿಷ್ಠ ಮೇಧಾವೀ ಯಾವುದರಿಂದ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿಯಜ್ಞದ ವಿಧಿ ಮತ್ತು ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆಯೋ ಆ ಮನಸ್ಸು ಶುಭಸಂಕಲ್ಪ ಉಳ್ಳದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ततः द्वितीये मन्त्रे उक्तं यत् कर्मनिष्ठाः मेधाविनः येन यज्ञे यज्ञस्य विधिविधानेषु च कार्य कुर्वन्ति तत् शुभसङ्कल्पं भवतु।


ಸುಖದ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ.

सुखस्य प्राप्तिः आत्मनि एव वर्तते।


गिरि+क्षिते।

ಗಿರಿ + ಕ್ಷಿತೇ


೧೧. ಶ್ವೇತಾಶ್ವತರೋಪನಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಹೆಳಿದೆ - "ಅಜಾಮೇಕಾಂ ಲೋಹಿತಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಾಂ ಬಹ್ವೀಃ ಪ್ರಜಾಃ ಸೃಜಮಾನಂ ಸರೂಪಾಃ |

11. श्वेताश्वतरोपनिषद में यह कहा है कि “अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः।


प्रादि से अध्वन समासान्त तद्धितसंजञक अच् प्रत्यय होता है।

प्रादिभ्यः अध्वनः समासान्तः तद्धितसंज्ञकः अच्प्रत्ययो भवति।


तत्र प्रथमोऽर्थः - ऋग्वेदे ऋतशब्दस्यर्थः प्रकृतिः इत्यपि बाहुल्येन लभ्यते।

ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಅರ್ಥವಾಗಿದೆ - ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಋತ್ ಶಬ್ದದ ಅರ್ಥವು ಪ್ರಕೃತಿ ಇದು ಅಧಿಕವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.


ವೇದಾಂತದ ವಿಷಯವು - ಜೀವಬ್ರಹ್ಮೈಕ್ಯವು ಶುದ್ಧಚೈತನ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.

वेदान्तस्य विषयो भवति- जीवब्रह्मैक्यं शुद्धचैतन्यं प्रमेयम्।


ಆದರೂ ಅಜ್ಞಾನದ ದೆಸೆಯಿಂದ ಸ್ವಂತದ್ದೇ ಎಂಬ ಮನೋಭಾವ.

तथापि अज्ञानात् स्वकीयं मनुते।


विरक्तः पुनः देहादिविषयेषु रागं नोत्पादयति।

विरक्त होने पर फिर देहादि विषयों मे राग उत्पन्न नहीं होता है।


द्युलोक-अन्तरिक्षलोक-पृथ्वीलोक मिलकर के भी उतना यश प्राप्त नहीं कर सकते जितना यश इन्द्र का है।

ದ್ಯುಲೋಕ-ಅಂತರಿಕ್ಷಲೋಕ-ಪೃಥ್ವೀಲೋಕ ಮೂರು ಕೂಡಿದರು ಅಷ್ಟು ಯಶಸ್ಸು ಲಭ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅಷ್ಟು ಯಶಸ್ಸು ಇಂದ್ರನದ್ದಾಗಿದೆ.


देवाः साकाराः निराकाराः वा, शरीरिणः अशरीरिणः वा इति विषये नानादर्शनेषु नानानिरुक्तकारेषु नानामतानि परिलक्ष्यन्ते।

ದೇವತೆಗಳು ಸಾಕಾರರೋ ಅಥವಾ ನಿರಾಕಾರರೋ, ಶರೀರಿಗಳೋ ಅಥವಾ ಅಶರೀರಿಗಳೋ ಎಂಬ ವಿಷಯವಾಗಿ ನಾನಾ ದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ನಾನಾ ನಿರುಕ್ತಕಾರರು ನಾನಾ ಮತಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಸಲಾಗಿದೆ.


इसलिए यह तैजस का प्रविविक्ताहारतर होता है इस प्रकार से बृहदारण्य में कहा है।

ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ತೇಜಸ್ಸು ಪ್ರವಿವಿಕ್ತಾಹಾರತರವಾಗುವುದೆಂದು ಬೃಹದಾರಣ್ಯಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.


ष्यञ् प्रत्यय के ञकार की इत्संज्ञा तथा तस्य लोप: इससे लोप होता है, अतः शेष जो 'ष्य' उसको ञिद् कहते है।

'ಷ್ಯಞ್ - ಪ್ರತ್ಯಯ'ದ ಞಕಾರಕ್ಕೆ 'ಇತ್ ಸಂಜ್ಞೆ'ಯಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ "ತಸ್ಯ ಲೋಪಃ" ಎನ್ನುವುದರಿಂದ ಲೋಪವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಹಾಗಾಗಿ ಉಳಿದ 'ಷ್ಯ' - ಎನ್ನುವ ಪದವು ಞಿತ್ ಎನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.


अतः इस विधि प्रतिपादित के अर्थ का ही अवान्तर वाक्य है।

अतः एतानि विधिप्रतिपादितस्य अर्थस्य एव अवान्तरवाक्यानि सन्ति।


ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅಜ್ಞಾನದ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.

अज्ञानस्य नाशः भवति ब्रह्मज्ञानेन ।


वेदान्ततत्त्वज्ञानाय वेदानाम् आपाततः अर्थज्ञानम् आवश्यकम्।

ವೇದಾಂತತತ್ವಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಿ ವೇದಾಗಳ ಮೂಲವಾಗಿ ಅರ್ಥಜ್ಞಾನವು ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.


महाभारतस्य कथनमस्ति यद् औषधीभ्यो यथा अमृतम् उद्धृतं तथैव वेदेभ्यः सारं समुद्धृत्य आरण्यकं प्रणीतम्।

महाभारत का कथन है कि औषधियों से जैसे अमृत को धारण किया वैसे ही वेदों से सार को लेकर के आरण्यकों की रचना की।


ನನ್ನ ಕಾಲುಗಳು, ನನ್ನ ಕೈಗಳು, ನನ್ನ ದೇಹ ಇತ್ಯಾದಿಯಾಗಿ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನವು.

तत्र मम पादौ मम हस्तौ मम देहः इत्येवविधः ममताभिमानश्च भवति।


न पन्थाः इति लौकिकविग्रहे न पथिन् सु इत्यलौकिकविग्रहे "नञ्" इत्यनेन सूत्रेण तत्पुरुषसमासे, प्रातिपदिकत्वात् सुब्लुकि, नलोप अपथिन् इति निष्पदद्यते।

ನ ಪಂಥಾಃ ಈ ಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ನ ಪಥಿನ್ ಸು ಈ ಅಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ "ನಜ್ಞ್" ಸೂತ್ರದಿಂದ ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸವಾದಾಗ, ಪ್ರಾತಿಪದಿಕತ್ವದಿಂದ ಸುಪ್ ಇದರ ಲೋಪವಾದಾಗ ನ ಲೋಪ ಅಪಥಿನ್ ನಿಷ್ಫನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ.


एवं इतरेतरयोग और समाहार द्वन्दसमास दो प्रकार विभाजित किया जाता है।

ಹಾಗೆಯೇ ಇತರೇತರಯೋಗ ಮತ್ತು ಸಮಾಹಾರ ದ್ವಂದ್ವ ಸಮಾಸದ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರಗಳಿಂದ ವಿಭಜನೆ ಮಾಡಬಹುದು.


ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿಯೇ ಯಾವುದಾದರೊಂದು ಶಬ್ದದಿಂದ ತಾತ್ಪರ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

इसलिए इन सभी विषयों का विचार करके ही किन्हीं शब्दों के तात्पर्य को समझना चाहिए।


उदाहरण -लीलोत्पलम् यहाँ इत्यादि उदाहरण है।

ಉದಾಹರಣೆ -  ಲೀಲೋತ್ಪಲಮ್ ಮತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿವೆ.


क्वचित् त्रेधापि प्रदर्श्यते।

कहीं पर तीन प्रकार का दिखाया गया है।


ಆರನೇ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅರುಣಿ-ಶ್ವೇತಕೇತುವಿನ ಕಥೆಯು ಆತ್ಮ ತತ್ವದ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.

षष्ठाध्याये आरुणि-श्वेतकेतोः उपाख्यानेन आत्मतत्त्वं विवृतम्।


ಕ್ರಂದಸೀ - ಕ್ರಂದ್ - ಧಾತುವಿನಿಂದ ಅಸುನ್ ಪ್ರತ್ಯಯ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗದ ಪ್ರಥಮಾ- ದ್ವಿವಚನದಲ್ಲಿ ಕ್ರಂದಸೀ ರೂಪವೂ ಆಗುತ್ತದೆ.

क्रन्दसी - क्रन्द्-धातु से असुन् प्रत्यय स्त्रीलिङ्ग के प्रथमाद्विवचन में क्रन्दसी रूप बनता है।


ಈಗ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ನಿಧಿಧ್ಯಾಸನ ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಏನಾದರು ಅಭೇದವಿದ್ದರೆ ಇವೆರಡರ ಉಪದೇಶ ವಿದ್ಯಾರಣ್ಯ ಸ್ವಾಮಿಗಳಿಂದ ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯರಿಂದ ಏನಕ್ಕೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

अब कहते हैं की निदिध्यासन तथा समाधि में जो अभेद होता हैं तो इन दोनों का उपदेश विद्यारण्य स्वामी के द्वारा तथा शङ्कराचार्य के द्वारा एक ही साथ क्यों नहीं दिया गया है।


ಎಲ್ಲರೂ ಅವನಿಗೆ ಗೌರವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ.

सर्वे तं प्रति सम्मानं प्रदर्शयन्ति।


सम्प्रति समुपलब्धः निघण्टुग्रन्थः एक एव अस्ति, परन्तु प्राचीनपरम्पराया अनुशीलनेन ज्ञातो भवति यत् निघण्टुग्रन्था अनेके सन्ति।

ಇಂದು ಉಪಲಬ್ಧಿಯಾಗುವ ಗ್ರಂಥವು ನಿಘಂಟು ಒಂದೇ ಆಗಿದೆ, ಆದರೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಪರಂಪರೆಯ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ ಅನೇಕ ನಿಘಂಟು ಗ್ರಂಥಗಳಿವೆ ಎಂದು.


मनसः असत्त्वात् सुषुप्तौ तदनुपलब्धिश्च।

ಮನಸ್ಸಿನ ಅಸತ್ವದಿಂದ ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಉಪಲಬ್ಧಿಯು ಇಲ್ಲ.


परन्तु षष्ठाध्यायस्य तृतीयपादे "सहस्य सः' इति सूत्रे सहशब्दः आद्युदात्तत्वेन पठितः।

परन्तु छठें अध्याय के तीसरे पाद में ही “सहस्य सः' इस सूत्र में सह शब्द आद्युदात्त पढ़ा गया है।


अन्धसूक्ते (३/३) ज्ञातो भवति यद्देशात् निष्कासितो राजा पुनः राज्ये सम्मानपूर्वकेण प्रतिष्ठितः अभवत्।

ಅಂಧ ಸೂಕ್ತದಲ್ಲಿ (೩/೩) ದೇಶದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿದ ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಗೌರವಯುತವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದನು ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ.


ಇದರ ನಂತರ ಸಾದೃಶ್ಯಮ್ ಎಂಬ ಲೌಕಿಕ ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಸಹ ಹರಿ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹ ಇದರ ಸ  ಆದೇಶ ವಿಧಾಯಕ ಸೂತ್ರದ "ಅವ್ಯಯೀ ಭಾವೇಚಾಕಾಲೇ" ಎಂಬ ಸೂತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಿದರು.

इसके बाद हरे: सादृश्यम् इस लौकिक विग्रह में सह हरि इस स्थिति में सह का स आदेश विधायक सूत्र “ अव्ययी भावेचाकाले'' प्रस्तुत किया गया।


अस्मिन् पाठे देवीसूक्तं श्रद्धासूक्तं चेति सूक्तद्वयम् अन्तर्भवति।

ಈ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ದೇವೀಸೂಕ್ತ ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ಧಾಸೂಕ್ತ ಎರಡು ಸೂಕ್ತಗಳನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.


ಉತ್ತರಪದೆ ಎಂಬ ಅಧ್ಯಾಹಾರ್ಯ.

उत्तरपदे इति अध्याहार्यम्।


तथा हि - ऋग्वेदः, सामवेदः, यजुर्वेदः, अथर्ववेदश्चेति।

और वे है - ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद, और अथर्ववेद हैं।


ಸರಳವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ -ಹೇ ಮಿತ್ರಾವರುಣರೇ, ನಿಮ್ಮ ಮಹತ್ವವು ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಮೂಲಕ ನಿರಂತರವಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನು ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ.

सरलार्थ - हे मित्रावरुणतुम्हारा महत्व इसलिये प्रसिद्ध है कि उसके द्वारा सदा घुमने वाले सूर्य ने वर्षा ऋतु को स्थावर जलो को दुहा है।


अत्रेदं बोध्यम्-( यहाँ यह ज्ञान होना चाहिए) समास उन दो पदों के मध्य ही होता है उन दो पदों के अर्थों के मध्य परस्पर सम्बन्ध होता है।

अत्रेदं बोध्यम् - समासः तयोः पदयोः मध्ये एव भवति ययोः पदयोः अर्थयोः मध्ये परस्परं सम्बन्धः भवति।


त्रिष्ठुप्-छन्द में चार पाद होते हैं, और ग्यारह अक्षर होते है।

त्रिष्ठुप्-छन्दसि चत्वारः पादाः एकादश अक्षराणि च भवन्ति।


उस पुरुषरूप पशु से कौन देव उत्पन्न हुए?

ಆ ಪುರುಷರೂಪ ಪಶುವಿನಿಂದ ಯಾವ ದೇವನ ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು?